Σε κάθε επιστημονικό πεδίο υπάρχουν ορισμένοι τόποι-ορόσημα. Το εργαστήριο CERN που φιλοξενεί τον Μεγάλο Επιταχυντή Αδρονίων, το εργαστήριο Cavendish στο Κέιμπριτζ, όπου ο James Watson και ο Francis Crick έκαναν την έρευνά τους για τη δομή του DNA, και το Jet Propulsion Laboratory της NASA στην Καλιφόρνια.
Στην αρχαιολογία, ένας τέτοιος τόπος είναι το Monte Verde στη Χιλή. Για μισό αιώνα, το Monte Verde βρίσκεται στο επίκεντρο της συζήτησης για τον εποικισμό της Αμερικής. Για δύο δεκαετίες, η ιστορία που αφηγήθηκε ήταν έντονα αμφιλεγόμενη. Στη συνέχεια θεωρήθηκε αρκετά παγιωμένη, αλλά από φέτος έχει γίνει ξανά αντικείμενο διαφωνίας.
Οι λεπτομέρειες της νέας αντιπαράθεσης είναι συχνά εξαιρετικά τεχνικές, και εδώ θα δοθεί μόνο η πιο γενική εικόνα τους, αλλιώς θα χρειαζόταν πολύς χρόνος. Το πραγματικό ερώτημα, όμως, είναι απλό: ποιοι ήταν οι πρώτοι άνθρωποι που έζησαν στην Αμερική και πότε έφτασαν εκεί;
Η Αμερική ήταν η τελευταία ήπειρος που κατοικήθηκε από ανθρώπους. Βέβαια, υπάρχει και η Ανταρκτική, αλλά αφού ανακαλύφθηκε μόλις τα τελευταία 300 χρόνια, ας την αφήσουμε στην άκρη. Οι αρχαιότεροι γνωστοί ανθρωπίνοι ζούσαν στην Αφρική και δεν έχουμε ισχυρές ενδείξεις για ανθρωπίνους αλλού μέχρι πριν από 1,8 εκατομμύρια χρόνια, όταν ο Homo erectus έφτασε στη σημερινή Γεωργία, όχι την αμερικανική πολιτεία. Αργότερα, ανθρωπίνοι όπως οι Νεάντερταλ και οι Ντενίσοβαν εξαπλώθηκαν σε όλη την Ευρασία. Ακόμη αργότερα, το είδος μας, ο Homo sapiens, εμφανίστηκε στην Αφρική και μετανάστευσε σε όλη την Ευρασία.
Πρόκειται για μια τεράστια διαδρομή, σε διάστημα σχεδόν 2 εκατομμυρίων ετών. Ωστόσο, κανείς από αυτούς τους πληθυσμούς δεν φαίνεται να έφτασε στην Αμερική. Παρότι ο ακριβής χρόνος αυτής της ιστορικής άφιξης παραμένει ιδιαίτερα αμφιλεγόμενος, μιλάμε το πολύ για τα τελευταία 35.000 χρόνια, ενώ τα κύρια κύματα εγκατάστασης φαίνεται πως έγιναν μεταξύ 20.000 και 13.000 χρόνων πριν.
Εδώ μπαίνει στο προσκήνιο το Monte Verde. Για χρόνια θεωρούνταν η αρχαιότερη απόδειξη ανθρώπινης παρουσίας στην Αμερική ή, τουλάχιστον, η αρχαιότερη με αδιαμφισβήτητα ίχνη ανθρώπινης παρέμβασης και αξιόπιστα στοιχεία χρονολόγησης. Το Monte Verde έδειξε ότι άνθρωποι μπήκαν στην Αμερική χιλιάδες χρόνια νωρίτερα από ό,τι πιστευόταν.
Τώρα, τα αρχαιολογικά δεδομένα της θέσης αμφισβητούνται ξανά και μαζί τους αμφισβητείται η εικόνα μας για την προϊστορία της Αμερικής.
Το γονιδίωμα ενός αρχαίου ανθρώπου που έχει εξαφανιστεί κρύβεται μέσα μας
Το Monte Verde βρίσκεται στη νότια Χιλή, λίγες δεκάδες χιλιόμετρα μακριά από τον Ειρηνικό Ωκεανό. Προς τον νότο, οι ακτές της Νότιας Αμερικής διαλύονται σε ένα περίπλοκο σύνολο από χερσονήσους και νησιά. Προς τα ανατολικά εκτείνεται η οροσειρά των Άνδεων, που διατρέχει τη ήπειρο από βορρά προς νότο. Το Monte Verde βρίσκεται σε μια πεδιάδα πλημμυρών, στις όχθες του ρέματος Chinchihuapi, παραπόταμου του μεγαλύτερου ποταμού Maullín.
Αρχαιολόγοι σκάβουν στο Monte Verde κατά διαστήματα εδώ και σχεδόν 50 χρόνια, από το 1977. Ένας από τους πιο γνωστούς είναι ο Tom Dillehay από το Vanderbilt University στο Νάσβιλ του Τενεσί. Εκείνος και οι συνεργάτες του έχουν ανασκάψει δύο σχετικά κοντινές θέσεις, που ονομάζονται απλά Monte Verde I και Monte Verde II.
Το Monte Verde I είναι πιο δύσκολο στην ερμηνεία. Περιέχει καμένες περιοχές και αρκετά πιθανά λίθινα τεχνουργήματα, αν και ορισμένα μπορεί να είναι απλώς φυσικές πέτρες, έστω και ασυνήθιστες. Πρώιμες μελέτες ραδιοχρονολόγησης του άνθρακα έδωσαν ηλικία 33.000 ετών στη θέση, κάτι που δεν έγινε ποτέ ευρέως αποδεκτό. Σε μελέτη του 2015, η ομάδα του Dillehay χρονολόγησε το Monte Verde I μεταξύ 14.500 και 18.500 ετών πριν. Ωστόσο, επειδή τα ανθρώπινα ίχνη είναι τόσο λιγοστά, το παλαιότερο άκρο αυτού του εύρους αμφισβητείται και ο ίδιος ο Dillehay δεν δίνει ιδιαίτερη βαρύτητα σε αυτό.
Ισχυρότερα στοιχεία προέρχονται από το Monte Verde II. Εκεί, η ομάδα βρήκε τεχνουργήματα από λίθο, ξύλο και κόκαλο, καθώς και ό,τι φαίνεται να είναι τα θεμέλια μιας κατασκευής, ίσως μιας σκηνής. Ακριβώς πάνω από τα στρώματα που περιείχαν αυτά τα υλικά υπήρχε ένα στρώμα τύρφης, το οποίο η ομάδα του Dillehay χρονολόγησε πριν από 14.500 χρόνια. Αυτό σημαίνει ότι το Monte Verde II είναι τουλάχιστον τόσο παλιό. Το 1997, ομάδα αρχαιολόγων επισκέφθηκε τη θέση και έδωσε επίσημη έγκριση στις αναλύσεις του Dillehay. Στη συνέχεια, πρόσθετα στοιχεία ενίσχυσαν τη χρονολόγηση: για παράδειγμα, το 2008 η ομάδα του Dillehay εντόπισε θαλάσσια άλγη στο Monte Verde II, τις οποίες χρονολόγησε απευθείας μεταξύ 14.220 και 13.980 ετών πριν.
Σήμερα, όπως λέει ο Dillehay, τα στοιχεία για την ηλικία του Monte Verde αποτελούνται από «περισσότερες από 1000 χρονολογήσεις με ραδιοάνθρακα και φωταύγεια και άθικτη χρονοστρωματογραφία, καθώς και διαγνωστικά λίθινα εργαλεία χρονολογημένα σε άλλες θέσεις».
Τα ευρήματα στο Monte Verde II ανέτρεψαν ουσιαστικά τις βασικές μας αντιλήψεις για τον εποικισμό της Αμερικής. Για μεγάλο μέρος του 20ού αιώνα, οι περισσότεροι αρχαιολόγοι πίστευαν ότι οι πρώτοι Αμερικανοί ήταν οι λεγόμενοι Clovis, από μια θέση στο Νέο Μεξικό. Οι πληθυσμοί Clovis κατασκεύαζαν χαρακτηριστικά αιχμηρά λίθινα εργαλεία. Οι αρχαιότερες θέσεις Clovis χρονολογούνται περίπου πριν από 13.000 χρόνια.
Τόσο ισχυρή ήταν η συναίνεση γύρω από το μοντέλο Clovis First, ώστε κάθε θέση προγενέστερη του Clovis εξεταζόταν με ιδιαίτερη καχυποψία. Θέσεις όπως το Cooper’s Ferry, το Buttermilk Creek και οι σπηλιές Paisley στη Βόρεια Αμερική έχουν εξεταστεί εξονυχιστικά. Το Monte Verde ήταν η πρώτη θέση που άντεξε αυτή τη διαδικασία και καθιερώθηκε.
Τον Μάρτιο φέτος, μια άλλη ομάδα αρχαιολόγων προσπάθησε να γκρεμίσει όλο αυτό το οικοδόμημα.
Εργαλεία Ντενίσοβαν από σπήλαιο στην Κίνα δείχνουν πώς ζούσαν οι μυστηριώδεις άνθρωποι
Ο Todd Surovell έμαθε για πρώτη φορά για το Monte Verde το 1994, όταν ήταν προπτυχιακός φοιτητής στο University of Wisconsin. Ο Dillehay είχε πάει ως προσκεκλημένος ομιλητής για να παρουσιάσει τη θέση. «Έπαθα κυριολεκτικά πλάκα», λέει ο Surovell. «Με ενέπνευσε πραγματικά η καριέρα μου».
Ο Surovell είναι πλέον αρχαιολόγος στο University of Wyoming. Γινόμενος ολοένα και πιο σκεπτικός απέναντι στο Monte Verde, ο ίδιος και οι συνεργάτες του επισκέφθηκαν την περιοχή το 2022 και το 2023. Δημοσίευσαν τα αποτελέσματά τους στο Science τον Μάρτιο του 2026.
Η ομάδα του δεν έκανε ανασκαφές στο Monte Verde I ή II, αλλά κατά μήκος των όχθων του ρέματος Chinchihuapi. Με βάση τα στρώματα ιζημάτων που βρήκαν, ανασυνέθεσαν την ιστορία της περιοχής.
Πριν από περίπου 20.000 χρόνια, λένε, όταν το κλίμα της Γης βρισκόταν βαθιά σε παγετώδη περίοδο, η περιοχή ήταν το υλικό απόπλυσης ενός παγετώνα που κατέβαινε από τις Άνδεις: μια πεδιάδα με διακλαδωμένα ρεύματα και πολύ άμμο και χαλίκι. Αργότερα, καθώς το κλίμα θερμαινόταν, εμφανίστηκε δάσος, το οποίο μετατράπηκε σε υγρότοπο και στη συνέχεια θάφτηκε, σχηματίζοντας μια μαύρη τύρφη. Έπειτα, πριν από περίπου 11.000 χρόνια, εξερράγη ένα ηφαίστειο που ονομάζεται Michinmahuida και σκέπασε την περιοχή με ένα στρώμα τέφρας, το λεγόμενο Lepué Tephra. Στη συνέχεια, το ρέμα Chinchihuapi έκοψε τα στρώματα και δημιούργησε μια εκτεθειμένη επιφάνεια όπου έζησαν άνθρωποι.
Αυτό σημαίνει, σύμφωνα με την ομάδα του Surovell, ότι το Monte Verde II πρέπει να είναι νεότερο από το στρώμα τέφρας Lepué Tephra. Με βάση τη χρονολόγηση των άμμων και των χαλικιών στα σημεία ανασκαφής τους, το τοποθετούν μεταξύ 8200 και 4200 ετών πριν.
Το ότι αυτό προκάλεσε αντιδράσεις είναι μάλλον υποτιμημένο. Το άρθρο στο Science συνοδεύεται πλέον από επτά «eLetters», που απαντούν στις διάφορες θέσεις. Στις 19 Αυγούστου, ο Dillehay και οι συνεργάτες του δημοσίευσαν ολόκληρο άρθρο στο περιοδικό PaleoAmerica, αντικρούοντας τα επιχειρήματα της ομάδας Surovell.
Κεντρικό πρόβλημα σε όλη αυτή την υπόθεση είναι ότι η ομάδα του Surovell έκανε ανασκαφές κοντά στο Monte Verde, αλλά όχι στο ίδιο το σημείο. Ή, όπως το θέτει ο Dillehay: «Δεν έσκαψαν στη θέση, δεν είδαν ποτέ τη στρωματογραφία και εξέτασαν μόνο την επιφανειακή μορφολογία του τοπίου από απόσταση 50 έως 4000 μέτρων». Επειδή πρόκειται για πεδιάδα πλημμυρών, όπου τα ποτάμια μετακινούνται με τον χρόνο και τα ιζήματα μπορεί να αναμειγνύονται, η εξαγωγή συμπερασμάτων από ένα σημείο σε ένα άλλο είναι δύσκολη.
Για παράδειγμα, η ομάδα του Surovell εντόπισε ένα στρώμα τύρφης, το οποίο, όπως υποστηρίζει, αντιστοιχεί στην τύρφη που καλύπτει το στρώμα κατοίκησης του Monte Verde II. Η ομάδα του Dillehay λέει ότι δεν πρόκειται για το ίδιο πράγμα.
Παρόμοια, ένα από τα βασικά στοιχεία που στηρίζουν την ηλικία του Monte Verde είναι η μεγάλη ποσότητα ξύλου που έχει βρεθεί στον χώρο και έχει χρονολογηθεί. «Υπάρχει πολύ ξύλο εκεί μέσα που χρονολογείται στην εποχή των παγετώνων, αλλά αυτό το ξύλο προέρχεται από παλαιότερα ιζήματα», υποστηρίζει ο Surovell. «Διαβρώθηκε από αυτά τα παλαιότερα ιζήματα και παρασύρθηκε από το ρεύμα σε αυτές τις νεότερες επιφάνειες». Ο Dillehay, όμως, απαντά ότι το ξύλο δεν δείχνει σημάδια επαναπόθεσης, όπως θα αναμενόταν αν είχε κυλιστεί μέσα σε νερό πλημμύρας.
Επιπλέον, δεν υπάρχει κανένα ίχνος του κρίσιμου στρώματος τέφρας Lepué Tephra στο Monte Verde II, ούτε πάνω ούτε κάτω από το στρώμα με τα τεχνουργήματα. Ο Dillehay υποστηρίζει ότι, επομένως, δεν μπορεί να χρησιμοποιηθεί για να μας πει κάτι για την ηλικία της θέσης.
Και έτσι η αντιπαράθεση συνεχίζεται, μέσα από χιλιάδες λέξεις και ακόμη περισσότερες γραμμές επιχειρημάτων. Προσπάθησα να ξεχωρίσω τα βασικά σημεία, αλλά δεν μπορεί να υπερεκτιμηθεί πόσο σύνθετη είναι αυτή η υπόθεση. Κάθε λεπτομέρεια των ανασκαφών των Dillehay και Surovell εξετάζεται εξονυχιστικά.
Όταν μια επιστημονική θέση αμφισβητείται, η διαλεύκανση του ποιος έχει δίκιο μπορεί να γίνει εξαιρετικά δύσκολη, εξαιτίας της λεγόμενης «αναδρομής του πειραματιστή». Αν δεν ξέρουμε τη σωστή απάντηση σε ένα ερώτημα, τότε είναι δύσκολο να κρίνουμε αν κάναμε ένα πείραμα σωστά. Αν το αποτέλεσμα είναι απρόσμενο, μπορεί να σημαίνει ότι ανακαλύψαμε κάτι νέο, αλλά μπορεί και να σημαίνει ότι κάναμε λάθος το πείραμα.
Έτσι, αν ένα πείραμα έρχεται σε αντίθεση με τη θεωρία που προτιμάτε για τον κόσμο, μπορείτε απλώς να υποστηρίξετε ότι το πείραμα ήταν ελαττωματικό ή ότι όσοι το έκαναν ήταν ανεπαρκείς. Το πρόβλημα είναι ότι το ίδιο μπορούν να πουν κι εκείνοι για το δικό σας πείραμα. Έτσι προκύπτει η αναδρομή του πειραματιστή: ένας φαινομενικά ατελείωτος κύκλος ισχυρισμών και αντεπιχειρημάτων, με κάθε πλευρά να υποστηρίζει ότι η άλλη κάνει κρίσιμα λάθη στην έρευνά της.
Δεν είμαι σε θέση να σπάσω αυτόν τον κύκλο και να κρίνω ποια είναι η σωστή απάντηση. Για ένα πράγμα, δεν αισθάνομαι αρκετά βέβαιος ώστε να κρίνω αν το στρώμα τύρφης στο Monte Verde II και το στρώμα τύρφης που βρήκε η ομάδα του Surovell είναι ή δεν είναι το ίδιο.
Χαμένη πολιτεία στον Αμαζόνιο ίσως είχε 3 εκατομμύρια κατοίκους
Μπορούμε, αντί γι’ αυτό, να απαντήσουμε στο ερώτημα με ανεξάρτητα στοιχεία; Όπως ανέφερα, πλέον υπάρχουν πολλές προ-Clovis θέσεις στην Αμερική και εμφανίζονται αρκετά τακτικά νέες. Μερικές από τις πιο εντυπωσιακές πρόσφατες ανακαλύψεις έγιναν στο White Sands National Park στο Νέο Μεξικό, όπου βρέθηκαν αποτυπώματα και ίχνη σύρσης που φαίνονται να είναι περίπου 22.000 ετών. Την ίδια ώρα, γενετικές μελέτες Ιθαγενών Αμερικανών και των ασιατικών συγγενών τους δείχνουν ότι άνθρωποι κινήθηκαν προς την Αμερική γύρω πριν από 15.000 χρόνια. Μία ερμηνεία είναι ότι υπήρξαν ορισμένοι πρώιμοι περιπλανώμενοι που δεν επέζησαν, ακολουθούμενοι από τουλάχιστον μία μεγάλη μετακίνηση.
Αυτό θα σήμαινε ότι άνθρωποι βρίσκονταν στην Αμερική πριν από την εποχή Clovis, ανεξάρτητα από το αν ισχύει ή όχι η περίπτωση του Monte Verde.
Ο Surovell, από την πλευρά του, υποστηρίζει ότι «τα στοιχεία για το pre-Clovis στη Βόρεια και τη Νότια Αμερική δεν είναι πολύ καλά πουθενά» και ότι «κάθε μία από αυτές τις θέσεις έχει αμφισβητηθεί, και κάθε μία από αυτές εξακολουθεί να συζητείται». Υποστηρίζει επίσης ότι «υπάρχουν πάρα πολλοί άνθρωποι στο πεδίο μου που δεν τους ακούτε πολύ στον Τύπο» και οι οποίοι θεωρούν πως οι προ-Clovis θέσεις είναι πολύ χαμηλής ποιότητας για να θεωρηθούν αξιόπιστες. «Προβλέπω ότι θα δείτε τους αρχαιολόγους να επιστρέφουν όλο και περισσότερο στη θέση Clovis First».
Την ίδια στιγμή, ο Dillehay παραμένει βέβαιος. «Μόλις ολοκληρώσαμε μια επίσκεψη ανεξάρτητης ομάδας γεωλόγων και αρχαιολόγων στη θέση… οι οποίοι είδαν τη στρωματογραφία, επιβεβαίωσαν τη δουλειά μας και επισήμαναν τα μεγάλα λάθη του Surovell et al», λέει. «Τα αποτελέσματά τους θα δημοσιευτούν σύντομα».
Δεν ξέρω ποια από αυτές τις προβλέψεις θα επιβεβαιωθεί, αλλά θα πω ότι θεωρούσα πως το ζήτημα είχε σε μεγάλο βαθμό κλείσει και έχω ενδιαφέρον να δω αν άνθρωποι όπως ο Surovell καταφέρουν να το ξανανοίξουν.
