Στην προσπάθειά μας να διατηρήσουμε τον εγκέφαλό μας υγιή, πώς ξέρουμε τι πραγματικά λειτουργεί; Η Helen Thomson εξερευνά μια νέα γενιά τεστ που μπορούν να δείξουν αν οι προσπάθειές μας αποδίδουν.

Δεν θα έπρεπε να ήταν δύσκολο: 72 x 72. Από το πίσω κάθισμα, η κόρη μου, που είχε μόλις αρχίσει να νιώθει πιο σίγουρη στα γρήγορα μαθηματικά, ήθελε να ελέγξει την απάντησή της. Είτε επειδή είχε τελειώσει η μέρα, είτε επειδή προσπαθούσα να παρκάρω, είτε για κάποιον άλλο λόγο, κόλλησα, γνωστικά μιλώντας.

Κανονικά, ένα τέτοιο άθροισμα δεν θα με δυσκόλευε. Τον τελευταίο καιρό, όμως, νιώθω ότι ο εγκέφαλός μου δεν δουλεύει στο μέγιστο. Δεν είναι μόνο τα μαθηματικά, αλλά μια γενικότερη βραδύτητα.

Για μένα αυτό έχει σημασία. Όχι μόνο γράφω για τον εγκέφαλο, αλλά προσπαθώ και να διατηρώ τον δικό μου υγιή. Τρώω σωστά, γυμνάζομαι και παίζω ακόμη και τρομπέτα, με την ελπίδα ότι όλα αυτά βοηθούν.

Σε αντίθεση, όμως, με τη διευρυμένη μέση ή την αύξηση της αρτηριακής πίεσης, η υγεία του εγκεφάλου είναι δύσκολο να παρακολουθηθεί, αφού κρύβεται πίσω από ένα παχύ κρανίο. Τα πράγματα, όμως, αλλάζουν.

«Νομίζω ότι πιθανότατα βρισκόμαστε στην αρχή μιας στροφής προς την αντιμετώπιση της εγκεφαλικής υγείας πιο πολύ όπως τη σωματική υγεία – κάτι που παρακολουθούμε προληπτικά και όχι αντιδραστικά», λέει ο νευρολόγος Hedley Emsley από το Lancaster University, στο Ηνωμένο Βασίλειο.

Οι τεχνολογικές εξελίξεις, η τεχνητή νοημοσύνη και η εμμονή με τα εξατομικευμένα δεδομένα υγείας γεννούν μια νέα γενιά εργαλείων που υπόσχονται να μας δώσουν πρωτοφανή εικόνα για όσα συμβαίνουν ανάμεσα στα αυτιά μας και ακόμη και να αποκαλύψουν αν ο εγκέφαλός μας είναι σε καλή κατάσταση για την ηλικία του.

Μπροστά σε τόσες επιλογές – από εξελιγμένες αιματολογικές εξετάσεις μέχρι ακριβές απεικονίσεις εγκεφάλου – αποφάσισα να δω ποιες αξίζουν πραγματικά και αν κάποια μπορεί όντως να μου πει αν οι προσπάθειες που κάνω για να προστατεύσω τον εγκέφαλό μου αποδίδουν.

Στις αρχές της δεκαετίας του 2000, λίγοι μιλούσαν για εγκεφαλική υγεία. Η νευροεπιστήμη ασχολούνταν περισσότερο με το τι κάνει έναν εγκέφαλο να νοσεί, παρά με το τι τον βοηθά να ακμάζει. Εκείνη την περίοδο, οι μελέτες που αναφέρονταν στην εγκεφαλική υγεία μετριούνταν στα δάχτυλα. Σήμερα, δημοσιεύονται πάνω από 4.000 μελέτες τον χρόνο για το θέμα.

Η αυξανόμενη εμμονή μας με την εγκεφαλική υγεία

Μέρος αυτής της αύξησης αντικατοπτρίζει μια πολιτισμική αλλαγή. Καταγράφουμε τα βήματά μας, τον ύπνο μας, τους παλμούς μας. Ο εγκέφαλος ήταν το επόμενο λογικό βήμα. Η ανησυχία για την ψυχική υγεία πιθανότατα έπαιξε επίσης ρόλο. Περίπου το 40% των ενηλίκων στις ΗΠΑ που συμμετείχαν σε έρευνα της Muse, εταιρείας neuro-wearables, πιστεύει ότι έχει κάποια αδιάγνωστη εγκεφαλική πάθηση, με το άγχος και την κατάθλιψη να βρίσκονται στην κορυφή των ανησυχιών. Αν τους δινόταν η ευκαιρία, οι περισσότεροι λένε ότι θα έκαναν ένα τεστ εγκεφαλικής υγείας, ακόμη κι αν αυτό έδινε πληροφορίες για μια ασθένεια που δεν μπορεί να θεραπευτεί ή να προληφθεί.

Η τεχνολογία έχει επίσης αλλάξει. Οι συσκευές EEG που παρακολουθούν μη επεμβατικά τη δραστηριότητα του εγκεφάλου είναι φθηνότερες από ποτέ, και η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί πλέον να αναλύει, να ερμηνεύει και να εξατομικεύει τα δεδομένα απεικόνισης του εγκεφάλου σε πραγματικό χρόνο – κάτι που θα ήταν αδύνατο ακόμη και πριν από πέντε χρόνια. Το αποτέλεσμα είναι μια ταχέως αναπτυσσόμενη αγορά εργαλείων που υπόσχονται να μας δώσουν εικόνα για την εγκεφαλική μας υγεία.

Το πόσο κοινωνικά συνδεδεμένοι είστε περιλαμβάνεται σε ορισμένους ορισμούς της εγκεφαλικής υγείας Pascal Maitre/Panos Pictures

Το πόσο κοινωνικά συνδεδεμένοι είστε περιλαμβάνεται σε ορισμένους ορισμούς της εγκεφαλικής υγείας

Pascal Maitre/Panos Pictures

Θέλοντας να αποκτήσω κι εγώ κάποια εικόνα για τον εγκέφαλό μου, αποφασίζω να ξεκινήσω με κάτι για το οποίο έχω ήδη πληροφορίες: τον γενετικό έλεγχο. Είχα αναλύσει τα γονίδιά μου πριν από περισσότερο από μια δεκαετία και ανακάλυψα ότι έχω ένα αντίγραφο της παραλλαγής του γονιδίου APOE4, γνωστής για το ότι αυξάνει την πιθανότητα νόσου Αλτσχάιμερ κατά τρεις έως τέσσερις φορές σε σύγκριση με κάποιον που δεν την έχει. Υπάρχουν αρκετά τεστ που υπόσχονται να σου πουν αν έχεις αυτή την παραλλαγή, αλλά το αν θέλεις να τα κάνεις είναι άλλο ζήτημα.

Το δικό μου αποτέλεσμα πιθανότατα με κάνει να σκέφτομαι λίγο περισσότερο την εγκεφαλική μου υγεία απ’ ό,τι θα έκανα διαφορετικά, αλλά δεν μου δίνει εικόνα για το πώς πάει ο εγκέφαλός μου αυτή τη στιγμή. Επιπλέον, ξέρω ότι το να έχει κάποιος οικογενειακό ιστορικό Αλτσχάιμερ ή ένα μόνο αντίγραφο της APOE4 δεν σημαίνει πως η νόσος είναι αναπόφευκτη. Στην πραγματικότητα, οι οργανισμοί για το Αλτσχάιμερ στο Ηνωμένο Βασίλειο και στις ΗΠΑ δεν συνιστούν καθόλου αυτά τα τεστ, επειδή υπάρχουν τόσοι πολλοί παράγοντες τρόπου ζωής που επηρεάζουν τον τελικό κίνδυνο.

Μια πιο δελεαστική επιλογή είναι η μαγνητική τομογραφία εγκεφάλου. Η απεικόνιση μπορεί να δείξει αιμορραγίες, όγκους, ατροφία, αγγειακή βλάβη και άλλες αλλαγές που σχετίζονται με την ηλικία και θα μπορούσαν να προσφέρουν πολύτιμες πληροφορίες για την τωρινή – και τη μελλοντική – εγκεφαλική υγεία. Μάλιστα, ήδη έχω μια εικόνα του εγκεφάλου μου αποθηκευμένη με ασφάλεια στον υπολογιστή μου από μια κλινική μελέτη στην οποία συμμετείχα. Είναι πανέμορφη και στάθηκα τυχερή: δεν έδειξε καμία απρόσμενη ανωμαλία, γνωστή ως τυχαίο εύρημα.

Τα μυστικά για να παραμένει ο εγκέφαλος σε καλή κατάσταση στα γεράματα

Το πρόβλημα είναι ότι πολλοί άνθρωποι δεν είναι τόσο τυχεροί, λέει ο Rab Khan, γιατρός με ειδικότητα στα εγκεφαλικά επεισόδια στο Northern Care Alliance NHS Foundation Trust στο Μάντσεστερ του Ηνωμένου Βασιλείου. Υπολογίζεται ότι τυχαία ευρήματα εντοπίζονται σε περίπου 4% όλων των εγκεφαλικών απεικονίσεων. Κάποια, όπως μικρές κύστες ή ασυνήθιστη ανάπτυξη αιμοφόρων αγγείων, δεν θα προκαλέσουν βλάβη ούτε θα εξηγήσουν τυχόν συμπτώματα που έχετε, αλλά μπορούν να οδηγήσουν σε άγχος, πρόσθετες εξετάσεις και έξοδα. Στην πραγματικότητα, κανένας από τους γιατρούς με τους οποίους μίλησα δεν συνιστά προληπτικές μαγνητικές εγκεφάλου. «Η ετήσια ή ανά λίγα χρόνια απεικόνιση ακούγεται προληπτική, αλλά δεν υποστηρίζεται ως γενική στρατηγική για την εγκεφαλική υγεία», λέει ο Khan.

Με αυτά στο μυαλό, αποφασίζω να μην κάνω άλλη μαγνητική και στρέφομαι στις αιματολογικές εξετάσεις. Απλοί έλεγχοι για βιταμίνη B12, φυλλικό οξύ και λειτουργία του θυρεοειδούς μπορεί να είναι αποκαλυπτικοί, επειδή οι ελλείψεις και οι ορμονικές ανισορροπίες μπορούν να προκαλέσουν απώλεια μνήμης και γνωστική έκπτωση. Η τελευταία μου εξέταση, που έκανα ως μέρος πακέτου “Well Woman”, δεν έδειξε τίποτα ασυνήθιστο, οπότε, τουλάχιστον με αυτό το κριτήριο, ο εγκέφαλός μου φαίνεται να είναι εντάξει.

Άλλες πειραματικές αιματολογικές εξετάσεις στοχεύουν να ανιχνεύσουν φλεγμονή στον εγκέφαλο. Η Evgeniia Lobanova από το University of Cambridge και οι συνεργάτες της μελετούν συσσωματώματα πρωτεϊνών που ονομάζονται specks, τα οποία απελευθερώνονται από τα ανοσοκύτταρα του εγκεφάλου όταν εντοπίζουν πρόβλημα. Τα specks φαίνεται να προκαλούν φλεγμονή και κυτταρικό θάνατο, ενώ το σχήμα και το μέγεθός τους ίσως βοηθούν να ξεχωρίσουν τους ανθρώπους που είναι πιθανό να αναπτύξουν Πάρκινσον ή Αλτσχάιμερ, έως και πέντε χρόνια πριν εμφανιστούν τα συμπτώματα. «Με αυτό το τεστ, μπορώ να κοιτάξω το αίμα ενός ασθενούς και να εντοπίσω εκείνους που θα ωφεληθούν πολύ από το να μπουν σε κλινική δοκιμή φαρμάκου», λέει η Lobanova.

Τέτοια τεστ, όμως, απέχουν ακόμη πολύ από το να είναι διαθέσιμα στην κλινική πράξη. Στο μεταξύ, αν έχετε σοβαρές ανησυχίες για τη λειτουργία του εγκεφάλου σας, μπορείτε να ζητήσετε από τον οικογενειακό γιατρό σας αξιολόγηση. Αυτή μπορεί να εντοπίσει προβλήματα στη μνήμη, στη συγκέντρωση και στην αντίληψη του χρόνου και του χώρου. Υπάρχουν και αμέτρητα διαδικτυακά τεστ, που μετρούν από την ταχύτητα αντίδρασης έως τις εκτελεστικές λειτουργίες. Το πρόβλημα είναι ότι όλα αυτά τα τεστ έχουν σχεδιαστεί κυρίως για να εντοπίζουν βλάβη. Τι γίνεται όμως αν, όπως εγώ, δεν σας ενδιαφέρει να εντοπίσετε ή να αποκλείσετε κάποια συγκεκριμένη ασθένεια, αλλά απλώς θέλετε να ξέρετε αν ο εγκέφαλός σας είναι σε καλή κατάσταση;

Φαίνεται πως ίσως ήδη κουβαλάμε την απάντηση στον καρπό μας. «Οι ερευνητές ενδιαφέρονται ολοένα και περισσότερο για παθητικά συμπεριφορικά σήματα», λέει ο Emsley. Με αυτό εννοεί σήματα από άλλα σημεία του σώματός μας που μας λένε κάτι για τον εγκέφαλό μας. Φοράω ένα smartwatch που καταγράφει τον ύπνο, τη φυσική δραστηριότητα και τους παλμούς μου, δίνοντάς μου εικόνα για τη σωματική μου υγεία και, ολοένα περισσότερο, οι ερευνητές πιστεύουν ότι τέτοια δεδομένα μπορεί να προσφέρουν και κάποια εικόνα για την εγκεφαλική υγεία.

Οι μετρήσεις του smartwatch ενώ κοιμάστε μπορεί να αποτελέσουν έναν συντομότερο δρόμο για την αξιολόγηση της εγκεφαλικής υγείας plainpicture/Lassalle, Bénédicte

Οι μετρήσεις του smartwatch ενώ κοιμάστε μπορεί να αποτελέσουν έναν συντομότερο δρόμο για την αξιολόγηση της εγκεφαλικής υγείας

plainpicture/Lassalle, Bénédicte

Ο ύπνος είναι το προφανές σημείο εκκίνησης. Γίνεται όλο και πιο σαφές ότι ο ύπνος δεν είναι μόνο αναζωογονητικός, αλλά και μια ιδιαίτερα οργανωμένη κατάσταση, στην οποία συγχρονισμένοι νευρωνικοί ρυθμοί βοηθούν στην απομάκρυνση αποβλήτων από τον εγκέφαλο μέσω του γλυμφικού συστήματος. Μακροπρόθεσμα, ο κακός ύπνος μπορεί να επηρεάσει την απομάκρυνση ουσιών όπως η beta-amyloid και η tau. «Πολλές διαταραχές που αυξάνουν τον κίνδυνο άνοιας διαταράσσουν επίσης τους ρυθμούς ύπνου του εγκεφάλου», λέει η Maiken Nedergaard από το University of Rochester Medicine στη Νέα Υόρκη.

Ίσως, λοιπόν, αυτοί οι εγκεφαλικοί ρυθμοί να μπορούν να μας πουν κάτι για τη συνολική υγεία του εγκεφάλου μας. Στο παρελθόν, θα έπρεπε να είστε συνδεδεμένοι σε εργαστήριο ύπνου όλη τη νύχτα για να ρίξετε μια ματιά στη συμπεριφορά των εγκεφαλικών κυμάτων σας, όμως πλέον έχουμε έναν δείκτη που είναι πιο εύκολο να μετρηθεί. Η μεταβλητότητα καρδιακού ρυθμού, ή HRV, μετρά τις μικρές διακυμάνσεις στον χρόνο ανάμεσα στους καρδιακούς παλμούς. Η HRV έχει συνδεθεί με διάφορες γνωστικές και ψυχικές παθήσεις. Η χαμηλή HRV συνδέεται, για παράδειγμα, με μεγαλύτερη πιθανότητα κατάθλιψης, αλλά και άνοιας, σχιζοφρένειας και μετατραυματικού στρες.

Ένας δείκτης για την εγκεφαλική υγεία

Σύμφωνα με τη Nedergaard, μια πρόσφατη μελέτη της ίδιας και των συνεργατών της μπορεί να δίνει τον κρίσιμο σύνδεσμο ανάμεσα στη δυναμική του καρδιακού ρυθμού και την εγκεφαλική υγεία. Δείχνει ότι οι αντλίες που προωθούν τον γλυμφικό καθαρισμό κινούνται από τους ίδιους μηχανισμούς που καθορίζουν την HRV ενώ κοιμόμαστε. Εκείνη εκτιμά ότι η HRV θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί ως βιοδείκτης για το πόσο καλά ο εγκέφαλος απομακρύνει τα απόβλητά του. Αν και η ιδέα δεν έχει ακόμη ελεγχθεί άμεσα, η βιβλιογραφία δείχνει ότι η χαμηλή HRV προβλέπει λιγότερο ευνοϊκή γήρανση, συμπεριλαμβανομένου αυξημένου κινδύνου για άνοια, λέει.

Πάντα με ανησυχούσε λίγο η HRV μου, η οποία είναι σταθερά χαμηλότερη από τον μέσο όρο, κάτι που δείχνει ότι περνώ πολύ χρόνο σε κατάσταση μάχης ή φυγής. Ήδη τη χρησιμοποιώ ως υπενθύμιση για να είμαι λίγο πιο επιεικής με τον εαυτό μου και να κάνω πράγματα που με βοηθούν να μειώνω το στρες. Το να ξέρω όμως ότι μπορεί να είναι και ένδειξη πως το σύστημα απομάκρυνσης αποβλήτων του εγκεφάλου μου δυσλειτουργεί με βοηθά να το βάλω ακόμη ψηλότερα στις προτεραιότητές μου – ακόμη κι αν τα στοιχεία είναι προς το παρόν προκαταρκτικά.

Ωστόσο, μέχρι στιγμής, όλα αυτά τα σήματα παραμένουν αποσπασματικά. «Η πρόκληση είναι ότι ο εγκέφαλος είναι πολύ πιο σύνθετος και μεταβλητός από κάτι όπως ο καρδιακός ρυθμός, οπότε υποψιάζομαι ότι το μέλλον θα αφορά λιγότερο ένα ενιαίο “σκορ εγκεφάλου” και περισσότερο τον συνδυασμό πολλών σημάτων στον χρόνο, ώστε να εντοπίζονται έγκαιρα ουσιαστικές αλλαγές – ιδανικά με τρόπους που να οδηγούν σε δράση και όχι σε άγχος», λέει ο Emsley.

Πώς η εμμηνόπαυση αλλάζει ριζικά τον εγκέφαλο – και τι συμβαίνει μετά

Κάποιοι ερευνητές, πάντως, επιχειρούν να αναπτύξουν ένα ενιαίο τεστ εγκεφαλικής υγείας. Μια προσέγγιση από το 2018 επιχειρεί να συνδυάσει τέσσερις διαφορετικές μαγνητικές τομογραφίες εγκεφάλου, καθεμία ευαίσθητη σε διαφορετικά προβλήματα, όπως βλάβες, ατροφία ή αλλαγές στη λευκή ουσία που δείχνουν βλάβη στους ιστούς, και να συμπυκνώσει αυτές τις πληροφορίες σε έναν αριθμό, τον brain health index ή BHI.

Σε αρκετές μελέτες, ο David Dickie από το University of Glasgow, στο Ηνωμένο Βασίλειο, και οι συνεργάτες του έδειξαν ότι το BHI ενός ατόμου συνδέεται πιο στενά με τους χρόνους αντίδρασης – που χρησιμοποιούνται ως δείκτης υγιούς γήρανσης, καθώς αντανακλούν την ικανότητα του εγκεφάλου να αναγνωρίζει, να επεξεργάζεται και να αντιδρά σε πληροφορίες – και με τις βαθμολογίες σε αξιολογήσεις της γνωστικής λειτουργίας, παρά με μεμονωμένα τεστ ατροφίας ή νόσου. Το 2023, μελέτη υπό την καθοδήγηση της Jodi Watt, επίσης στο University of Glasgow, εντόπισε το BHI σχεδόν 3.000 ανθρώπων ηλικίας 48 έως 77 ετών και υπολόγισε μια «φυσιολογική» καμπύλη BHI για διαφορετικές ηλικίες. Εκείνη και οι συνεργάτες της έδειξαν αργότερα ότι το BHI αντανακλούσε διάφορους παράγοντες που ξέρουμε ότι επηρεάζουν την εγκεφαλική υγεία. Για παράδειγμα, η εκπαίδευση φαινόταν να το βελτιώνει, ενώ το κάπνισμα, ο διαβήτης τύπου 2 και η υπέρταση το επιδείνωναν.

Το εργαλείο χρειάζεται ακόμη βελτίωση, αλλά η λογική του είναι προφανής. Η κακή εγκεφαλική υγεία σπάνια οφείλεται σε μία μόνο πάθηση. Ο συνδυασμός διαφόρων πληροφοριών σε ένα σκορ ίσως είναι ένας πιο χρήσιμος τρόπος να καταλάβουμε πώς συγκρίνεται η εγκεφαλική μας υγεία με το φυσιολογικό.

Και πάλι, όμως, αυτό φαίνεται να εστιάζει στο τι δεν πάει καλά και όχι στο τι πάει σωστά. Ένας λόγος που θέλω να έχω μια εικόνα για την εγκεφαλική μου υγεία είναι ότι προσπαθώ πολύ να βελτιώσω πλευρές του τρόπου ζωής μου που υποτίθεται ότι τη βοηθούν, οπότε θα ήταν ωραίο να δω αυτές τις προσπάθειες να ανταμείβονται, έστω και λίγο.