Τα plug-in ηλιακά πάνελ παραμένουν επικίνδυνα στη Βρετανία

Old family house with balcony with solar panels generating clean energy; Shutterstock ID 2701275807; purchase_order: -; job: -; client: -; other:

Πλέον είναι νόμιμη η αγορά και η χρήση plug-in ηλιακών πάνελ στη Μεγάλη Βρετανία, όμως οι ανησυχίες για την ασφάλειά τους δεν έχουν ακόμη αντιμετωπιστεί από τη βρετανική κυβέρνηση. Αυτό υποστηρίζει ένα από τα κορυφαία τεχνικά ιδρύματα της χώρας, το οποίο αναφέρει ότι η νομιμοποίηση προχώρησε βιαστικά, χωρίς να δημιουργηθούν οι κατάλληλοι νομικοί κανόνες, αυξάνοντας έτσι τον κίνδυνο για τη ζωή.

Τα plug-in ηλιακά πάνελ λειτουργούν απλά: αγοράζεις ένα κιτ, το τοποθετείς σε σημείο με ήλιο και το συνδέεις σε μια πρίζα. Δεν υπάρχει κόστος εγκατάστασης, πιστοποίηση ή ανάγκη για πολεοδομική άδεια. Οι συσκευές είναι δημοφιλείς σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες και η βρετανική κυβέρνηση τις νομιμοποίησε στις 27 Αυγούστου, με στόχο την αύξηση της παραγωγής ανανεώσιμης ενέργειας και τη μείωση των λογαριασμών των νοικοκυριών.

Πριν από τη νομιμοποίηση, ο Mark Coles, επικεφαλής τεχνικών κανονισμών στο UK Institution of Engineering and Technology (IET), είχε μιλήσει στο New Scientist για μια σειρά από πιθανά προβλήματα. Ένα από αυτά αφορούσε τις διατάξεις διαφορικού ρεύματος (RCD), τις συσκευές ασφαλείας που βρίσκονται στους ηλεκτρικούς πίνακες και ανιχνεύουν όταν ρεύμα διαρρέει προς τη γείωση — ένδειξη ηλεκτροπληξίας ή βραχυκυκλώματος — διακόπτοντας σχεδόν ακαριαία την παροχή. Τα περισσότερα RCD που χρησιμοποιούνται στη Βρετανία δεν είναι κατάλληλα για ρεύμα που ρέει και προς τις δύο κατευθύνσεις και μπορεί να παρουσιάσουν δυσλειτουργία αν χρησιμοποιηθούν με plug-in ηλιακά πάνελ.

Άλλη ανησυχία του IET αφορά το τι συμβαίνει αν σε μια περιοχή λειτουργούν πολλά κιτ και σημειωθεί διακοπή ρεύματος. Θεωρητικά, τα plug-in κιτ θα πρέπει επίσης να απενεργοποιούνται, ώστε να αποτρέπεται το φαινόμενο του “islanding”, όταν δηλαδή ένα σπίτι παραμένει ηλεκτροδοτούμενο. Αν όμως συνεχίσουν να παράγουν ενέργεια, μπορεί να «ξεγελούν» το ένα το άλλο και να θεωρούν ότι το δίκτυο παραμένει ενεργό, συνεχίζοντας να λειτουργούν. Τότε το ρεύμα μπορεί να περάσει πέρα από τον πίνακα και να ηλεκτροπλήξει τεχνικούς που εργάζονται στην περιοχή για την αποκατάσταση της βλάβης.

Το IET είχε εκφράσει αυτές τις ανησυχίες στη βρετανική κυβέρνηση τόσο πριν όσο και κατά τη διάρκεια της δημόσιας διαβούλευσης του Department for Energy Security and Net Zero (DESNZ), η οποία ολοκληρώθηκε στις 30 Ιουνίου. Όμως, σύμφωνα με τον Coles, τα ζητήματα αυτά δεν αντιμετωπίστηκαν και πλέον συνιστούν κίνδυνο.

«Ήταν ειλημμένη απόφαση πριν καν παρουσιαστεί, είμαι βέβαιος», λέει ο Coles. «Προχώρησε βιαστικά. Χρειαζόταν χρόνος για να αναπτυχθεί ένα σωστό πρότυπο για αυτά τα προϊόντα, γιατί θεωρούμε ότι υπό ορισμένες συνθήκες υπάρχει αυξημένος κίνδυνος για τη ζωή».

«Τα plug-in ηλιακά πάνελ έρχονται – πόσο επικίνδυνα είναι και αξίζουν;»

Ο Coles λέει ότι οι κίνδυνοι εμφανίζονται μόνο όταν συνδυάζονται πολλές δυσμενείς συνθήκες, αλλά εκτιμά πως με την πάροδο του χρόνου, αν τα plug-in ηλιακά πάνελ υιοθετηθούν ευρέως, θα οδηγήσουν αναπόφευκτα σε τραυματισμό ή θάνατο.

Έχουν γίνει εκτεταμένες επιστημονικές μελέτες για να διαπιστωθεί πόσο γρήγορα προκαλείται βλάβη στο ανθρώπινο σώμα από ηλεκτροπληξία. Με βάση αυτή την έρευνα, τα βρετανικά RCD οφείλουν να ενεργοποιούνται και να διακόπτουν το ρεύμα μέσα σε 40 χιλιοστά του δευτερολέπτου. Ωστόσο, δεν υπάρχουν αντίστοιχα πρότυπα για τα plug-in ηλιακά πάνελ, τα οποία, σύμφωνα με τον Coles, μπορεί — αν κάτι πάει στραβά και σε πολύ περιορισμένες περιπτώσεις — να χρειάζονται περισσότερο χρόνο για να απενεργοποιηθούν.

«Θα μπορούσες να εκτεθείς στο ηλεκτρικό ρεύμα για περισσότερο χρόνο απ’ όσο έπρεπε», λέει ο Coles. «Βρίσκεσαι στη ζώνη κινδύνου».

Η σύσταση του IET είναι να γίνεται ηλεκτρολογικός έλεγχος πριν από την επιλογή plug-in ηλιακών πάνελ, ώστε να περιορίζεται ο κίνδυνος.

Εκπρόσωπος του DESNZ δήλωσε στο New Scientist ότι «χρηματοδοτήσαμε έναν ανεξάρτητο ανάδοχο για να δοκιμάσει πλήρως την ηλεκτρική ασφάλεια των plug-in ηλιακών συσκευών στο πλαίσιο της πρακτικής καλωδίωσης των βρετανικών κατοικιών, και τα προϊόντα αυτά κρίθηκαν ασφαλή».

Το υπουργείο πρόσθεσε ότι εξέτασε δοκιμές με παλαιότερες οικιακές διατάξεις ηλεκτρικής ασφάλειας και δεν βρήκε καμία ένδειξη ότι η ικανότητά τους να παρέχουν προστασία επηρεάζεται όταν χρησιμοποιούνται με τον τύπο των plug-in ηλιακών συστημάτων που πωλούνται στην Ευρώπη.

Ο Coles συμφωνεί ότι έγιναν δοκιμές, αλλά λέει πως αφορούσαν plug-in ηλιακά κιτ από το εξωτερικό, επειδή τότε δεν ήταν νόμιμα στη Βρετανία, και με ολοκαίνουργια RCD. Αυτό, σύμφωνα με τον ίδιο, δημιουργεί δύο προβλήματα: στην πραγματική ζωή, τα νόμιμα RCD μπορεί να είναι πολύ παλαιότερα και διαφορετικής σχεδίασης, ενώ δεν υπήρχε σαφής ορισμός ή κανονισμός για τα plug-in πάνελ που δοκιμάστηκαν, πράγμα που σημαίνει ότι όσα πωλούνται σήμερα μπορεί να συμπεριφέρονται διαφορετικά.

«Έδωσαν αυτά τα χρήματα για να δοκιμαστούν αυτές οι μονάδες, αλλά επρόκειτο για μη τυποποιημένες μονάδες», λέει ο Coles. «Δεν είναι σαν να δοκιμάζω κάτι που έχει κατασκευαστεί βάσει ενός προτύπου προϊόντος και να βλέπω αν συμμορφώνεται με αυτό το πρότυπο. Άρα δεν βλέπω τον λόγο να ξοδεύτηκαν τα χρήματα. Από τη δική μας σκοπιά, όλο αυτό προχωρά βιαστικά».

Λιγότερη σκόνη στην ατμόσφαιρα, με θετικά και αρνητικά αποτελέσματα

Τα επίπεδα σκόνης στην ατμόσφαιρα έχουν υποχωρήσει σημαντικά τις τελευταίες δύο δεκαετίες. Η εξέλιξη αυτή είναι θετική για τους πνεύμονές μας, αλλά μπορεί να συμβάλει στην αύξηση της παγκόσμιας θέρμανσης.

Οι δορυφόροι είναι το καλύτερο εργαλείο που έχουν οι ερευνητές για να παρακολουθούν διαρκώς τη σκόνη σε όλο τον πλανήτη, όμως είναι δύσκολο να τη διαχωρίσουν από άλλους τύπους αερολυμάτων, όπως ο καπνός και η ρύπανση.

Για να σχηματίσουν την πραγματική εικόνα, ο Ashok Gupta από το Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνια στο Λος Άντζελες και οι συνεργάτες του συγκέντρωσαν στοιχεία από τέσσερις δορυφόρους που συλλέχθηκαν μεταξύ 2003 και 2023, καθώς και από τρεις βάσεις δεδομένων ατμοσφαιρικών αερολυμάτων, πριν διασταυρώσουν τις πληροφορίες με επίγειους σταθμούς. Όλες οι πηγές συμφώνησαν ότι η ατμόσφαιρα έχει γίνει λιγότερο σκονισμένη, με τις εκτιμήσεις της ομάδας να δείχνουν ότι η σκόνη μειώθηκε κατά περίπου 10% παγκοσμίως σε αυτή την περίοδο.

Η συγκεκριμένη σκόνη μεταφέρεται από το έδαφος έως τα ανώτερα στρώματα της ατμόσφαιρας, αν και το μεγαλύτερο μέρος της συγκεντρώνεται κάτω από υψόμετρο περίπου 6 χιλιομέτρων. Περιλαμβάνει τη σκόνη που σηκώνεται από μεγάλες καταιγίδες, αλλά και εκείνη που εκπέμπεται καθημερινά από τις ερήμους.

Η προκαταρκτική ανάλυση δείχνει ότι η μείωση της σκόνης οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στη μείωση της δραστηριότητας των ανέμων στην επιφάνεια. «Η εκπομπή σκόνης είναι πολύ ευαίσθητη στην ταχύτητα του ανέμου, οπότε ακόμη και μια μικρή εξασθένηση των επιφανειακών ανέμων μπορεί να μειώσει αισθητά την ποσότητα σκόνης που ανυψώνεται στην ατμόσφαιρα», λέει ο Gupta. «Η αυξημένη φυτική κάλυψη –η αναζωογόνηση του πρασίνου– είναι ένας ακόμη πιθανός παράγοντας, ιδιαίτερα στην Ασία και ειδικά στην Κίνα».

Η σκόνη έχει ένα μικρό καθαρό ψυκτικό αποτέλεσμα για τον πλανήτη, κυρίως επειδή αντανακλά την ηλιακή ακτινοβολία πίσω στο διάστημα. Όταν η σκόνη μειώνεται, χάνεται μέρος αυτής της ψύξης. Επηρεάζει επίσης τα σύννεφα και τις βροχοπτώσεις, συμπεριλαμβανομένων των μουσώνων, και μεταφέρει θρεπτικά στοιχεία όπως ο σίδηρος και ο φώσφορος, που λιπαίνουν τους ωκεανούς και τα δάση.

«Η διαρκής μείωση της σκόνης επηρεάζει όλα αυτά», λέει ο Gupta. Από την πλευρά της δημόσιας υγείας, όμως, η μείωση της αιωρούμενης σκόνης είναι «καλά νέα για εκατοντάδες εκατομμύρια ανθρώπους που ζουν σε περιοχές εκτεθειμένες στη σκόνη, από το Σαχέλ και τη Μέση Ανατολή έως τη βόρεια Κίνα».

Η Tegan Clark από το Australian National University στην Καμπέρα λέει ότι καλύτερες πρακτικές διαχείρισης της γης και η επαναφορά του πρασίνου σε εκτάσεις που είχαν υποστεί ερημοποίηση μπορεί να συμβάλλουν στη μείωση.

«Στην Αυστραλία, οι βιώσιμες πρακτικές διαχείρισης της γης στη δυτική Νέα Νότια Ουαλία οδήγησαν σε αύξηση της φυτικής κάλυψης, κάτι που είναι κρίσιμο για τη μείωση της διάβρωσης από τον άνεμο», λέει η Clark. «Στην Κίνα, υπάρχουν ενδείξεις ότι το πρόγραμμα Great Green Wall έχει μειώσει τη συχνότητα των αμμοθυελλών».

Science Advances DOI: 10.1126/sciadv.aef5691

Τα δόντια του T. rex δείχνουν ότι ήταν θερμόαιμος

Tyrannosaurus in forest. He lived during the Late Cretaceous - Maastrichtian. This is a 3d render illustration; Shutterstock ID 2218578559; purchase_order: -; job: -; client: -; other:

Ο πιο γνωστός δεινόσαυρος στον κόσμο, ο Tyrannosaurus rex, ήταν πιθανότατα θερμόαιμος, όπως τα πτηνά και τα θηλαστικά, σύμφωνα με νέα στοιχεία που προέκυψαν από σμάλτο δοντιών ηλικίας 66 εκατομμυρίων ετών. Τα ευρήματα ενισχύουν προηγούμενες μελέτες.

Ο Scott Persons, από το South Carolina State Museum, ο οποίος δεν συμμετείχε στη νέα έρευνα, λέει ότι η μελέτη σημαίνει πως «το άνοιγμα της τελευταίας ταινίας Jurassic World ήταν ένα μεγάλο σωρό από χολιγουντιανά παραμύθια».

«Η ταινία βασίστηκε στην υπόθεση ότι οι δεινόσαυροι δεν θα μπορούσαν να επιβιώσουν στον σύγχρονο κόσμο, παρά μόνο κοντά στον ισημερινό», λέει ο Persons. «Δεν ισχύει αυτό. Τα στοιχεία δείχνουν ότι ένας Tyrannosaurus θα ήταν άνετος σε υποτροπικά και ακόμη και σε ήπια κλίματα».

Ο Robert Eagle από το University of California, Los Angeles, και οι συνεργάτες του ανέλυσαν τη χημεία στο σμάλτο τριών δοντιών T. rex και τα συνέκριναν με πέντε απολιθωμένα δόντια κροκοδείλων παρόμοιας ηλικίας.

Οι ερευνητές συνέκριναν επίσης τα αποτελέσματά τους με δεδομένα από θηλαστικά όπως οι ελέφαντες και τα μαμούθ, ώστε να διαπιστώσουν αν ο T. rex ήταν και ενδόθερμο ζώο, δηλαδή οργανισμός που μπορεί να ρυθμίζει τη θερμοκρασία του σώματός του μέσω του μεταβολισμού του. Τα εκτόθερμα, ή αλλιώς ψυχρόαιμα ζώα όπως οι κροκόδειλοι, συχνά ζεσταίνονται λιαζόμενα στον ήλιο.

Η ενδόθερμη ρύθμιση είναι συνηθισμένη στα μεγάλα ζώα και ακόμη και σε ορισμένα ψάρια, λέει ο Eagle, καθώς τους επιτρέπει να κινούνται και να διατηρούν πιο σταθερή δραστηριότητα για να βρίσκουν τροφή και να μεταναστεύουν, αλλά και να ζουν σε ψυχρότερα περιβάλλοντα. Εδώ και καιρό θεωρείται ότι πολλοί δεινόσαυροι, μεταξύ αυτών και ο T. rex, ήταν επίσης θερμόαιμοι.

«Έχει όμως κόστος — οι υψηλότεροι μεταβολικοί ρυθμοί σημαίνουν μεγαλύτερες ανάγκες σε τροφή και πιθανόν πιο ενεργό κυνήγι για να την αποκτήσουν», λέει.

Στη χημεία του σμάλτου, οι ερευνητές επικεντρώθηκαν στην αφθονία δεσμών ανάμεσα σε σπάνια βαριά ισότοπα του άνθρακα και του οξυγόνου, γνωστών ως δεσμοί άνθρακα-13 και οξυγόνου-18. Αυτοί οι δεσμοί είναι πιο συχνοί σε ορυκτά που σχηματίζονται σε χαμηλές θερμοκρασίες, σε σχέση με ορυκτά που σχηματίζονται σε υψηλές θερμοκρασίες.

«Άρα, σε ένα πολύ παλιό δόντι μπορούμε να μετρήσουμε την αφθονία των δεσμών άνθρακα-13 και οξυγόνου-18 και να καταλάβουμε αν σχηματίστηκε σε θερμό ή ψυχρό σώμα».

Ο Eagle λέει ότι ο T. rex είχε θερμοκρασία σώματος περίπου 36°C, παρόμοια με εκείνη μεγάλων σύγχρονων θηλαστικών, αλλά χαμηλότερη από πολλών σημερινών πτηνών.

«Βρήκαμε επίσης ότι η ανακατασκευασμένη θερμοκρασία του T. rex ήταν σημαντικά υψηλότερη από τις θερμοκρασίες που προέκυψαν από δόντια κροκοδείλων από την ίδια γεωλογική διαμόρφωση — το Hell Creek στη Μοντάνα», λέει ο Eagle.

Οι ερευνητές αναφέρουν επίσης ότι οι θερμοκρασίες του σώματος του T. rex ήταν υψηλότερες από τις περιβαλλοντικές θερμοκρασίες στην προϊστορική Μοντάνα, όπως υπολογίστηκαν τόσο από ισοτοπικές εκτιμήσεις όσο και από κλιματικά μοντέλα.

«Χρησιμοποιώντας καμπύλες θερμικής απόδοσης και κλιματική μοντελοποίηση με βάση αυτά τα αποτελέσματα, διαπιστώσαμε ότι ολόκληρη η βορειοαμερικανική ήπειρος θα ήταν κατοικήσιμη για τον T. rex κατά την Κρητιδική Περίοδο», λέει.

Εδώ και καιρό πιστεύαμε ότι ο Tyrannosaurus rex ήταν ο αδιαμφισβήτητος κορυφαίος θηρευτής στα τελευταία χρόνια των δεινοσαύρων. Όμως μια νέα ματιά σε αμφιλεγόμενα απολιθώματα οδήγησε στη μεγαλύτερη ανατροπή που έχει δει ποτέ η παλαιοντολογία.

Ο Persons λέει ότι υπήρχαν ήδη πολλά στοιχεία πως ο T. rex ήταν θερμόαιμος, μεταξύ των οποίων οι ρυθμοί ανάπτυξης των οστών και οι αναλογίες θηρευτή-θηράματος — καθώς οι ενδόθερμοι οργανισμοί με υψηλές ενεργειακές ανάγκες χρειάζονται πολύ περισσότερη λεία ανά θηρευτή από τους εκτόθερμους — αλλά και «μια σειρά ανατομικών χαρακτηριστικών που συνάδουν με υψηλές επιδόσεις και αθλητικότητα».

Ο Thomas Carr από το Carthage College στο Wisconsin λέει ότι η νέα εργασία είναι «ένα παράδειγμα της επιστήμης εν δράσει, που συγκλίνει σε μία ισχυρή υπόθεση, η οποία σε αυτή την περίπτωση αποκαλύπτει τον T. rex ως έναν ενεργό κορυφαίο θηρευτή».

Οι ερευνητές «τεκμηριώνουν μια ευρεία γεωγραφική εξάπλωση του T. rex, δείχνοντας ότι μπορούσε να αντέξει τις χαμηλές θερμοκρασίες στο βόρειο τμήμα της κατανομής του και τις τροπικές θερμοκρασίες στο νότιο», λέει ο Carr. «Και στις δύο περιπτώσεις, η θερμοκρασία του σώματος του T. rex είναι υψηλότερη από τη μέση θερμοκρασία του αέρα. Αυτό το αποτέλεσμα συνάδει με την υπόθεση ότι ο T. rex μπορεί να μετανάστευσε από την Ασία στη Βόρεια Αμερική σε υψηλά γεωγραφικά πλάτη».

Science Advances DOI: 10.1126/sciadv.aeb7653

Το Google Home ενσωματώνει MCP για έλεγχο από AI agents

Το Google Home προσθέτει ενσωμάτωση MCP, δίνοντας σε τρίτους AI agents τη δυνατότητα να αναλύουν δεδομένα του σπιτιού, να ελέγχουν συσκευές και να δημιουργούν προσαρμοσμένους πίνακες ελέγχου.

Η Google ανοίγει το έξυπνο σπίτι της σε AI agents, επιτρέποντας σε εργαλεία όπως τα Claude και Open Claw να έχουν πρόσβαση και να ελέγχουν τις συνδεδεμένες συσκευές, αλλά και να αναλύουν τα δεδομένα του σπιτιού μέσω του τυποποιημένου Model Context Protocol.

Το Google Home MCP είναι μια νέα ενσωμάτωση που δίνει τη δυνατότητα σε τρίτους AI agents να ελέγχουν και να παρακολουθούν το smart home και να ενεργούν εκ μέρους του χρήστη. «Επιτρέπει σε κάθε AI agent που υποστηρίζει MCP, συμπεριλαμβανομένων των Google Antigravity, Claude, Hermes ή Open Claw, να λειτουργεί με ασφάλεια με όλες τις συσκευές και το ιστορικό συμβάντων στο οικοσύστημα του Google Home», δήλωσε ο Taylor Lehman, group product manager στο Google Home & Nest, σε ανάρτηση στο blog της εταιρείας.

Σύμφωνα με τον Lehman, η ενσωμάτωση του Home MCP θα συνδέει τον AI agent της επιλογής του χρήστη με πραγματικά γεγονότα, επιτρέποντας λειτουργίες όπως η ανάλυση μεταξύ καμερών — ώστε κάποιος να μπορεί να ρωτήσει τον agent τι έκανε το παιδί του όταν γύρισε από το σχολείο — ή η αξιοποίηση του ιστορικού κατάστασης των συσκευών για να υπολογιστεί πόσες πλύσεις έγιναν την προηγούμενη εβδομάδα ή για πόση ώρα έμειναν αναμμένα τα φώτα. Θα επιτρέπει επίσης στον agent να επικοινωνεί με τον χρήστη μέσω φωνής, για παράδειγμα στέλνοντας ηχητικό μήνυμα από το Google Home speaker όταν ολοκληρώνει μια εργασία. Ο χρήστης μπορεί επίσης να ζητήσει από τον agent να δημιουργήσει έναν προσαρμοσμένο πίνακα ελέγχου για το Google Home.

Αυτό δεν αντικαθιστά τον νέο βοηθό Gemini for Home, ο οποίος παραμένει η διεπαφή της Google για την αλληλεπίδραση με το Google Home μέσω της εφαρμογής Home και των έξυπνων ηχείων Google Nest, μετά το τέλος του Google Assistant. Αντίθετα, η ενσωμάτωση MCP προσθέτει ένα ακόμη επίπεδο ελέγχου, επιτρέποντας σε τρίτους AI agents να αλληλεπιδρούν απευθείας με τις συσκευές που είναι συνδεδεμένες στο Google Home μέσα από τα δικά τους περιβάλλοντα.

Αν αυτή η εβδομάδα δεν κυριαρχούνταν από τίτλους για το πώς η AI θα μας σκοτώσει όλους, θα ήμουν πραγματικά ενθουσιασμένος με αυτό.

Στην πρώτη φάση, η διάθεση της υπηρεσίας περιορίζεται στους χρήστες Google Home Premium Advanced στις ΗΠΑ, με κόστος 20 δολάρια τον μήνα ή 200 δολάρια τον χρόνο, ενώ η πρόσβαση θα επεκταθεί μέσα στις επόμενες εβδομάδες. Η εγκατάσταση απαιτεί τη δημιουργία ενός Google Cloud project και τη ρύθμισή του για χρήση του Home MCP.

Η παραχώρηση πρόσβασης σε έναν AI agent σε πραγματικές συσκευές, όπως έξυπνες κλειδαριές, θερμοστάτες και βασικές υποδομές όπως συστήματα HVAC και οικιακές συσκευές, εγείρει εύλογα ερωτήματα για την ασφάλεια, την ιδιωτικότητα και τη σωματική ακεραιότητα. Η Google λέει ότι το Home MCP εφαρμόζει όρια χρήσης και δικλείδες ασφαλείας. Για παράδειγμα, δεν επιτρέπει σε έναν agent να ξεκλειδώσει πόρτες. Ωστόσο, ανάλογα με τον agent, «η σύνδεσή του με το Home MCP μπορεί να οδηγήσει σε απροσδόκητη ή ακόμη και ανεπιθύμητη συμπεριφορά», είπε ο Lehman, ο οποίος συνιστά στους χρήστες να εξετάσουν τις πολιτικές και τους όρους χρήσης της Google για τους developers.

Το Home Assistant, μια ανοιχτού κώδικα πλατφόρμα smart home, έχει υλοποιήσει μια παρόμοια ενσωμάτωση MCP, δείχνοντας τι μπορεί να γίνει όταν ένας agent αποκτά πρόσβαση στο σύστημα του έξυπνου σπιτιού. Το δοκίμασα πέρυσι για να χρησιμοποιήσω το Claude και να «χτίσω» το smart home μου, και χειρίστηκε με άνεση κάποιες από τις πιο σύνθετες εργασίες που οι περισσότερες διεπαφές — και, για την ακρίβεια, οι χρήστες — δυσκολεύονται να κάνουν, όπως η αντιμετώπιση προβλημάτων, η δημιουργία αυτοματισμών, ο σχεδιασμός dashboard και η ρύθμιση πιο προχωρημένων παραμετροποιήσεων, όλα με φυσική γλώσσα.

Η μεγαλύτερη αλλαγή εδώ δεν είναι ότι το Google Home μπορεί πλέον να ανάβει και να σβήνει τα φώτα μέσω της εφαρμογής Claude. Είναι ότι το Claude — ή ο agent της επιλογής του χρήστη — αποκτά πρόσβαση στο υποκείμενο επίπεδο δεδομένων και ελέγχου του σπιτιού. Πρόκειται για ένα βήμα προς τη δημιουργία ενός πλήρους οικιακού υπολογιστή για το smart home, που θα μπορεί να καταλαβαίνει τι συμβαίνει μέσα σε αυτό, να κάνει συλλογισμούς με βάση το ιστορικό του και να ενεργεί εκ μέρους του χρήστη. Και αν αυτή η τελευταία εβδομάδα δεν κυριαρχούνταν από τίτλους για το πώς η AI θα μας σκοτώσει όλους, θα ήμουν πραγματικά ενθουσιασμένος.

Ένα σύστημα που μπορεί να εντοπίσει πρόβλημα σε μια συσκευή, να προτείνει βελτιώσεις στους αυτοματισμούς και να παρακολουθεί μοτίβα σε όλο το σπίτι είναι πολύ πιο χρήσιμο από ένα σύστημα που απλώς λέει: «Λυπάμαι, δεν μπορώ να το κάνω αυτό».

Παρόλα αυτά, υπάρχουν πραγματικά οφέλη από το να δοθεί σε έναν AI agent πρόσβαση στο smart home. Μπορεί να συνδυάζει τα δεδομένα που παράγει το σπίτι και να ενεργεί πάνω σε αυτά με τρόπους που τα παραδοσιακά συστήματα smart home συνήθως δεν μπορούν, μετακινώντας το έξυπνο σπίτι από τον απλό έλεγχο εντολών προς κάτι πιο συμφραζόμενο και προληπτικό, πιο κοντά στην πραγματική νοημοσύνη. Ένα σύστημα που μπορεί να εντοπίσει πρόβλημα σε μια συσκευή, να προτείνει βελτιώσεις στους αυτοματισμούς και να παρακολουθεί και να αναγνωρίζει μοτίβα σε όλο το σπίτι είναι πολύ πιο χρήσιμο από ένα σύστημα που απλώς λέει: «Λυπάμαι, δεν μπορώ να το κάνω αυτό». Με την ενσωμάτωση Home MCP, η Google φέρνει αυτές τις δυνατότητες στο Google Home.

Αν και εργαλεία που απευθύνονται σε καταναλωτές, όπως το Claude, θα φανούν χρήσιμα σε όσους πειραματίζονται με το smart home, η μεγαλύτερη εικόνα εδώ είναι η στρατηγική της Google για τους developers. Τα τελευταία δύο χρόνια, η Google τοποθετεί ολοένα και περισσότερο τον εαυτό της ως επίπεδο υποδομής για το smart home. Το 2024 έδωσε πρόσβαση μέσω API στο έξυπνο σπίτι της και πιο πρόσφατα μετέτρεψε το Gemini for Home σε μια πλήρη AI πρόταση. Όλα αυτά δείχνουν μια πιο B2B2C στρατηγική: η Google μπορεί να παρέχει την AI και την υποδομή του smart home, ενώ άλλες εταιρείες χτίζουν πάνω σε αυτήν υπηρεσίες και προϊόντα για τον τελικό χρήστη.

Με τη σημερινή ανακοίνωση, η Google άνοιξε και έναν δρόμο για τους developers να χρησιμοποιήσουν το agentic εργαλείο κώδικα Antigravity, ώστε να δημιουργήσουν custom AI agents για το smart home που θα αξιοποιούν τα δεδομένα και το επίπεδο ελέγχου του Google Home. Ακόμη κι αν οι developers χρησιμοποιήσουν διαφορετικό agent, όσο παραμένουν στο Google Home, αυτό λειτουργεί υπέρ της Google. Με αυτόν τον τρόπο, η εταιρεία γίνεται το επίπεδο υποδομής του smart home, όπως η AWS έγινε υποδομή για τις επιχειρήσεις του internet και του λογισμικού.

Το αν οι developers του smart home θα πειστούν από τις υποσχέσεις της Google είναι μεγάλο ερώτημα. Με βάση τον αριθμό των πλατφορμών smart home που έχει λανσάρει και αφήσει πίσω της η εταιρεία όλα αυτά τα χρόνια — Android @ Home, Weave, Project Brillo, Works with Nest, Google Assistant — οι developers θα πρέπει να αποφασίσουν αν η Google έχει πια καταλήξει σε μια πλατφόρμα για το smart home που σκοπεύει να διατηρήσει.

Το αριστούργημα επιστημονικής γραφής του Μάρτιν Γκάρντνερ

Έχω μια ένσταση απέναντι σε ένα συγκεκριμένο είδος βιβλίου εκλαϊκευμένης επιστήμης για τη φυσική, τα μαθηματικά και, κάποιες φορές, τη χημεία. Μοιάζουν να γράφονται για ανθρώπους που στην πραγματικότητα δεν θέλουν να συναντήσουν καθόλου φυσική, μαθηματικά ή χημεία. Οι αριθμοί εξαφανίζονται. Τα γραφήματα χάνονται. Πιθανότητες, διανύσματα και πεδία αναφέρονται μόνο όταν είναι απολύτως αναπόφευκτο. Και οι αναγνώστες μένουν προστατευμένοι από μια ιδέα που προτιμούν να ξεχνούν: ότι αυτές οι έννοιες μπορούν πραγματικά να γίνουν κατανοητές από σχεδόν οποιονδήποτε, αλλά το τίμημα της εισόδου είναι η προσπάθεια.

Αυτό είναι η μάστιγα κάθε επιμελητή φυσικής. Γι’ αυτό άνθρωποι σαν κι εμένα καταφεύγουν τόσο συχνά στη μεταφορά αντί για την εξήγηση. Μην ανησυχείτε, λέμε, ο χωροχρόνος είναι απλώς ένα λαστιχένιο σεντόνι που υποχωρεί κάτω από μια μπάλα του μπόουλινγκ. Η εντροπία είναι ένα κάστρο στην άμμο που καταρρέει σιγά σιγά. Και το πεδίο Χιγκς; Φανταστείτε τα πάντα να κινούνται μέσα σε κολλώδες μέλι.

Αυτό δείχνει έλλειψη εμπιστοσύνης όχι μόνο στην ικανότητα της επιστήμης να συναρπάζει, αλλά και στην ικανότητα του συγγραφέα να την εξηγήσει με καθαρότητα και βεβαιότητα. Είμαι ένοχος για όλα αυτά και θα πρέπει να ζήσω με την ντροπή. Είμαι πεπεισμένος ότι ο μόνος αναμάρτητος συγγραφέας επιστημονικών βιβλίων είναι ο Martin Gardner. Ο πολυγραφότατος συγγραφέας της στήλης Mathematical Games στο Scientific American ήταν απόλυτα πρόθυμος να βάλει τους αναγνώστες του να προσπαθήσουν, και πουθενά αυτό δεν φαίνεται πιο καθαρά όσο στο αριστούργημά του, το The Ambidextrous Universe (1964).

Το Θεώρημα του Φερμά: ένα διαχρονικό ανάγνωσμα για ένα μαθηματικό μυστικό 350 ετών

Με μια φράση, αυτό είναι ένα βιβλίο για το αριστερό και το δεξί. Πιο συγκεκριμένα, είναι ένα βιβλίο για μια ιδιότητα μαθηματικών και φυσικών συστημάτων που είναι γνωστή ως handedness ή chirality. Ξεδιπλώνοντας αυτή τη μία φαινομενικά απλή ιδέα, ο Gardner μας οδηγεί σε ένα εντυπωσιακά μεγάλο εύρος της επιστήμης. Υπάρχουν μόρια που αποτελούνται από τα ίδια άτομα αλλά είναι διατεταγμένα ως κατοπτρικές εικόνες, μερικές φορές με εντελώς διαφορετικές βιολογικές επιδράσεις. Υπάρχει η ασθενής πυρηνική δύναμη, που ευθύνεται για ορισμένες μορφές ραδιενεργού διάσπασης. Με απλά λόγια, ορισμένες από αυτές τις θεμελιώδεις αλληλεπιδράσεις των σωματιδίων δεν συμπεριφέρονται με τον ίδιο τρόπο όταν τις κοιτάμε σε έναν καθρέφτη, παραβιάζοντας κατάφωρα αυτό που έμοιαζε να είναι μία από τις πιο βασικές συμμετρίες της φύσης.

Όμως ο Gardner δεν καταφεύγει ποτέ στο παλιό τέχνασμα να προσφέρει μια μεταφορά και αμέσως μετά να προσπερνά την ιδέα που κρύβεται από πίσω. Οι εξηγήσεις του έχουν μια σπάνια πυκνότητα. Είναι ένα βιβλίο που με πίεσε όταν το διάβασα πρώτη φορά ως φοιτητής και εξακολουθεί να με βάζει σε σκέψη κάθε φορά που επιστρέφω σε αυτό. Ο Gardner ζητά από τον αναγνώστη να ακολουθήσει επιχειρήματα που τα χτίζει προσεκτικά ώστε να είναι καθαρά και διεισδυτικά, αλλά παρ’ όλα αυτά τεχνικά. Κάθε ίχνος προσπάθειας που καταβάλλει ο αναγνώστης, όμως, ο Gardner το ανταποδίδει πολλαπλά, αποκαλύπτοντας πώς μια τόσο απατηλά απλή διάκριση φτάνει βαθιά στη δομή του σύμπαντος.

Τα πρώτα κεφάλαια κάνουν την απαραίτητη προεργασία. Ο Gardner ξεκινά ρωτώντας τι πραγματικά εννοούμε όταν μιλάμε για αντανάκλαση σε καθρέφτη, αφαιρώντας την αυθόρμητη εντύπωση που αποκτά κανείς απλώς κοιτάζοντας τα χέρια του. Στη συνέχεια περνά σε κάτι που σίγουρα του είναι οικείο: μαθηματικά παιχνίδια, γρίφους και σπαζοκεφαλιές, που βοηθούν τον αναγνώστη να εξοικειωθεί με την έννοια της χειρομορφίας και να τη χρησιμοποιήσει για να λύσει προβλήματα.

Από εκεί και πέρα, το εύρος του βιβλίου διευρύνεται εντυπωσιακά. Οι αριστεροδεξιές ασυμμετρίες εμφανίζονται παντού στη βιολογία: στα σαλιγκάρια, των οποίων τα κελύφη στρέφονται προτιμησιακά προς μία κατεύθυνση, στη χημεία που επιτρέπει στο σώμα μας να επεξεργάζεται τη μία μοριακή μορφή αλλά όχι την κατοπτρική της εικόνα, και φυσικά στη δική μας τάση να προτιμούμε το ένα χέρι από το άλλο.

Πρόκειται για μια ήπια αλλά αυστηρή εισαγωγή, πριν ο Gardner εγκαταλείψει τα γάντια. Το βιβλίο περνά στις γεωμετρίες των κρυστάλλων και των μορίων και, τελικά, φτάνει σε ένα από τα μεγάλα σοκ της φυσικής του 20ού αιώνα: την ανακάλυψη ότι η ασθενής πυρηνική δύναμη παραβιάζει την ισοτιμία, πράγμα που σημαίνει ότι, σε θεμελιώδες επίπεδο, η φύση μπορεί πραγματικά να ξεχωρίσει το αριστερό από το δεξί.

Τα κεφάλαια καλύπτουν τόσο μεγάλο εύρος, ώστε πολλά θα μπορούσαν σχεδόν να σταθούν μόνα τους. Παρ’ όλα αυτά, το βιβλίο δεν δίνει ποτέ την εντύπωση μιας συλλογής ασύνδετων ιδεών. Αντίθετα, υπάρχει μια αξιοσημείωτη αίσθηση συνέχειας και κλιμάκωσης. Ο Gardner ξεφλουδίζει διαρκώς τα στρώματα της χειρομορφίας, ξεκινώντας από τις προφανείς εκφάνσεις της στον κόσμο γύρω μας και καταλήγοντας σε κάτι πολύ πιο αφηρημένο και ουσιώδες.

Εκεί βρίσκεται η αδιαμφισβήτητη γοητεία του The Ambidextrous Universe. Μια διάκριση που αρχικά μοιάζει σχεδόν ασήμαντη — το αριστερό απέναντι στο δεξί — αποδεικνύεται ότι συνδέει τα μαθηματικά, τη χημεία, τη βιολογία και τη θεμελιώδη φυσική. Στη διαδρομή, ο Gardner ενσωματώνει τα πάντα, από ποίηση και γρίφους μέχρι την εξέλιξη της ζωής και τις βαθύτερες συμμετρίες της φύσης.

Ορισμένες από τις επιμέρους ιδέες θα είναι αναπόφευκτα γνωστές σε κάποιους αναγνώστες, όμως αμφιβάλλω αν αυτό έχει σημασία. Η απόλαυση αυτού του βιβλίου βρίσκεται στον τρόπο με τον οποίο όλα δένουν μεταξύ τους. Το εύρος του είναι τέτοιο, ώστε σχεδόν όλοι θα βρουν κάτι που δεν ήξεραν, ενώ το επιχείρημά του σε αφήνει να κοιτάς διαφορετικά κάτι τόσο απλό όσο τα ίδια σου τα δύο χέρια.

Φάλαινα-καμπούρα με νεκρό νεογέννητο δείχνει συμπεριφορά πένθους

Για πρώτη φορά, μια φάλαινα-καμπούρα παρατηρήθηκε λίγο μετά τη γέννα ενός νεκρού νεογέννητου, δείχνοντας σημάδια συμπεριφοράς που θυμίζει πένθος, αντίστοιχα με εκείνα που έχουν καταγραφεί σε άλλα μεγάλα θηλαστικά, όπως οι ελέφαντες.

Το περιστατικό ξεκίνησε γύρω στις 8 το πρωί της 17ης Ιουλίου 2025, όταν ο Andrew Mulville της Sea World Foundation, ενός αυστραλιανού φιλανθρωπικού οργανισμού, επέβαινε σε σκάφος περίπου ένα χιλιόμετρο ανοιχτά της Gold Coast, στο Κουίνσλαντ.

Ο Mulville παρατήρησε δύο ενήλικες φάλαινες να κινούνται στο ίδιο σημείο, να βουτούν κατά διαστήματα, να εκφωνούν ήχους και να αναποδογυρίζουν στην επιφάνεια. Στις 8.30 το πρωί είδε και κατέγραψε μια αμνιακή μεμβράνη να επιπλέει στην επιφάνεια, κάτι που έδειχνε ότι είχε προηγηθεί γέννα, χωρίς όμως να φαίνεται αίμα ή πλακούντας, γεγονός που προκαλούσε ανησυχία.

Στη συνέχεια έριξε κάμερα κάτω από το νερό και είδε ένα νεκρό νεογέννητο, μήκους κάτω από 4 μέτρα, το οποίο είχε βυθιστεί στον αμμώδη πυθμένα. Η μητέρα πλησίαζε επανειλημμένα το μικρό, το κοιτούσε στα μάτια και το άγγιζε με το κεφάλι και το θωρακικό της πτερύγιο.

Αν και τέτοια συμπεριφορά έχει καταγραφεί σε οδοντοφόρες φάλαινες με νεκρά μικρά, είναι εξαιρετικά σπάνια σε φάλαινες με μπαλένες, όπως οι φάλαινες-καμπούρες (Megaptera novaeangliae).

Όταν το νεογέννητο είναι ζωντανό, οι μητέρες φάλαινες-καμπούρες συνήθως προσπαθούν να το σπρώξουν προς την επιφάνεια για να βοηθήσουν στην αναπνοή του, όμως σε αυτή την περίπτωση δεν το έκανε, κάτι που ίσως δείχνει ότι αντιλαμβανόταν πως δεν ζούσε.

Την ίδια στιγμή, η δεύτερη ενήλικη φάλαινα παρέμεινε κοντά, δείχνοντας να στηρίζει τόσο τη μητέρα όσο και το νεκρό μικρό.

Αν και τα νεκρά νεογνά στα θηλαστικά δεν είναι σπάνια, η παρατήρηση ενός τέτοιου περιστατικού στις φάλαινες είναι εξαιρετικά δύσκολη, λέει ο Olaf Meynecke από το Griffith University στην Αυστραλία, ο οποίος συνέγραψε μαζί με τον Mulville τη σχετική εργασία. Όπως σημειώνει, μέχρι σήμερα δεν έχει καταγραφεί ξανά κάτι τέτοιο σε φάλαινες-καμπούρες.

«Είναι πολύ σημαντικό να μην εξανθρωπίζουμε ένα τέτοιο περιστατικό», λέει ο Meynecke. «Αλλά πρέπει επίσης να καταλάβουμε ότι πρόκειται για θηλαστικό και έχουμε στοιχεία, όχι απαραίτητα για πένθος, αλλά για μια πραγματικά δραματική αλλαγή συμπεριφοράς, όπως βλέπουμε και σε άλλα θηλαστικά, όπως οι ελέφαντες, όταν χάνουν ένα μέλος της ομάδας τους ή όταν χάνουν τα μικρά τους».

Ο Mulville παρατήρησε τις φάλαινες για τις επόμενες 2 ώρες, καθώς παρέμεναν πολύ κοντά στο νεκρό μικρό και βυθίζονταν συνεχώς προς αυτό. Τις δύο επόμενες ημέρες, πολίτες που βρίσκονταν στην ακτή ανέφεραν ότι είδαν τις δύο ενήλικες φάλαινες στο ίδιο σημείο.

Το περιστατικό έχει προκαλέσει ερωτήματα για το γιατί το μικρό γεννήθηκε νεκρό, ειδικά καθώς τον Ιούλιο του 2025 εντοπίστηκαν επίσης στην ίδια περιοχή επτά νεκρά νεογνά φάλαινας-καμπούρας και ένα νεκρό νεαρό φάλαινα άγνωστης ηλικίας. Κανένα από αυτά δεν φαινόταν να είναι το νεογέννητο που παρατήρησαν οι επιστήμονες.

Παράλληλα, αν και γίνεται όλο και πιο συχνό οι φάλαινες-καμπούρες να γεννούν στη νότια Κουίνσλαντ, καθώς ο πληθυσμός τους έχει αυξηθεί, κανείς δεν γνωρίζει γιατί τόσα πολλά θηλυκά γεννούν πλέον εκατοντάδες χιλιόμετρα νοτιότερα από τους παραδοσιακούς χώρους αναπαραγωγής τους στον Μεγάλο Κοραλλιογενή Ύφαλο.

Εξαιρετικά ασυνήθιστο θεωρήθηκε επίσης το γεγονός ότι η μητέρα δεν απέβαλε τον πλακούντα της, κάτι που σύμφωνα με τον Meynecke μπορεί να έθεσε και την ίδια σε κίνδυνο.

Φωτογραφίες του χαρακτηριστικού πτερυγίου της έχουν ανέβει σε βάση δεδομένων με 16.000 άτομα, ώστε οι ερευνητές να μπορούν να την αναγνωρίσουν αν εμφανιστεί ξανά στις επόμενες σεζόν.

Η Rebecca Dunlop από το University of Queensland αναφέρει ότι τέτοιου είδους περιγραφικές μελέτες «κινδυνεύουν να εξανθρωπίσουν τις παρατηρούμενες συμπεριφορές».

«Ωστόσο, η μελέτη παρουσιάζει μια ισορροπημένη προσέγγιση για το πώς μπορεί να ερμηνευτεί η παρατηρούμενη συμπεριφορά και σημειώνει ότι οι όροι “πένθος”, “συναίσθημα” και “δυσφορία” πρέπει να χρησιμοποιούνται με προσοχή, αφού δεν μπορούμε να αποδώσουμε με βεβαιότητα αυτούς τους όρους στη συμπεριφορά που παρατηρήθηκε», λέει η Dunlop.

Σύμφωνα με την ίδια, μόνο με «περισσότερα δεδομένα και περισσότερες καταγραφές» θα μπορούσε να ελεγχθεί η υπόθεση ότι αυτό που παρατηρήθηκε ήταν συναισθηματική ή πενθούσα συμπεριφορά.

Discover Animals DOI: 10.1007/s44338-026-00232-9

Οι ρωμαϊκοί δρόμοι δεν ήταν τόσο ευθείς όσο πιστεύαμε

Οι ρωμαϊκοί δρόμοι δεν ήταν τόσο ομοιόμορφα ευθείς όσο συνηθίζεται να πιστεύεται, σύμφωνα με μια ψηφιακή ανασύνθεση του τεράστιου αρχαίου οδικού δικτύου που αμφισβητεί παραδοχές αιώνων.

«Όλοι οι δρόμοι οδηγούν στη Ρώμη; Είναι όλοι ευθείς; Περπατάμε ακόμη ρωμαϊκούς δρόμους στην περιοχή σήμερα; Αυτές είναι ευρέως διαδεδομένες παραδοχές, ακόμη και μεταξύ ακαδημαϊκών», λέει ο Tom Brughmans από το Aarhus University στη Δανία.

Οι παρατηρήσεις από αρχαιολογικές ανασκαφές και έρευνες έχουν κατά καιρούς διαψεύσει αυτές τις αντιλήψεις, όμως, όπως λέει ο Brughmans, δεν ήταν σαφές πόσο ακριβείς ήταν σε ολόκληρη την έκταση του ρωμαϊκού οδικού δικτύου, που συνέδεε την Ευρώπη, τη Βόρεια Αφρική, τη Μέση Ανατολή και τμήματα της δυτικής Ασίας.

Πέρυσι, ο Brughmans και οι συνεργάτες του χρησιμοποίησαν τοπογραφική χαρτογράφηση, δορυφορικές εικόνες και ιστορικές πηγές για να δημιουργήσουν έναν χάρτη των δρόμων σε ολόκληρη τη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία το 150 μ.Χ., με συνολικό μήκος σχεδόν 300.000 χιλιομέτρων — περισσότερα από τα διπλάσια από όσα έδειχναν προηγούμενα δεδομένα.

Η ομάδα χρησιμοποίησε τώρα τα δεδομένα αυτού του χάρτη για να αναλύσει την τοπογραφία και τη δομή των αρχαίων δρόμων ως προς την κλίση, το υψόμετρο, τον προσανατολισμό και την ευθυγράμμισή τους, προκειμένου να απαντήσει σε βασικά ερωτήματα για τη δομή του ρωμαϊκού οδικού δικτύου. Στη συνέχεια, τα αποτελέσματα συγκρίθηκαν με το σύγχρονο δίκτυο μεταφορών.

Η ανάλυση έδειξε ότι οι ρωμαϊκοί δρόμοι ήταν κυρίως ευθείς, αλλά γενικά μόνο εκεί όπου το επέτρεπε το τοπίο, όπως στις πεδινές περιοχές της δυτικής Ευρώπης και της Βόρειας Αφρικής. Σε ορεινές περιοχές, οι δρόμοι ήταν λιγότερο ευθείς από τους σύγχρονους, πιθανότατα λόγω της τοπογραφίας και των τεχνολογικών περιορισμών. Η μελέτη δείχνει ότι οι μεγάλοι σύγχρονοι δρόμοι τείνουν να είναι πιο ευθείς από τους αρχαίους, καθώς σχεδιάζονται για να διευκολύνουν ταχύτερες μετακινήσεις με αυτοκίνητο.

Ο Brughmans και οι συνεργάτες του διαπίστωσαν επίσης ότι περίπου το 90% των ρωμαϊκών δρόμων κατασκευάστηκε με κλίση που θα επέτρεπε τη διέλευση κάρων και αμαξών που κινούνταν με ζώα — ακόμη και μέσα από τις Άλπεις. «Αυτό δείχνει ότι οι Ρωμαίοι ήταν αφοσιωμένοι στη διατήρηση και τη βελτίωση της χερσαίας προσβασιμότητας και συνδεσιμότητας σε κλίμακα αυτοκρατορίας», λέει ο Brughmans.

Την ίδια ώρα, η Ρώμη δεν ήταν τόσο κεντρική όσο υποδηλώνει η μεσαιωνική παροιμία «όλοι οι δρόμοι οδηγούν στη Ρώμη». Οι πρωτεύουσες των επαρχιών λειτουργούσαν σταθερά ως βασικοί κόμβοι, μεσολαβώντας στις χερσαίες επικοινωνίες στις αντίστοιχες επαρχίες τους. Οι μεγάλοι δημόσιοι και στρατιωτικοί δρόμοι αποτελούσαν κρίσιμες αρτηρίες επικοινωνίας, διευκολύνοντας τη ροή αγαθών, ανθρώπων και ιδεών σε επαρχιακό επίπεδο, σύμφωνα με τον Brughmans.

Ορισμένοι μεταρωμαϊκοί πολιτισμοί διατήρησαν τους ίδιους δρόμους και τις ίδιες διαδρομές έως τη νεότερη εποχή, άλλοι όμως όχι, σύμφωνα με τη μελέτη. Όπως λέει ο Brughmans, οι λόγοι για αυτή τη διαφοροποίηση μπορεί να είναι μεγάλης κλίμακας, όπως η βιομηχανική επανάσταση, ή να εξαρτώνται από τοπικές αποφάσεις, για παράδειγμα όταν μια πόλη επιλέγει να μην αποκτήσει σιδηροδρομικό σταθμό, γεγονός που οδηγεί σταδιακά σε πληθυσμιακή συρρίκνωση και μειωμένες επενδύσεις στις οδικές υποδομές. «Τα αποτελέσματά μας δείχνουν ότι υπάρχουν χιλιάδες τέτοιες ιστορίες που μένει να ειπωθούν», λέει ο Brughmans.

«Ενδιαφέρον είναι ότι η συσχέτιση ανάμεσα στο αρχαίο και το σύγχρονο δίκτυο δείχνει πως, με κάποιους τρόπους, οι Ρωμαίοι διαμόρφωσαν τη μελλοντική γεωγραφία της Ευρώπης», λέει ο Ray Laurence από το Macquarie University στην Αυστραλία. «Ο βασικός περιορισμός αυτής της προσέγγισης είναι ότι το οδικό δίκτυο διαμορφώθηκε σε διάστημα 600 ετών, αλλά η μελέτη λαμβάνει ελάχιστα υπόψη τις χρονικές διαφορές».

Nature Communications DOI: 10.1038/s41467-026-75453-3

Βρέθηκε μέθοδος μέτρησης της χρησιμότητας κβαντικού υπολογιστή

Πόσο χρήσιμος είναι ένας συγκεκριμένος κβαντικός υπολογιστής; Ίσως πλέον να μπορούμε να απαντήσουμε σε αυτό το ερώτημα.

Οι κβαντικοί υπολογιστές έχουν σημειώσει σημαντική πρόοδο τα τελευταία χρόνια, αποκτώντας μεγαλύτερη αξιοπιστία και ισχύ. Ωστόσο, όταν πρόκειται για υπολογισμούς που θα μπορούσαν να έχουν μεγάλο αντίκτυπο στον κόσμο, όπως η κατανόηση του μορίου FeMoco, το οποίο παίζει βασικό ρόλο στη δέσμευση του αζώτου, ή η παραβίαση των πιο διαδεδομένων σημερινών μεθόδων κρυπτογράφησης, εξακολουθούν να υπολείπονται.

Η αποτίμηση όμως του πόσο κοντά βρίσκονται στο να γίνουν πραγματικά ικανοί ήταν πάντα δύσκολη υπόθεση. Τώρα, ο Timothy Proctor από τα Sandia National Laboratories στην Καλιφόρνια και οι συνεργάτες του υποστηρίζουν ότι η βαθμολογία QUOPS αποτελεί το κομμάτι που έλειπε από το παζλ.

Η ιδέα είναι σχετικά απλή. Πρώτα, ένας κβαντικός υπολογιστής τρέχει ένα ειδικό σύνολο προγραμμάτων, δηλαδή κβαντικά κυκλώματα, τα οποία επιτρέπουν στους ερευνητές να υπολογίσουν τη βαθμολογία QUOPS. Το QUOPS σημαίνει quantum universal operation performance system και αποτυπώνει πόσα φυσικά δομικά στοιχεία, ή qubits, διαθέτει ο κβαντικός υπολογιστής και πόσες υπολογιστικές πράξεις μπορεί να εκτελέσει. Στη συνέχεια, ο αριθμός αυτός μπορεί να συγκριθεί με τη βαθμολογία QUOPS ενός αλγορίθμου που οι ερευνητές θέλουν ενδεχομένως να τρέξουν σε αυτόν τον υπολογιστή.

Αν η βαθμολογία του αλγορίθμου είναι μεγαλύτερη από εκείνη του υπολογιστή, ο υπολογισμός δεν θα δουλέψει. Αν όμως η βαθμολογία του κβαντικού υπολογιστή είναι συγκρίσιμη ή μεγαλύτερη, τότε το μηχάνημα θα πρέπει να είναι χρήσιμο για την επίλυση του προβλήματος για το οποίο σχεδιάστηκε ο αλγόριθμος. Ένας άλλος αριθμός, ο ρυθμός QUOPS, αποτυπώνει πόσο χρόνο θα απαιτούσε αυτός ο υπολογισμός.

Η ομάδα υπολόγισε βαθμολογίες QUOPS για ορισμένους από τους καλύτερους σημερινούς κβαντικούς υπολογιστές της Google, της IBM και της Quantinuum. Καμία από τις βαθμολογίες τους δεν ξεπέρασε το 2000, ενώ τόσο οι υπολογισμοί για το FeMoco όσο και για την κρυπτογράφηση θα απαιτούσαν βαθμολογίες περισσότερο από 100.000 φορές μεγαλύτερες.

Επιπλέον, η ομάδα δοκίμασε τον κβαντικό υπολογιστή Helios-1 της Quantinuum, όταν ήταν ρυθμισμένος να λειτουργήσει ως μηχάνημα ανεκτικό στα σφάλματα, δηλαδή ως κβαντικός υπολογιστής που εντοπίζει και διορθώνει μόνος του τα λάθη του. Πέτυχε βαθμολογία QUOPS περίπου 40.

Για να γίνουν πιο ισχυροί υπολογιστικά, οι κβαντικοί υπολογιστές πρέπει να περιλαμβάνουν όλο και περισσότερα qubits, όμως αυτό τους κάνει και πιο επιρρεπείς στα σφάλματα. Γι’ αυτό, οι ερευνητές θεωρούν ότι οι προσεγγίσεις ανθεκτικές στα σφάλματα είναι η μόνη βιώσιμη πορεία για το μέλλον των κβαντικών υπολογιστών, και η καλύτερη κατανόησή τους είναι κρίσιμη.

Ο Proctor λέει ότι το σημείο καμπής για την κβαντική υπολογιστική θα έρθει όταν τα λογικά qubits, που χρησιμοποιούνται στην ανθεκτική στα σφάλματα κβαντική υπολογιστική, φτάσουν υψηλότερες βαθμολογίες QUOPS από τα συμβατικά qubits. Μετά από αυτό, ο στόχος θα είναι να εξισωθούν οι βαθμολογίες τους με χρήσιμους αλγορίθμους.

Η κβαντική υπολογιστική ίσως αντιμετωπίζει κρίση αναπαραγωγιμότητας

Η νέα αυτή δουλειά λειτουργεί ως έλεγχος πραγματικότητας, λέει ο Sam Stanwyck από τη Nvidia, η οποία συνεργάστηκε στο εγχείρημα. Ο Stanwyck σημειώνει ότι η χρήση αυτού του λογισμικού θα μπορούσε να βοηθήσει τους ερευνητές να δουν πώς αλλάζουν οι βαθμολογίες QUOPS με μικρές τροποποιήσεις στον σχεδιασμό των κβαντικών υπολογιστών τους, επιταχύνοντας τον δρόμο προς υψηλότερες βαθμολογίες και μεγαλύτερη χρησιμότητα.

«Τέτοια benchmarks είναι πολύ χρήσιμα αυτή τη στιγμή», λέει ο Wolfgang Mauerer από το Technical University of Applied Sciences Regensburg στη Γερμανία. Υποστηρίζει ότι κβαντικοί υπολογιστές με qubits πολύ διαφορετικά από εκείνα που εξετάστηκαν στη νέα εργασία θα μπορούσαν επίσης να αξιολογηθούν με βάση τις βαθμολογίες QUOPS, ώστε να δοθεί μια καλύτερη εικόνα της συνολικής κατάστασης της βιομηχανίας της κβαντικής υπολογιστικής.

Ωστόσο, η βαθμολογία και ο ρυθμός QUOPS δύσκολα θα είναι ο τελικός λόγος για το τι κάνει έναν κβαντικό υπολογιστή πραγματικά ισχυρό, λέει. Καθώς η τεχνολογία εξελίσσεται, μπορεί να αναδυθούν νέα στοιχεία των μηχανών που θα αποδειχθούν κρίσιμα. «Το τι είναι πραγματικά η υπολογιστική ισχύς στην κβαντική υπολογιστική δεν είναι ακόμη πλήρως κατανοητό, και αυτό δεν μπορεί να αποτυπωθεί σε αυτό το benchmark», λέει ο Maurer.

arXiv DOI: 10.48550/arXiv.2609.12146

Οι «οπτικές ψευδαισθήσεις» του Παρθενώνα είναι μύθος

2K5BW96 Parthenon temple on a sinset. Acropolis in Athens, Greece. The Parthenon is a temple on the Athenian Acropolis in Greece, dedicated to the goddess Ath

Οι αρχαίοι Έλληνες αρχιτέκτονες φέρεται να σχεδίασαν τον Παρθενώνα με καμπύλες γραμμές ώστε να φαίνεται απολύτως ευθύγραμμος. Όμως αυτές οι υποτιθέμενες οπτικές ψευδαισθήσεις είναι μύθος, σύμφωνα με έναν μαθηματικό.

Ο επιβλητικός ναός, που χτίστηκε τον 5ο αιώνα π.Χ. στην Αθήνα, θεωρείται το αποκορύφωμα του δωρικού ρυθμού της κλασικής ελληνικής αρχιτεκτονικής. Έχει μήκος 69,5 μέτρα και πλάτος 30,9 μέτρα και, παρότι δείχνει ευθύς, είναι γνωστό ότι δεν διαθέτει σχεδόν καθόλου ευθείες γραμμές ή ορθές γωνίες.

Η κρατούσα υπόθεση είναι ότι κατασκευάστηκε με αρχιτεκτονικές βελτιώσεις για να αντιμετωπιστούν οι οπτικές παραμορφώσεις που θα έβλεπε ο παρατηρητής. Με άλλα λόγια, θεωρείται πως οι ευθείες γραμμές θα έμοιαζαν καμπύλες και γι’ αυτό ο ναός χτίστηκε με καμπύλες, ώστε να δείχνει ευθύς.

«Είναι ευρέως αποδεκτό ότι έγινε σκόπιμα έτσι», λέει ο Alain Goriely από το Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης. «Αλλά δεν υπάρχει απολύτως καμία ένδειξη ότι οι βελτιώσεις στον Παρθενώνα παράγουν πράγματι τις προτεινόμενες οπτικές ψευδαισθήσεις».

Ο Goriely εξέτασε 12 προτεινόμενες οπτικές διορθώσεις και διαπίστωσε ότι είτε δεν τεκμηριώνονται από στοιχεία είτε είναι πολύ μικρές για να έχουν αισθητό αποτέλεσμα υπό τυπικές συνθήκες θέασης.

Η πιο διαδεδομένη άποψη είναι ότι η ανοδική καμπύλη στο κέντρο πολλών οριζόντιων στοιχείων —που παρατηρείται και σε άλλους ναούς— υπάρχει ώστε να μην φαίνεται πως τα στοιχεία «κρεμούν». Σε αυτά περιλαμβάνεται η σκαλοπάτια βάση πάνω στην οποία στέκουν οι κίονες, γνωστή ως στυλοβάτης, αλλά και το οριζόντιο επιστύλιο στο πάνω μέρος των κιόνων.

Ο Goriely υπολογίζει ότι οι παρατηρητές δεν θα αντιλαμβάνονταν τέτοια καθίζηση, άρα αυτή η εξήγηση δεν στέκει. «Υπάρχουν ορισμένα φαινόμενα, όπως η ψευδαίσθηση Hering, που στο χαρτί θα έδιναν ποιοτικά την ίδια κατεύθυνση του αποτελέσματος. Αν όμως κάνεις τον πραγματικό υπολογισμό, συνειδητοποιείς ότι το αποτέλεσμα δεν εμφανίζεται. Και παρότι μπορεί να φαίνεται σωστό θεωρητικά, το φαινόμενο στο πραγματικό τρισδιάστατο κτίριο με έναν παρατηρητή είναι εντελώς διαφορετικό».

Μια πιο πιθανή εξήγηση για την καμπύλη —που είχε προταθεί παλαιότερα, αλλά απορρίφθηκε τον 19ο αιώνα— είναι ότι οι μικρές κλίσεις βοηθούν την αποστράγγιση του νερού και αποτρέπουν τη δημιουργία λιμνάζοντος νερού. Ωστόσο, δεν μπορεί να ειπωθεί με βεβαιότητα ποια ήταν η λογική πίσω από την κατασκευή, λέει ο Goriely.

Η Marge Livingstone, νευροεπιστήμονας που μελετά την οπτική αντίληψη στην Ιατρική Σχολή του Χάρβαρντ, δεν θεωρεί ότι το δάπεδο ήταν καμπύλο για να δημιουργεί ψευδαίσθηση. «Πιστεύω ότι πρέπει να ήταν για την αποστράγγιση, όπως στους δρόμους», λέει.

Ο John Senseney από το Πανεπιστήμιο της Αριζόνα στο Tucson λέει ότι η καμπυλότητα σε όλο το κτίριο είναι συνέπεια της κλίσης της πλατφόρμας πάνω στην οποία χτίστηκε.

«Η βελτιωμένη κυρτή καμπυλότητα είναι ένα εξαιρετικά σύνθετο προϊόν της εξειδικευμένης γνώσης, της κρίσης, των εργαλείων και των τεχνικών κοινών και, συχνά, υποδουλωμένων εργατών που δούλευαν συνεργατικά στο εργοτάξιο», λέει. «Δεν είναι προϊόν της μαθηματικής δεινότητας ενός ελίτ αρχιτέκτονα που το συνέλαβε αφηρημένα και στη συνέχεια το υλοποίησαν οι κατασκευαστές. Και αυτή η καμπυλότητα δεν είναι προϊόν μιας σκόπιμης οπτικής διόρθωσης».

Ανάμεσα στις άλλες προτεινόμενες ψευδαισθήσεις είναι ότι οι κίονες έχουν μια μικρή διόγκωση στο μέσον τους για να μην φαίνονται στενεμένοι, καθώς και ότι οι γωνιακοί κίονες ήταν παχύτεροι από τους εσωτερικούς, ώστε να αντισταθμίζεται το ισχυρότερο φως στις άκρες που θα τους έκανε να φαίνονται λεπτότεροι.

Ο Goriely θεωρεί ότι τέτοια ψευδαίσθηση «στενέματος» δεν έχει ποτέ αποδειχθεί επιστημονικά, ούτε καν σε ελεγχόμενες δοκιμές με τρισδιάστατες αναπαραστάσεις ναών. Λέει πως απλούστερες εξηγήσεις μπορεί να είναι ότι οι κατασκευαστές χρησιμοποίησαν καμπύλους κίονες επειδή πίστευαν ότι δείχνουν πιο όμορφοι από τους ίσιους ή ότι αυτό το σχήμα βελτιώνει την αντοχή απέναντι στο λυγισμό. Οι γωνιακοί κίονες μπορεί επίσης να είναι μεγαλύτεροι επειδή σηκώνουν ελαφρώς μεγαλύτερο φορτίο, λέει.

«Αν οι κίονες στενεύουν προς τα πάνω, αυτό μπορεί να γίνεται για να φαίνονται ψηλότεροι ή απλώς επειδή, για λόγους σταθερότητας, θέλεις μια βάση πιο χοντρή από την κορυφή», λέει η Livingstone.

Οι αρχαίοι Έλληνες γνώριζαν την ύπαρξη οπτικών ψευδαισθήσεων, όμως δεν υπάρχουν στοιχεία ότι έφτιαξαν τον Παρθενώνα για να τις αντισταθμίσουν, και οι σχετικοί μύθοι δεν έγιναν ποτέ καθολικά αποδεκτοί από τους ειδικούς, λέει ο Goriely.

Οι πρώτες αναφορές ότι ο Παρθενώνας σχεδιάστηκε με γνώμονα τις οπτικές ψευδαισθήσεις προέρχονται από το De architectura (On architecture) του Βιτρούβιου, που γράφτηκε περίπου 400 χρόνια μετά την ανέγερση του ναού, λέει ο ίδιος.

Οι ιδέες αυτές επικράτησαν τόσο έντονα επειδή γοητεύουν τη φαντασία, όπως και η πλέον διαψευσμένη άποψη ότι ο Παρθενώνας χτίστηκε σύμφωνα με τη χρυσή τομή, λέει ο Goriely. «Οι μύθοι που είναι τόσο ισχυροί αλλάζουν πολύ δύσκολα. Κοίτα τη θρησκεία, σωστά;»

Royal Society Open Science DOI: 10.1098/rsos.260999

Άγριοι χιμπαντζήδες διδάσκουν τα μικρά με εργαλεία

Άγριοι ενήλικοι χιμπαντζήδες έχουν παρατηρηθεί να δίνουν εργαλεία στα μικρά για να τα βοηθήσουν να μάθουν και στη συνέχεια να τα καθοδηγούν, ενισχύοντας την ιδέα ότι η διδασκαλία βοηθά τα ανώριμα ζώα να αποκτήσουν τεχνολογικές δεξιότητες.

«Το να το καταγράψουμε πραγματικά σε φιλμ είναι σημαντικό και ήταν πολύ απροσδόκητο για εμάς», λέει η R. Adriana Hernandez-Aguilar από το Πανεπιστήμιο της Βαρκελώνης στην Ισπανία.

Τα ζώα που αποκαλύπτουν γιατί ο ανθρώπινος πολιτισμός δεν είναι τόσο ξεχωριστός όσο νομίζαμε

Οι χιμπαντζήδες είναι γνωστό ότι κατασκευάζουν και χρησιμοποιούν διάφορα εργαλεία, από «σφουγγάρια» από φύλλα ή βρύα που απορροφούν νερό, μέχρι κλαδιά για να ψαρεύουν στρατιωτικά μυρμήγκια ή φύκια, αλλά και απλά δόρατα για κυνήγι. Ωστόσο, το πώς μαθαίνουν αυτές τις δεξιότητες παραμένει αντικείμενο συζήτησης.

Είναι σαφές ότι η γνώση μεταδίδεται. Για παράδειγμα, μια μελέτη έδειξε αύξηση στον αριθμό των χιμπαντζήδων στην Ουγκάντα που χρησιμοποιούν βρύα ως σφουγγάρι για να τραβούν νερό από μια λίμνη. Έρευνα σε αιχμάλωτους χιμπαντζήδες έδειξε επίσης ότι τα ζώα μπορούν να μεταδώσουν γνώσεις σε άλλα άτομα. Το βασικό ερώτημα είναι αν τα άτομα αντιγράφουν μια συμπεριφορά έπειτα από παρατήρηση, αν διδάσκουν ενεργά το ένα το άλλο ή αν καταλήγουν ανεξάρτητα στις ίδιες λύσεις για μια εργασία.

Για να δουν αν μπορούσαν να απαντήσουν σε αυτό το ερώτημα, η Hernandez-Aguilar και οι συνεργάτες της ανέλυσαν 15 ώρες βίντεο από κάμερες-παγίδες στον βιολογικό σταθμό του Jane Goodall Institute στο Ντιντεφέλο της Σενεγάλης, που καταγράφηκαν μεταξύ 2017 και 2025. Οι κάμερες είχαν τοποθετηθεί κοντά σε 14 σημεία της περιοχής, όπου είχαν ήδη καταγραφεί άγριοι δυτικοί χιμπαντζήδες (Pan troglodytes verus) να χρησιμοποιούν εργαλεία, μεταξύ άλλων για ψάρεμα φυκιών, στρατιωτικών μυρμηγκιών και τερμιτών.

Συνολικά, οι κάμερες-παγίδες κατέγραψαν 33 περιστατικά μεταβίβασης εργαλείων από έναν χιμπαντζή σε άλλον: 19 όταν έψαχναν μυρμήγκια για να τα φάνε, 10 κατά το ψάρεμα φυκιών και τέσσερα όταν έψαχναν τερμίτες. Συνήθως, ένας χιμπαντζής έδινε το βασικό αντικείμενο σε κοντινό συγγενή του και στο 30% των περιπτώσεων αυτό γινόταν από τη μητέρα προς το παιδί της.

Σε ένα βίντεο, μια μητέρα, η Soukki, έβαλε ένα ξυλάκι για το ψάρεμα σε μυρμηγκοφωλιά, έπειτα άρπαξε το μικρό της κόρη, τη Saïsaï, και την οδήγησε στο εργαλείο. Η Saïsaï τράβηξε το ξυλάκι έξω και έφαγε τα μυρμήγκια που είχαν κολλήσει πάνω του.

«Βρήκαμε στοιχεία που στηρίζουν την ιδέα ότι οι μεταβιβάσεις εργαλείων είναι μια μορφή διδασκαλίας που τα έμπειρα άτομα μπορεί να χρησιμοποιούν για να διευκολύνουν τη μάθηση των νεαρών», λέει ο Andreu Sánchez-Megías, επίσης από το Πανεπιστήμιο της Βαρκελώνης.

Η ομάδα συγκέντρωσε επίσης 30 λεπτά βίντεο από κάμερες σε 11 σημεία όπου οι χιμπαντζήδες χτυπούν σκληρόκαρπα φρούτα μπαομπάμπ πάνω σε πέτρες για να τα σπάσουν. Αυτό θεωρείται πρωτο-χρήση εργαλείων και όχι χρήση εργαλείου, επειδή οι πέτρες χρησιμοποιούνται ως αμόνι και δεν κρατιούνται ούτε χειρίζονται άμεσα.

Σε ένα τέτοιο περιστατικό, μια μητέρα με το όνομα Féré μάζεψε τρία φρούτα μπαομπάμπ και τα έβαλε κοντά στο μικρό της γιο, τον Fotti. Ένας νεαρός αρσενικός, πιθανότατα μεγαλύτερο αδερφάκι, σήκωσε ένα φρούτο και το χτύπησε πάνω σε μερικές πέτρες ενώ ο Fotti παρακολουθούσε, και στη συνέχεια οδήγησε το χέρι του Fotti προς ένα φρούτο. Ο Fotti δοκίμασε κι αυτός και τελικά κατάφερε να ανοίξει ένα φρούτο.

Τα βίντεο στηρίζουν την ιδέα ότι άλλοι κοινωνικοί μηχανισμοί, όπως η παρατήρηση και η καθοδηγούμενη εξάσκηση, βοηθούν τα μικρά να μάθουν να χρησιμοποιούν εργαλεία, λέει ο Sánchez-Megías.

«Τα περιστατικά διδασκαλίας είναι αρκετά σπάνια και δύσκολα στη μελέτη, επειδή χρειάζονται μόνο τόσες πολλές προσπάθειες μάθησης μέχρι να μάθει ένα άτομο μια συμπεριφορά», λέει ο Elliot Howard-Spink από το Max Planck Institute of Animal Behavior στη Γερμανία. «Το να δείχνει κανείς σε πολλές μορφές χρήσης εργαλείων ότι αυτές οι μεταβιβάσεις εργαλείων είναι ενδεικτικές μιας πολύ απλής μορφής διδασκαλίας είναι πολύ ωραίο και σημαντικό».

Κατά τις παρατηρούμενες αλληλεπιδράσεις, οι ερευνητές σημείωσαν ότι ο «δάσκαλος» στερούνταν τροφή προς όφελος του μικρού που μάθαινε.

«Αυτή είναι μια σημαντική παρατήρηση, γιατί ταιριάζει με τα κριτήρια της διδασκαλίας που χρησιμοποιούνται στην έρευνα για τη συμπεριφορά των ζώων – ότι η συμπεριφορά ωφελεί τις ευκαιρίες του μαθητή να μάθει και γίνεται παρά το κόστος για τον δάσκαλο», λέει ο Andrew Whiten από το University of St Andrews, στη Βρετανία.

Frontiers in Psychology, DOI: 10.3389/fpsyg.2026.1868894

1...242526...1,639Page 25 of 1,639