Η Άβα ΝτιΒερνέι για την Αμερική του Τραμπ στο νέο ντοκιμαντέρ της

Δέκα χρόνια μετά το 13th, το ντοκιμαντέρ-σταθμό για την 13η Τροπολογία, η Άβα ΝτιΒερνέι επιστρέφει με το 14th, μια ταινία για τη 14η Τροπολογία και τις προσπάθειες της κυβέρνησης Τραμπ να καταργήσει το δικαίωμα ιθαγένειας από τη γέννηση.

Η σκηνοθέτιδα λέει ότι η νέα της ταινία τη βοήθησε να αντέξει μια πολύ δύσκολη διετία, καθώς ζει στο Λος Άντζελες και έχει δει ανθρώπους στη γειτονιά της να βγαίνουν με τη βία από τα αυτοκίνητά τους. Αναφέρεται επίσης στη γυναίκα που πουλούσε λουλούδια δίπλα στο γραφείο της και μια μέρα απλώς δεν εμφανίστηκε ξανά.

«Έγινα συναισθηματική, όπως το είπες, γιατί αυτή ήταν η ταινία που με έσωσε», λέει. «Ήταν μια πολύ δύσκολη διετία. Ζω στο Λος Άντζελες και έχω δει ανθρώπους στη γειτονιά μου να τους βγάζουν από τα αυτοκίνητά τους. Η κυρία που πουλά λουλούδια δίπλα στο γραφείο μου ήταν εκεί μια μέρα και την επόμενη δεν ήταν. Άνθρωποι που ξέρω προσωπικά κρύβονται κυριολεκτικά στα σπίτια τους, κάτι σαν Άννα Φρανκ … Όταν ένιωθα οργή και φόβο, τα έβαζα μέσα στην ταινία … Και απλώς … έκανα κάτι».

Το 14th ξεκινά από την ιστορία της 14ης Τροπολογίας. Στις αρχές του 1864, ενώ ο Εμφύλιος Πόλεμος βρισκόταν σε εξέλιξη και η Ομιλία του Γκέτισμπεργκ του Λίνκολν ακουγόταν ακόμη σε όλη τη χώρα, άρχισε η δουλειά για ό,τι θα γινόταν η πρώτη προσθήκη στο αμερικανικό Σύνταγμα έπειτα από 61 χρόνια. Η 13η Τροπολογία έβαλε τέλος στη δουλεία, με μία εξαίρεση: «ως τιμωρία για έγκλημα». Έτσι δημιουργήθηκε ένα παραθυράκι, το οποίο, όπως είχε εξερευνήσει και το 13th, επέτρεψε τη συνέχιση της καταπίεσης των Αφροαμερικανών μέχρι σήμερα.

Δέκα χρόνια μετά την κυκλοφορία του 13th, η ΝτιΒερνέι υπογράφει ένα ακόμη ντοκιμαντέρ που εξετάζει πώς μια διαφορετική τροπολογία της περιόδου της Ανασυγκρότησης, γραμμένη με στόχο μια «πιο τέλεια ένωση», βρίσκεται υπό συνεχή επίθεση. Η ίδια λέει ότι δεν περίμενε να γυρίσει το 14th, ώσπου άκουσε πως επιχειρούσαν να ανακαλέσουν το δικαίωμα ιθαγένειας από τη γέννηση, αναφερόμενη στο εκτελεστικό διάταγμα του Τραμπ τον Ιανουάριο του 2025. «Έλεγα: ένα από τα θεμέλια της Αμερικής είναι ότι αν γεννηθείς στην Αμερική, είσαι Αμερικανός. Τώρα αυτό επρόκειτο να αλλάξει; Η ίδια η αυθάδεια και η παραλογικότητα αυτού με ώθησαν να ψάξω βαθύτερα πώς φτάσαμε ως εδώ», λέει.

Για έναν ολόκληρο χρόνο πίστευε ότι γύριζε μια ταινία αποκλειστικά για το δικαίωμα ιθαγένειας από τη γέννηση, την πρώτη και πιο γνωστή από τις πέντε ενότητες της 14ης Τροπολογίας. Όσο όμως ταξίδευε στις ΗΠΑ, συναντούσε ειδικούς και έκανε επιπλέον έρευνα, το σχέδιο άλλαξε. «Άρχισαν να φαίνονται και τα άλλα μέρη να δέχονται επίθεση, συστηματικά. Έμοιαζε τόσο σχεδιασμένο, τόσο σκόπιμο, που σκέφτηκα πως υπάρχει κάτι εδώ …»

Στα 54 της χρόνια και με οκτώ ταινίες μεγάλου μήκους, έξι τηλεοπτικές σειρές και πολλές σημαντικές διακρίσεις, η Άβα ΝτιΒερνέι είναι πια μια από τις πιο ισχυρές παρουσίες του κινηματογράφου και εμβληματική μορφή για τη μαύρη αμερικανική κοινότητα. Στο φιλμική διαδρομή της περιλαμβάνονται το Selma, που το 2014 έγινε η πρώτη χολιγουντιανή βιογραφία για τον Μάρτιν Λούθερ Κινγκ Τζούνιορ και η πρώτη ταινία μαύρης γυναίκας σκηνοθέτιδας που προτάθηκε για Όσκαρ καλύτερης ταινίας, καθώς και το 13th και το When They See Us, η δραματική σειρά που κέρδισε Έμμι και ασχολήθηκε με δικαστική πλάνη στη Νέα Υόρκη της δεκαετίας του 1980.

Η εμπειρία και η πολιτική της ματιά φαίνονται και στο 14th, το οποίο συμπυκνώνει μεγάλη ποσότητα αμερικανικής ιστορίας σε ένα καθαρό και πυκνό ντοκιμαντέρ. Η ίδια λέει ότι δεν θεωρεί τον εαυτό της νομικό ή πολιτικό μυαλό. «Είμαι απλώς μια συνηθισμένη γυναίκα που θέλει να καταλάβει», λέει. Αυτή η στάση διαμόρφωσε και τη δομή της ταινίας, που βασίζεται σε 50 συνεντεύξεις τις οποίες πήρε η ίδια προσωπικά.

Μεταξύ αυτών είναι η Αλεξάντρια Οκάσιο-Κορτές, ο Χασάν Πίκερ και ο Ντέιβιντ W. Μπλαϊτ. Εμφανίζονται επίσης ιστορικοί, συνταγματολόγοι και μια 22χρονη streamer, με τη ΝτιΒερνέι να λέει ότι ήθελε «όλο το ιδεολογικό φάσμα», όχι μόνο Ρεπουμπλικανούς και Δημοκρατικούς, αλλά και ακροδεξιούς, ακροαριστερούς και διαφορετικές γενιές.

Στη συντηρητική πλευρά εμφανίζονται η Άννα Πολίνα Λούνα, που υποστηρίζει πως οι μετανάστες δεν δικαιούνται δέουσα διαδικασία, ο δρ Ντόναλντ Κριτσλόου, ο οποίος αναπαράγει τον ισχυρισμό ότι ο Ρόμπερτ Ε. Λι δεν ήταν δουλοκτήτης, και ο γερουσιαστής Τζεφ Φλέικ, που παρουσιάζεται ως έντονα Ρεπουμπλικανός αλλά όχι MAGA.

Η ΝτιΒερνέι λέει ότι τρέφει «πολύ σεβασμό» και για τους τρεις, αν και θα ήθελε να έχει συμπεριλάβει περισσότερες αποχρώσεις της συντηρητικής σκέψης. Όπως αναφέρει, στάλθηκαν πάνω από 300 προσκλήσεις σε βουλευτές, γερουσιαστές, Ρεπουμπλικανούς κυβερνήτες και δημάρχους μεγάλων πόλεων, με σαφή διαβεβαίωση ότι δεν υπήρχε πρόθεση να εκτεθεί κανείς ή να στηθεί αντιπαράθεση. Παρ’ όλα αυτά, μόνο λίγοι δέχθηκαν.

Την ίδια ώρα, η ταινία δίνει ιδιαίτερη θέση στη νομικό Σίρριλιν Ίφιλ, την οποία η ΝτιΒερνέι αποκαλεί «τη Μέριλ Στριπ της 14ης» και «τη μεγάλη κυρία της». Η Ίφιλ ίδρυσε το 2025 το 14th Amendment Center for Law and Democracy στο Πανεπιστήμιο Χάουαρντ στην Ουάσινγκτον. Η ΝτιΒερνέι λέει ότι μίλησε μαζί της για έξι ώρες και έμεινε καθηλωμένη από όσα άκουσε.

Η επαφή της με την Ίφιλ ξεκίνησε κατά τη δεύτερη προεκλογική εκστρατεία του Τραμπ, όταν η καθηγήτρια Νομικής ήταν ανάμεσα σε όσους προσπαθούσαν να αναδείξουν τη σημασία της 3ης ενότητας της 14ης Τροπολογίας μετά την επίθεση στο Καπιτώλιο στις 6 Ιανουαρίου 2021. Η ενότητα αυτή αποκλείει από δημόσιο αξίωμα όποιον έχει δώσει όρκο υπέρ του Συντάγματος και μετά έχει εμπλακεί σε εξέγερση ή ανταρσία. Οι προσπάθειες να αποκλειστεί ο Τραμπ με αυτό το σκεπτικό απορρίφθηκαν ουσιαστικά από απόφαση του Ανώτατου Δικαστηρίου το 2024.

Η ΝτιΒερνέι παραδέχεται ότι τότε δεν έπαιρνε στα σοβαρά όσα έλεγε η Ίφιλ. «Θυμάμαι ότι σκεφτόμουν: “Χμμμ, είναι λίγο τρελή”», λέει. «Βγαίνοντας στην τηλεόραση έλεγε: “Χρησιμοποιήστε την 3η ενότητα της 14ης Τροπολογίας!” Και ήταν σαν να λένε: “Δείτε αυτή την τρελή γυναίκα!”». Σήμερα, όπως σημειώνει, όλα αυτά μοιάζουν διαφορετικά. Η 3η ενότητα γράφτηκε για τους πρώην Συνομόσπονδους και, όπως λέει, «είχαμε ξαναπεράσει από αυτό και το ξεχάσαμε». Ή μήπως δεν το ξεχάσαμε, αλλά η ιστορία τέθηκε σκόπιμα στην άκρη;

Η εκτίμησή της για την Ίφιλ αποτυπώνεται καθαρά και στην ταινία. Η σκηνοθέτιδα λέει ότι ήθελε η κάμερα να είναι πολύ κοντά της, με την Ίφιλ να αντιδρά λέγοντας ότι είναι υπερβολικά κοντά. Η ίδια και πολλοί ακόμη συμμετέχοντες εμφανίζονται σε χώρους όπως κολώνες πανεπιστημίων και δημόσια κτήρια, που παραπέμπουν στην ιδέα ότι οι άνθρωποι μπορούν να ενσαρκώνουν δημοκρατικές αξίες και να λειτουργούν ως αντίβαρο στην καταστροφή τους.

Αυτό το σκεπτικό συνδέεται και με την ιστορία του Ντέβον «the Statue Slayer» Χένρι, του μοναδικού εργολάβου που τόλμησε να απομακρύνει μνημεία των Συνομόσπονδων από δημόσιους χώρους σε όλο τον αμερικανικό Νότο, με επίσημη εντολή των τοπικών αρχών. Το ντοκιμαντέρ αξιοποιεί επίσης την ποπ κουλτούρα, με μουσική των Kendrick Lamar και Fleetwood Mac, αποσπάσματα από το Όσα παίρνει ο άνεμος και κωμικά νούμερα των Τζορτζ Κάρλιν και Πολ Μάνι.

Ένα ακόμη στοιχείο που θα μπορούσε να προκαλέσει συζήτηση είναι η χρήση τεχνητής νοημοσύνης μαζί με παραδοσιακή κίνηση εικόνας και το λεγόμενο Ken Burns effect, για να ζωντανέψουν αρχειακές φωτογραφίες. Η τεχνική αυτή βασίστηκε σε πραγματικές εικόνες. Η ΝτιΒερνέι λέει ότι δεν ζήτησαν από την AI να επινοήσει πρόσωπα ή σκηνές. Αναγνωρίζει, πάντως, ότι η τεχνολογία τη φοβίζει και ότι είναι ήδη ενσωματωμένη σε εργαλεία μοντάζ.

Για την ίδια, το διακύβευμα είναι μεγάλο. «Πιστεύω ότι η Αμερική κάθεται σε ένα σκοτεινό, επικίνδυνο δωμάτιο και δεν μπορείς να βγεις από ένα δωμάτιο αν δεν βλέπεις την πόρτα ή πού βρίσκεται το έπιπλο. Εγώ προσπαθώ απλώς να ανάψω ένα μικρό φως. Όχι ένα μεγάλο φως, όχι το κεντρικό. Κάτι μικρό, για να μπορέσεις να κινηθείς μέσα από αυτά τα εμπόδια και να βρεις έξοδο», λέει.

Πηγή: theguardian.com.