Οι αρχαίοι Έλληνες αρχιτέκτονες φέρεται να σχεδίασαν τον Παρθενώνα με καμπύλες γραμμές ώστε να φαίνεται απολύτως ευθύγραμμος. Όμως αυτές οι υποτιθέμενες οπτικές ψευδαισθήσεις είναι μύθος, σύμφωνα με έναν μαθηματικό.
Ο επιβλητικός ναός, που χτίστηκε τον 5ο αιώνα π.Χ. στην Αθήνα, θεωρείται το αποκορύφωμα του δωρικού ρυθμού της κλασικής ελληνικής αρχιτεκτονικής. Έχει μήκος 69,5 μέτρα και πλάτος 30,9 μέτρα και, παρότι δείχνει ευθύς, είναι γνωστό ότι δεν διαθέτει σχεδόν καθόλου ευθείες γραμμές ή ορθές γωνίες.
Η κρατούσα υπόθεση είναι ότι κατασκευάστηκε με αρχιτεκτονικές βελτιώσεις για να αντιμετωπιστούν οι οπτικές παραμορφώσεις που θα έβλεπε ο παρατηρητής. Με άλλα λόγια, θεωρείται πως οι ευθείες γραμμές θα έμοιαζαν καμπύλες και γι’ αυτό ο ναός χτίστηκε με καμπύλες, ώστε να δείχνει ευθύς.
«Είναι ευρέως αποδεκτό ότι έγινε σκόπιμα έτσι», λέει ο Alain Goriely από το Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης. «Αλλά δεν υπάρχει απολύτως καμία ένδειξη ότι οι βελτιώσεις στον Παρθενώνα παράγουν πράγματι τις προτεινόμενες οπτικές ψευδαισθήσεις».
Ο Goriely εξέτασε 12 προτεινόμενες οπτικές διορθώσεις και διαπίστωσε ότι είτε δεν τεκμηριώνονται από στοιχεία είτε είναι πολύ μικρές για να έχουν αισθητό αποτέλεσμα υπό τυπικές συνθήκες θέασης.
Η πιο διαδεδομένη άποψη είναι ότι η ανοδική καμπύλη στο κέντρο πολλών οριζόντιων στοιχείων —που παρατηρείται και σε άλλους ναούς— υπάρχει ώστε να μην φαίνεται πως τα στοιχεία «κρεμούν». Σε αυτά περιλαμβάνεται η σκαλοπάτια βάση πάνω στην οποία στέκουν οι κίονες, γνωστή ως στυλοβάτης, αλλά και το οριζόντιο επιστύλιο στο πάνω μέρος των κιόνων.
Ο Goriely υπολογίζει ότι οι παρατηρητές δεν θα αντιλαμβάνονταν τέτοια καθίζηση, άρα αυτή η εξήγηση δεν στέκει. «Υπάρχουν ορισμένα φαινόμενα, όπως η ψευδαίσθηση Hering, που στο χαρτί θα έδιναν ποιοτικά την ίδια κατεύθυνση του αποτελέσματος. Αν όμως κάνεις τον πραγματικό υπολογισμό, συνειδητοποιείς ότι το αποτέλεσμα δεν εμφανίζεται. Και παρότι μπορεί να φαίνεται σωστό θεωρητικά, το φαινόμενο στο πραγματικό τρισδιάστατο κτίριο με έναν παρατηρητή είναι εντελώς διαφορετικό».
Μια πιο πιθανή εξήγηση για την καμπύλη —που είχε προταθεί παλαιότερα, αλλά απορρίφθηκε τον 19ο αιώνα— είναι ότι οι μικρές κλίσεις βοηθούν την αποστράγγιση του νερού και αποτρέπουν τη δημιουργία λιμνάζοντος νερού. Ωστόσο, δεν μπορεί να ειπωθεί με βεβαιότητα ποια ήταν η λογική πίσω από την κατασκευή, λέει ο Goriely.
Η Marge Livingstone, νευροεπιστήμονας που μελετά την οπτική αντίληψη στην Ιατρική Σχολή του Χάρβαρντ, δεν θεωρεί ότι το δάπεδο ήταν καμπύλο για να δημιουργεί ψευδαίσθηση. «Πιστεύω ότι πρέπει να ήταν για την αποστράγγιση, όπως στους δρόμους», λέει.
Ο John Senseney από το Πανεπιστήμιο της Αριζόνα στο Tucson λέει ότι η καμπυλότητα σε όλο το κτίριο είναι συνέπεια της κλίσης της πλατφόρμας πάνω στην οποία χτίστηκε.
«Η βελτιωμένη κυρτή καμπυλότητα είναι ένα εξαιρετικά σύνθετο προϊόν της εξειδικευμένης γνώσης, της κρίσης, των εργαλείων και των τεχνικών κοινών και, συχνά, υποδουλωμένων εργατών που δούλευαν συνεργατικά στο εργοτάξιο», λέει. «Δεν είναι προϊόν της μαθηματικής δεινότητας ενός ελίτ αρχιτέκτονα που το συνέλαβε αφηρημένα και στη συνέχεια το υλοποίησαν οι κατασκευαστές. Και αυτή η καμπυλότητα δεν είναι προϊόν μιας σκόπιμης οπτικής διόρθωσης».
Ανάμεσα στις άλλες προτεινόμενες ψευδαισθήσεις είναι ότι οι κίονες έχουν μια μικρή διόγκωση στο μέσον τους για να μην φαίνονται στενεμένοι, καθώς και ότι οι γωνιακοί κίονες ήταν παχύτεροι από τους εσωτερικούς, ώστε να αντισταθμίζεται το ισχυρότερο φως στις άκρες που θα τους έκανε να φαίνονται λεπτότεροι.
Ο Goriely θεωρεί ότι τέτοια ψευδαίσθηση «στενέματος» δεν έχει ποτέ αποδειχθεί επιστημονικά, ούτε καν σε ελεγχόμενες δοκιμές με τρισδιάστατες αναπαραστάσεις ναών. Λέει πως απλούστερες εξηγήσεις μπορεί να είναι ότι οι κατασκευαστές χρησιμοποίησαν καμπύλους κίονες επειδή πίστευαν ότι δείχνουν πιο όμορφοι από τους ίσιους ή ότι αυτό το σχήμα βελτιώνει την αντοχή απέναντι στο λυγισμό. Οι γωνιακοί κίονες μπορεί επίσης να είναι μεγαλύτεροι επειδή σηκώνουν ελαφρώς μεγαλύτερο φορτίο, λέει.
«Αν οι κίονες στενεύουν προς τα πάνω, αυτό μπορεί να γίνεται για να φαίνονται ψηλότεροι ή απλώς επειδή, για λόγους σταθερότητας, θέλεις μια βάση πιο χοντρή από την κορυφή», λέει η Livingstone.
Οι αρχαίοι Έλληνες γνώριζαν την ύπαρξη οπτικών ψευδαισθήσεων, όμως δεν υπάρχουν στοιχεία ότι έφτιαξαν τον Παρθενώνα για να τις αντισταθμίσουν, και οι σχετικοί μύθοι δεν έγιναν ποτέ καθολικά αποδεκτοί από τους ειδικούς, λέει ο Goriely.
Οι πρώτες αναφορές ότι ο Παρθενώνας σχεδιάστηκε με γνώμονα τις οπτικές ψευδαισθήσεις προέρχονται από το De architectura (On architecture) του Βιτρούβιου, που γράφτηκε περίπου 400 χρόνια μετά την ανέγερση του ναού, λέει ο ίδιος.
Οι ιδέες αυτές επικράτησαν τόσο έντονα επειδή γοητεύουν τη φαντασία, όπως και η πλέον διαψευσμένη άποψη ότι ο Παρθενώνας χτίστηκε σύμφωνα με τη χρυσή τομή, λέει ο Goriely. «Οι μύθοι που είναι τόσο ισχυροί αλλάζουν πολύ δύσκολα. Κοίτα τη θρησκεία, σωστά;»
Royal Society Open Science DOI: 10.1098/rsos.260999
Το παρόν κείμενο δημιουργήθηκε με τη χρήση τεχνητής νοημοσύνης.
