Οι άνθρωποι που φαντάζονται το «εγώ» τους να βρίσκεται στο κεφάλι ή στην καρδιά έχουν διαφορετική προσέγγιση στη ζωή. Ο αρθρογράφος David Robson εξετάζει τα οφέλη από το να μαθαίνει κανείς να μετακινεί εκεί όπου νιώθει το «εγώ» του και πώς αυτή η πρακτική θα μπορούσε να βελτιώσει τις σχέσεις και τη λήψη αποφάσεων.

Σκέφτεστε με το κεφάλι ή με την καρδιά σας; Denise Chan/Alamy

Σκέφτεστε με το κεφάλι ή με την καρδιά σας;

Υπάρχει μια απλή άσκηση που μπορεί να σας βοηθήσει να καταλάβετε λίγο καλύτερα το μυαλό σας. Τοποθετήστε το δάχτυλό σας στο σημείο του σώματος που, κατά τη γνώμη σας, αντιπροσωπεύει καλύτερα τη θέση του «εγώ». Μην το πολυσκεφτείτε· δεν υπάρχει σωστή ή λάθος απάντηση. Απλώς συντονιστείτε με το πού νιώθετε ότι βρίσκεται η ουσία του «εσένα», ο βαθύτερος πυρήνας της ύπαρξής σας.

Αν είστε σαν τους περισσότερους ανθρώπους, θα δείξετε είτε το κεφάλι είτε την καρδιά. Όσο παράξενο κι αν ακούγεται, πλήθος ερευνών δείχνει ότι η απάντησή σας αντανακλά τον τρόπο σκέψης σας — αν σας καθοδηγεί η λογική και η ανάλυση ή η διαίσθηση και το συναίσθημα. Και η δυνατότητα να περνά κανείς από τη μία κατάσταση στην άλλη, όποτε το θέλει, μπορεί να έχει ορισμένα απρόσμενα οφέλη για τη λήψη αποφάσεων.

Η ιδέα ότι μας οδηγεί το κεφάλι ή η καρδιά είναι, φυσικά, πολύ διαδεδομένη στη λαϊκή κουλτούρα: η μεταφορά έχει γίνει σχεδόν κλισέ. Ωστόσο, μόλις το 2013, οι ερευνητές Adam Fetterman, σήμερα στο University of Houston στο Τέξας, και Michael D Robinson από το North Dakota State University αποφάσισαν να ελέγξουν αν οι αντιλήψεις μας είναι κάτι περισσότερο από σχήματα λόγου, με πραγματικές συνέπειες για τη συμπεριφορά μας.

Μέσα από ερωτηματολόγια αυτοαναφοράς έδειξαν ότι όσοι τοποθετούσαν το «εγώ» στο κεφάλι είχαν περισσότερες πιθανότητες να περιγράφουν τον εαυτό τους ως λογικό και αναλυτικό, ενώ όσοι το τοποθετούσαν στην καρδιά έβλεπαν τον εαυτό τους ως περισσότερο συναισθηματικά καθοδηγούμενο. Και αυτές οι αντιλήψεις φαινόταν να αντικατοπτρίζονται και σε πιο αντικειμενικές μετρήσεις της συμπεριφοράς. Ο Fetterman και ο Robinson διαπίστωσαν, για παράδειγμα, ότι οι φοιτητές που «ζούσαν μέσα στο κεφάλι τους» είχαν την τάση να πετυχαίνουν καλύτερα σε τεστ γενικών γνώσεων, ένδειξη ότι έκαναν πιο «εγκεφαλική» ζωή. Αντίθετα, όσοι καθοδηγούνταν από την καρδιά τους ένιωθαν χειρότερα σε στρεσογόνες καταστάσεις, κάτι που μπορεί να αντικατοπτρίζει μεγαλύτερη συναισθηματική ευαισθησία σε σχέση με όσους τείνουν να πνευματοποιούν τα προβλήματά τους.

Εντυπωσιακά, διαπίστωσαν επίσης ότι οι γενικές απόψεις των ανθρώπων για το πού βρίσκεται το «εγώ» μπορούσαν να προβλέψουν ορισμένα αποτελέσματα — όπως οι βαθμολογίες τους σε κλίμακες λογικού ή συναισθηματικού τρόπου σκέψης — ένα χρόνο αργότερα. Αυτό δείχνει ότι πρόκειται για ένα σχετικά σταθερό χαρακτηριστικό. Ωστόσο, ελάχιστες πλευρές της ψυχολογίας μας είναι απόλυτα αμετάβλητες. Ακόμη και κάτι τόσο βασικό όσο ο βαθμός της εξωστρέφειάς μας μπορεί να εξαρτάται από το πλαίσιο, όπως οι άνθρωποι που βρίσκονται γύρω μας. Θα μπορούσαν οι αντιλήψεις μας για το «εγώ» να είναι εξίσου ευέλικτες; Αυτό ήταν το θέμα της πιο πρόσφατης μελέτης της ομάδας του Robinson στο North Dakota State University.

Τα τελευταία νέα από τον χώρο της επιστήμης και γιατί έχουν σημασία, κάθε μέρα.

Σε δύο μελέτες, οι ερευνητές ζήτησαν από 455 άτομα να φανταστούν ότι εκτελούν διάφορες δραστηριότητες. Για καθεμία από αυτές, οι συμμετέχοντες εκτιμούσαν πόσο από το «εγώ» τους βρισκόταν στον εγκέφαλο ή στην καρδιά κατά τη διάρκεια της συγκεκριμένης πράξης, σε κλίμακα από το 1 (καθόλου από εμένα) έως το 7 (πολύ από εμένα). Όπως αναμενόταν, οι απαντήσεις πολλών ανθρώπων μεταβάλλονταν ανάλογα με τη φύση της δραστηριότητας: όταν σκεφτόντουσαν τις σπουδές τους, ήταν πιο πιθανό να τοποθετούν το «εγώ» στο κεφάλι, ενώ όταν ανέλυαν τα συναισθήματά τους, το «εγώ» μεταφερόταν στην καρδιά. Αυτή η ευελιξία συνδεόταν άμεσα με την επίδοσή τους σε διάφορα τεστ. Όσοι είχαν πιο «κινητή» αίσθηση του εαυτού σημείωναν υψηλότερες επιδόσεις στην αξιολόγηση American College Testing (ACT), μια εξέταση που χρησιμοποιείται για την εισαγωγή στα πανεπιστήμια στις ΗΠΑ, καθώς και στο North Dakota Emotional Abilities Test, το οποίο μετρά πόσο καλά μπορούμε να προβλέπουμε τα συναισθήματα των άλλων σε διάφορα σενάρια και να βρίσκουμε κατάλληλες λύσεις σε κοινωνικά προβλήματα.

Για να εξηγήσουν αυτά τα αποτελέσματα, οι ψυχολόγοι στηρίζονται στη «θεωρία των δύο διεργασιών» της ανθρώπινης σκέψης. Σύμφωνα με αυτό το μοντέλο του νου, διαθέτουμε ένα νοητικό σύστημα που λειτουργεί αργά αλλά με συλλογισμό, ενώ το άλλο καθοδηγείται αποκλειστικά από τη διαίσθηση και το ένστικτο.

Η θέση του εαυτού, υποστηρίζουν ο Robinson και οι συνεργάτες του, αντανακλά ποιο από τα δύο συστήματα ενεργοποιούμε. Και όσοι μπορούν να περνούν πιο εύκολα από το ένα στο άλλο θα εμφανίζουν καλύτερη λήψη αποφάσεων σε όλους τους τομείς. Οι πιο αποτελεσματικοί, λένε, είχαν «κατακτήσει την τέχνη της αξιοποίησης μιας στρατηγικής επεξεργασίας» που ταίριαζε με την εκάστοτε συνθήκη. Είχαν μάθει πότε να χρησιμοποιούν το κεφάλι και πότε την καρδιά.

Μπορούμε όλοι να το μάθουμε αυτό; Έθεσα το ερώτημα στον Robinson. «Νομίζω ότι θα χρειαζόταν χρόνος για να μπορέσει κανείς να οπτικοποιήσει πλήρως το εγώ να κινείται πάνω και κάτω στο σώμα με στρατηγικό τρόπο, αλλά θα μπορούσαμε να φτάσουμε εκεί μέσω του διαλογισμού και άλλων ασκήσεων εστίασης στο σώμα», μου είπε. «Ως άνθρωπος του πνεύματος, νιώθω ότι πολύ από το εγώ μου βρίσκεται πάνω από τον λαιμό, αλλά προσπαθώ να το αλλάξω αυτό».

Ένα μικρό πείραμα από την αρχική εργασία του Robinson και του Fetterman το 2013 έδειξε ότι απλώς ζητώντας από τους συμμετέχοντες να αγγίξουν διαφορετικά σημεία του σώματος, μπορούσε να αλλάξει ο τρόπος σκέψης τους όταν αντιμετώπιζαν διαφορετικά ηθικά διλήμματα, παρόμοια με το γνωστό πρόβλημα του τραμ. Αν άγγιζαν τον κρόταφό τους, ήταν πιο πιθανό να χρησιμοποιήσουν λογική αξιολόγηση, ενώ αν άγγιζαν το στήθος τους, ήταν πιο πιθανό να καθοδηγηθούν από το ένστικτό τους για το τι είναι σωστό ή λάθος. Η ίδια παρέμβαση επηρέαζε και την επίδοσή τους σε τεστ σωστού ή λάθους με γενικές γνώσεις που απαιτούσαν λογικό συμπέρασμα: η μετατόπιση της σκέψης από την καρδιά στο κεφάλι φαινόταν να βελτιώνει την επίδοση κατά περίπου 9 ποσοστιαίες μονάδες.

Δεν θα βασιζόμουν σε αυτή τη στρατηγική στην καθημερινότητά μου, μέχρι να επαληθευτεί σε μεγαλύτερες δοκιμές. Ωστόσο, από τότε που έμαθα για τη συνεχιζόμενη έρευνα του Robinson, άρχισα να προσέχω λίγο περισσότερο τις ανεπαίσθητες μετατοπίσεις στην αίσθηση του εαυτού μου. Κάποιες στιγμές, παρατήρησα, μοιάζει να βρίσκεται ακριβώς πίσω από τα μάτια μου, ενώ άλλες φαίνεται πραγματικά να κατεβαίνει στο θωρακικό μου κλωβό. Η διαφορά είναι τόσο έντονη, που είναι αξιοσημείωτο πως δεν είχα αντιληφθεί νωρίτερα αυτή τη μετάβαση. Και αναγνωρίζοντας αυτή την αλλαγή, αποκτώ κάπως καλύτερη εικόνα για το τι μπορεί να καθοδηγεί τις αποφάσεις μου.

Αυτό είναι που αγαπώ στην ψυχολογική έρευνα: μπορεί να αποκαλύψει μια θεμελιώδη πλευρά της ύπαρξής μας, την οποία είχαμε μέχρι τότε θεωρήσει δεδομένη, και να τη φωτίσει με νέο τρόπο.

Πάρτε τον έλεγχο του κεντρικού διακόπτη του εγκεφάλου σας για να βελτιστοποιήσετε τον τρόπο που σκέφτεστε

Το πιο πρόσφατο βιβλίο του David Robson είναι το The Laws of Connection: 13 social strategies that will transform your life. Αν έχετε κάποια ερώτηση που θα θέλατε να απαντηθεί στη στήλη του, στείλτε του μήνυμα στο davidrobson.me/contact

Λάβετε κάθε εβδομάδα μια δόση ανακάλυψης στο inbox σας. Θα σας κρατάμε επίσης ενήμερους για τις εκδηλώσεις και τις ειδικές προσφορές του New Scientist.