Η ανάγνωση του μεγάλου λιμού που σάρωσε τον κόσμο τη δεκαετία του 1870 είναι σαν να διαβάζει κανείς μια εικόνα κόλασης χειρότερη από ό,τι μπορεί να φανταστεί. Στην Κίνα, την Ινδία, τη Βραζιλία και αλλού, μετά από χρόνια ξηρασίας και αποτυχημένων σοδειών, εκατομμύρια άνθρωποι πέθαναν από την πείνα. Ξέσπασαν ταραχές, άνθρωποι ζητιάνευαν, έκλεβαν, ακόμη και σκότωναν για λίγη τροφή. Έτρωγαν, γνωρίζοντας τον κίνδυνο, άρρωστα ζώα, ρίζες δέντρων, λάσπη, κατοικίδια και λωρίδες δέρματος σε μια απελπισμένη προσπάθεια να επιβιώσουν. Σύμφωνα με πολλές μαρτυρίες της εποχής, ο κανιβαλισμός ήταν εκτεταμένος. Παιδιά πουλήθηκαν ή θυσιάστηκαν για ένα γεύμα. Συγγενείς έχτιζαν μέσα στα σπίτια τους τα σώματα των νεκρών για να μην λεηλατηθούν και καταβροχθιστούν από πεινασμένους γείτονες. Σώματα κείτονταν στις άκρες των δρόμων.
Το χάος δεν περιορίστηκε στην πείνα. Όσοι είχαν φύγει για να γλιτώσουν από τον λιμό κατέφυγαν σε βρόμικα καταυλισμένα και πρόχειρους οικισμούς, όπου ακολούθησαν θανατηφόρες επιδημίες χολέρας, ευλογιάς και άλλων ασθενειών. Στην Κίνα, όταν ήρθε ο χειμώνας και δεν υπήρχαν χρήματα για καύσιμα, οι άνθρωποι έκαιγαν τα ίδια τους τα σπίτια. Στη συνέχεια στοιβάζονταν σε υπόγειες λακκούβες για να ζεσταθούν. Η κοινωνία σχεδόν διαλύθηκε. Όταν οι φτωχοί είχαν πεθάνει σε μια περιοχή, ακολουθούσαν οι εύποροι.
Ένας υπερ-Ελ Νίνιο μπορεί να προκαλέσει τεράστιες εκπομπές CO2 από πυρκαγιές στην Ινδονησία
Όταν τελικά επέστρεψαν οι βροχές, σχεδόν δεν είχε μείνει κανείς για να σπείρει τις καλλιέργειες. Ο συνολικός αριθμός των νεκρών σε Ινδία, Κίνα και Βραζιλία μεταξύ 1876 και 1879 εκτιμάται σε 20 έως 30 εκατομμύρια. Σε παγκόσμιο επίπεδο, οι θάνατοι ίσως έφτασαν τα 50 εκατομμύρια. Όπως γράφει ο ιστορικός Μάικ Ντέιβις στο βιβλίο Late Victorian Holocausts, επρόκειτο για μια καταστροφή «πραγματικά πλανητικής κλίμακας».
Η αιτία αυτής της καταστροφής; Ένα υπερμεγέθες επεισόδιο El Niño, το οποίο απελευθέρωσε τεράστιες ποσότητες θερμότητας από τον ωκεανό στην ατμόσφαιρα, προκαλώντας σοβαρή διατάραξη των παγκόσμιων καιρικών μοτίβων.
Φυσικά, οι επιστήμονες του 1877 δεν γνώριζαν τον κύκλο El Niño–Southern Oscillation. Υπήρχε σε εξέλιξη μια στοιχειώδης καταγραφή μετεωρολογικών δεδομένων: καταγράφονταν θερμοκρασίες επιφάνειας της θάλασσας, μετρούνταν βροχόμετρα, παρακολουθούνταν η βαρομετρική πίεση. Οι επιστήμονες καταλάβαιναν ότι συνέβαινε κάτι ασυνήθιστο στα παγκόσμια καιρικά μοτίβα, αλλά η αιτία δεν ήταν καθόλου σαφής.
Στο άμεσο επακόλουθο του El Niño του 1877/78, πολλοί ερευνητές πίστευαν ότι έφταιγαν οι ηλιακές κηλίδες. «Ως επιστημονικό θέμα, αυτή ήταν η Εποχή του Λίθου για το El Niño. Κανείς στην επιστημονική κοινότητα δεν γνώριζε αυτό το πρόβλημα. Οι μόνοι που πιθανότατα το ήξεραν ήταν οι ψαράδες του Περού», λέει ο Μάικλ ΜακΦάντεν της αμερικανικής Εθνικής Υπηρεσίας Ωκεανών και Ατμόσφαιρας (NOAA).
Έκτακτη ενημέρωση για τη φύση και την κλιματική κρίση
Ακούστε τρεις από τους κορυφαίους κλιματολόγους στον κόσμο στο New Scientist Live 2026
Μόλις τη δεκαετία του 1920 ο φυσικός Τζίλμπερτ Γουόκερ ταύτισε για πρώτη φορά την ταλάντωση της ατμοσφαιρικής πίεσης στους τροπικούς, γνωστή ως Southern Oscillation. Στη συνέχεια, το 1969, ο μετεωρολόγος Τζέικομπ Μπγέρκνες συνέδεσε τις μεταβολές της θερμοκρασίας της επιφάνειας της θάλασσας στον Ειρηνικό με τη Southern Oscillation και χαρτογράφησε τη συνολική δυναμική ενός El Niño. Αυτό ήταν το «μεγάλο μπαμ» για την έρευνα του El Niño, λέει ο ΜακΦάντεν, ανοίγοντας τον δρόμο στην ιδέα ότι, με τα κατάλληλα δεδομένα και τον κατάλληλο εξοπλισμό, τα El Niños θα μπορούσαν να εντοπίζονται σε πραγματικό χρόνο — και ακόμη και να προβλέπονται εκ των προτέρων.
Βέβαια, επεισόδια El Niño είχαν συμβεί και πριν από το 1877. Οι αρχές στην Κίνα και την Ινδία διατηρούσαν αποθέματα σιτηρών για περιπτώσεις αποτυχίας των μουσώνων. Όμως το El Niño του 1877/78 ήταν ισχυρότερο από οτιδήποτε είχε προηγηθεί. Ο Μπόγιν Χουάνγκ, επίσης της NOAA, και οι συνεργάτες του χρησιμοποίησαν σύγχρονες μεθόδους ανάλυσης δεδομένων για να εκτιμήσουν πόσο ισχυρό ήταν. Η ανάλυση βασίζεται σε δεδομένα θερμοκρασίας επιφάνειας της θάλασσας από πλοία, σημαδούρες και σύγχρονους αυτόματους μετρητές, οργανωμένα ώστε να ανασυνθέσουν ένα αρχείο θερμοκρασίας που φτάνει έως το 1850.
«Από την ανασύνθεση των δεδομένων μας, βρήκαμε πράγματι το αποτύπωμα του El Niño και ήταν ένα πολύ ισχυρό El Niño», λέει. Η ένταση ενός El Niño μετριέται συνήθως από το πόσο αποκλίνει η θερμοκρασία της επιφάνειας της θάλασσας σε μια συγκεκριμένη περιοχή του τροπικού Ειρηνικού από το φυσιολογικό. Το 1877/88, αφού ληφθεί υπόψη η γενικότερη τάση θέρμανσης των ωκεανών που έχει παρατηρηθεί από τότε, οι θερμοκρασίες στον δείκτη Nino3 ήταν 2,88°C πάνω από τον μέσο όρο, σύμφωνα με την έρευνα του Χουάνγκ. Αυτό δείχνει ότι επρόκειτο για ένα από τα ισχυρότερα —αν όχι το ισχυρότερο— επεισόδια στη σύγχρονη ιστορία.
Ο υπερ-Ελ Νίνιο αναμένεται να προκαλέσει «τρομερά επικίνδυνη» ξηρασία στον Αμαζόνιο
Το El Niño του 1877/78 προκάλεσε ξηρασίες σε όλο τον κόσμο. Η κατάσταση ήταν πιο οξεία στη βόρεια Κίνα, που υπέστη τη χειρότερη ξηρασία των τελευταίων 300 ετών, στη βορειοανατολική Βραζιλία, στην Ινδία, στη Νότια Αφρική και στη βόρεια Αφρική. Σε ορισμένες από αυτές τις περιοχές, η ξηρασία είχε ξεκινήσει ακόμη και πριν από την άφιξη του El Niño, εν μέρει εξαιτίας ασυνήθιστα ψυχρών συνθηκών στον τροπικό Ειρηνικό αμέσως πριν εμφανιστεί το φαινόμενο. Το αποτέλεσμα ήταν τρία ή περισσότερα χρόνια με ελάχιστη βροχή και επαναλαμβανόμενες αποτυχίες των καλλιεργειών.
Όμως ο αντίκτυπος των ξηρασιών επιδεινώθηκε δραματικά από την ανεπάρκεια της επίσημης κυβερνητικής αντίδρασης. Στην Ινδία, οι αποικιακές αρχές συνέχισαν να εισπράττουν φόρους, να αποθηκεύουν σιτηρά και να επιβάλλουν εξαγωγές τροφίμων προς την Αγγλία, παρά την εκτεταμένη πείνα του τοπικού πληθυσμού. Στην Κίνα, διεφθαρμένοι αξιωματούχοι λεηλατούσαν τα αποθέματα σιτηρών, ενώ τα κακά δίκτυα μεταφοράς δυσκόλευαν τη μεταφορά τροφίμων σε όσους τα χρειάζονταν. Η στάθμη των νερών στο Μεγάλο Κανάλι, μια ζωτική διαδρομή προς την ιδιαίτερα πληγείσα επαρχία Shanxi, έπεσε τόσο πολύ που δεν ήταν πια πλωτό. Δεν υπήρχαν σιδηρόδρομοι και οι ορεινοί δρόμοι προς τη Shanxi ήταν γεμάτοι ληστές που σκότωναν τα ζώα μεταφοράς πριν φτάσουν στην περιοχή οι πεινασμένοι.
«Λόγω της λειτουργίας της αυτοκρατορικής οικονομίας εκείνη την εποχή, αυτές οι ξηρασίες μετατράπηκαν σε τεράστιους λιμούς με εκατομμύρια νεκρούς στην Ινδία και την Κίνα», λέει ο Ρίτσαρντ Σίγκερ του Πανεπιστημίου Κολούμπια στη Νέα Υόρκη.
Η επιστροφή ενός τέρατος
Για περισσότερο από έναν αιώνα, το El Niño του 1877/78 θεωρούνταν το ισχυρότερο στην ιστορία. Φέτος, όμως, ένα υπερ-Ελ Νίνιο ξέσπασε ξανά στον τροπικό Ειρηνικό και, με βάση τις τωρινές προβλέψεις, φαίνεται έτοιμο να ξεπεράσει ακόμη και το 1877/78 σε ένταση. Οι τρέχουσες εκτιμήσεις προβλέπουν ότι οι θερμοκρασίες της επιφάνειας της θάλασσας στην περιοχή του El Niño στον Ειρηνικό θα φτάσουν τον Νοέμβριο 4°C πάνω από τα φυσιολογικά επίπεδα.
Η μεγάλη διαφορά αυτή τη φορά είναι ότι γνωρίζουμε ήδη πως το φαινόμενο εξελίσσεται. Οι επιστήμονες μπορούν να προβλέπουν επεισόδια El Niño μήνες πριν από τη γέννησή τους από τη δεκαετία του 1990. Αυτό δίνει σε κυβερνήσεις, υπηρεσίες έκτακτης ανάγκης, αγρότες και πολίτες πολύτιμο χρόνο για προετοιμασία, με αύξηση των αποθεμάτων νερού, σπορά ανθεκτικών στην ξηρασία καλλιεργειών, βελτίωση των συστημάτων έγκαιρης προειδοποίησης, αποκατάσταση αντιπλημμυρικών έργων και άλλα. «Το προειδοποιημένο είναι οπλισμένο. Αν ξέρεις ότι κάτι έρχεται και μπορεί να έχει πραγματικά καταστροφικές συνέπειες, έχεις κάποιες επιλογές να κάνεις», λέει ο ΜακΦάντεν.
Τα μοντέλα άρχισαν να δείχνουν την πιθανότητα ενός επερχόμενου El Niño τον Φεβρουάριο του 2026 και μέχρι τον Απρίλιο υπήρχαν σαφή σημάδια ότι πλησίαζε ένα ισχυρό επεισόδιο. Αυτό έδωσε στις κυβερνήσεις προβάδισμα τριών μηνών πριν καν ξεκινήσει το El Niño και τουλάχιστον έξι μήνες προειδοποίησης πριν γίνουν αισθητές οι επιπτώσεις. Οι βελτιώσεις στην πρόβλεψη του El Niño, με τη βοήθεια της τεχνητής νοημοσύνης, σημαίνουν ότι σύντομα ίσως θα είναι δυνατό να προβλέπεται ένα επερχόμενο El Niño δύο χρόνια νωρίτερα, λέει ο ΜακΦάντεν. «Όσο περισσότερο χρόνο έχεις για προετοιμασία, τόσο περισσότερες επιλογές έχεις. Και τόσο καλύτερα μπορεί να βγεις στο τέλος», λέει.
Τα κοραλλιογενή αρχεία από τα νησιά Γκαλαπάγκος δείχνουν ότι τα El Niños ενισχύονται τα τελευταία 40 χρόνια, σε συνάρτηση με την άνοδο της παγκόσμιας θερμοκρασίας
Παρότι υπάρχουν προοπτικές για ακόμη καλύτερες προβλέψεις του El Niño, αυτό συμβαίνει σε μια περίοδο κατά την οποία η ομοσπονδιακή χρηματοδότηση των ΗΠΑ για την κλιματική έρευνα και την παγκόσμια βοήθεια έχει περικοπεί σημαντικά. Τον Ιανουάριο του 2025, ο πρόεδρος των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ υπέγραψε εκτελεστικό διάταγμα που ανέστειλε ένα σύστημα έγκαιρης προειδοποίησης λιμού που χρηματοδοτούνταν από τις ΗΠΑ. Έξι μήνες αργότερα επανήλθε, αλλά, σύμφωνα με δημοσιεύματα, η ροή δεδομένων από τότε είναι αποσπασματική. Οι ΗΠΑ έχουν επίσης μειώσει σημαντικά τη χρηματοδότηση προς το Παγκόσμιο Επισιτιστικό Πρόγραμμα, που παρέχει επείγουσα επισιτιστική βοήθεια. Και άλλες χώρες υψηλού εισοδήματος, μεταξύ των οποίων και το Ηνωμένο Βασίλειο, έχουν επίσης περιορίσει τα κονδύλια για την εξωτερική βοήθεια τα τελευταία χρόνια.
Την ίδια ώρα, ο πόλεμος των ΗΠΑ με το Ιράν και ο αποκλεισμός στα Στενά του Ορμούζ έχουν ανεβάσει τις τιμές των καυσίμων και των λιπασμάτων, ενώ ο πόλεμος της Ρωσίας στην Ουκρανία έχει περιορίσει το παγκόσμιο εμπόριο σιταριού. Αυτό το El Niño «συμβαίνει σε πολύ κακή στιγμή», λέει ο Σίγκερ.
Ωστόσο, η έγκαιρη προετοιμασία, σε συνδυασμό με ένα πιο ολοκληρωμένο παγκόσμιο εμπορικό δίκτυο, καλύτερες μεταφορικές συνδέσεις και σύγχρονες γεωργικές μεθόδους, σημαίνει ότι ο κόσμος είναι πολύ, πολύ καλύτερα προετοιμασμένος να αντιμετωπίσει ένα γιγαντιαίο El Niño απ’ ό,τι ήταν πριν από 150 χρόνια. «Έχουμε πολύ καλύτερα συστήματα δημόσιας υγείας», λέει ο ΜακΦάντεν. «Έχουμε πολύ καλύτερη κατανόηση των ασθενειών και του ελέγχου τους. Και έχουμε ανθρωπιστικές οργανώσεις, και δίχτυα κοινωνικής προστασίας, που δεν θα αφήσουν 50 εκατομμύρια ανθρώπους να πεθάνουν όπως συνέβη το 1877-78.»
Το παρόν κείμενο δημιουργήθηκε με τη χρήση τεχνητής νοημοσύνης.
