Η τρύπα του όζοντος μεγάλωσε ξανά το 2026: γιατί οι επιστήμονες μιλούν για επούλωση

Η τρύπα του όζοντος πάνω από την Ανταρκτική ήταν φέτος η έβδομη μεγαλύτερη σε 48 χρόνια δορυφορικών μετρήσεων, σύμφωνα με τα στοιχεία που δημοσίευσαν η NASA και η NOAA. Στις 18 Σεπτεμβρίου έφτασε τα 27,1 εκατομμύρια τετραγωνικά χιλιόμετρα, περίπου το 90% του ρεκόρ του 2000. Πέρσι, αντίθετα, η τρύπα ήταν από τις μικρότερες των τελευταίων δεκαετιών.

Οι δύο υπηρεσίες δεν βλέπουν σε αυτό ανατροπή. Επιμένουν ότι η στιβάδα του όζοντος παραμένει σε πορεία ανάκαμψης. Η εξήγηση βρίσκεται στη διαφορά ανάμεσα στον καιρό της στρατόσφαιρας, που αλλάζει από χρονιά σε χρονιά, και στη χημεία της, που αλλάζει αργά επί δεκαετίες.

Με μια ματιά

• Η τρύπα του όζοντος του 2026 κατατάχθηκε έβδομη σε έκταση σε 48 χρόνια, αλλά δεν ήταν από τις πιο «βαθιές».
• Την αύξηση την προκάλεσε μια ασυνήθιστα ισχυρή και μεγάλη πολική δίνη, όχι νέα άνοδος των ρύπων που καταστρέφουν το όζον.
• Το χλώριο στη στρατόσφαιρα της Ανταρκτικής έχει μειωθεί περίπου κατά ένα τρίτο, και η πλήρης επούλωση αναμένεται μέσα στον αιώνα.

Τι μέτρησαν οι δορυφόροι και τα μπαλόνια

Η «τρύπα» δεν είναι κυριολεκτικά άνοιγμα. Είναι η περιοχή όπου η συνολική ποσότητα όζοντος πέφτει κάτω από τις 220 μονάδες Dobson. Η κατάταξη της NASA βασίζεται στη μέση έκταση της περιόδου έντονης καταστροφής, από 7 Σεπτεμβρίου έως 13 Οκτωβρίου. Φέτος ο μέσος όρος ήταν περίπου 25 εκατομμύρια τετραγωνικά χιλιόμετρα, έκταση περίπου 2,5 φορές μεγαλύτερη από την Ευρώπη.

Ο δεύτερος δείκτης είναι το «βάθος», δηλαδή πόσο χαμηλά πέφτει το όζον στον πυρήνα της τρύπας. Εκεί τα νέα είναι καλύτερα. Σύμφωνα με τα ημερήσια δεδομένα του NASA Ozone Watch, το χαμηλότερο δορυφορικό ελάχιστο της χρονιάς ήταν 114 μονάδες Dobson, στις αρχές Οκτωβρίου. Τα όργανα σε μπαλόνια που εκτοξεύει η NOAA από τον Νότιο Πόλο κατέγραψαν 105 μονάδες στις 17 Οκτωβρίου. Το ιστορικό χαμηλό είναι οι 73 μονάδες του 1994 για το σύνολο της τρύπας και οι 92 μονάδες του 2006 για τον Νότιο Πόλο.

Η NASA Earth Observatory σημειώνει ότι η μεγαλύτερη έκταση και το μεγαλύτερο βάθος δεν έχουν συμπέσει ποτέ στην ίδια χρονιά. Το 2026 ήταν φαρδύ, όχι εξαιρετικά βαθύ.

Ο ρόλος της πολικής δίνης

Κάθε χειμώνα του Νότιου Ημισφαιρίου, ένας δακτύλιος ισχυρών ανέμων στη στρατόσφαιρα, η πολική δίνη, απομονώνει τον αέρα πάνω από την Ανταρκτική. Εκεί οι θερμοκρασίες πέφτουν τόσο ώστε σχηματίζονται πολικά στρατοσφαιρικά νέφη. Στην επιφάνειά τους, οι ενώσεις χλωρίου και βρωμίου που άφησαν οι ανθρώπινες εκπομπές μετατρέπονται σε ενεργές μορφές. Όταν επιστρέφει ο ήλιος την άνοιξη, τον Σεπτέμβριο, ξεκινά η ταχεία καταστροφή του όζοντος.

Φέτος η δίνη ήταν ασυνήθιστα μεγάλη και σταθερή. Η Amy Butler, ερευνήτρια του Chemical Sciences Laboratory της NOAA, το αποδίδει στο ότι τα κύματα πλανητικής κλίμακας, που συνήθως διαταράσσουν και διαλύουν τη δίνη, ήταν ιδιαίτερα αδύναμα τον Αύγουστο και τον Σεπτέμβριο. Ψυχρότερη και ευρύτερη δίνη σημαίνει περισσότερα νέφη, άρα και μεγαλύτερη περιοχή καταστροφής.

Πρόκειται για το αντίθετο από ό,τι συμβαίνει συχνά στην Αρκτική, όπου η πολική δίνη είναι πιο ασταθής και μπορεί να αποδυναμωθεί απότομα μέσα στον χειμώνα. Η ουσία είναι κοινή: η δυναμική της στρατόσφαιρας μπορεί να αλλάξει αισθητά την εικόνα μιας χρονιάς χωρίς να αλλάζει η μακροπρόθεσμη τάση.

Γιατί μια μεγάλη τρύπα δεν ακυρώνει την ανάκαμψη

Το πιο ενδιαφέρον στοιχείο της ανακοίνωσης είναι ένα αντιπαραδειγματικό σενάριο. Ο Paul Newman, επιστήμονας του University of Maryland, Baltimore County, και επί χρόνια επικεφαλής της ομάδας έρευνας του όζοντος στο Goddard της NASA, εκτιμά ότι με τα ίδια μετεωρολογικά δεδομένα, αλλά με τα επίπεδα ρύπων του 2000, η τρύπα θα ήταν περίπου 3,5 εκατομμύρια τετραγωνικά χιλιόμετρα μεγαλύτερη. Με άλλα λόγια, ο φετινός «κακός καιρός» συνάντησε μια ατμόσφαιρα που είναι ήδη καθαρότερη.

Τα δεδομένα στηρίζουν αυτή την ανάγνωση. Ο Stephen Montzka του Global Monitoring Laboratory της NOAA αναφέρει ότι το χλώριο από ουσίες που καταστρέφουν το όζον στη στρατόσφαιρα της Ανταρκτικής έχει μειωθεί περίπου κατά ένα τρίτο σε σχέση με τη δεκαετία του 1980. Ο Newman επισημαίνει επίσης ότι τα τελευταία χρόνια η τρύπα σχηματίζεται αργότερα μέσα στη σεζόν, κάτι που, όπως λέει, δείχνει ότι η στιβάδα «επουλώνεται».

Η εναλλαγή μεγάλων και μικρών τρυπών δεν είναι νέα. Το 2019, για παράδειγμα, η τρύπα ήταν η μικρότερη από το 1982, επίσης για μετεωρολογικούς λόγους. Γι' αυτό οι επιστήμονες κρίνουν την πορεία με βάση τις τάσεις πολλών ετών και τη συγκέντρωση χλωρίου, όχι με βάση μία σεζόν.

Το χρονοδιάγραμμα και τα ανοιχτά ζητήματα

Η αιτία της ανάκαμψης είναι το Πρωτόκολλο του Μόντρεαλ του 1987, που κατάργησε σταδιακά τους χλωροφθοράνθρακες (CFC) και άλλες συναφείς ενώσεις. Οι ουσίες αυτές όμως ζουν δεκαετίες στην ατμόσφαιρα. Η NASA και η NOAA εκτιμούν ότι η τρύπα θα κλείσει, δηλαδή η στιβάδα πάνω από την Ανταρκτική θα επιστρέψει στα επίπεδα του 1980, τη δεκαετία του 2070. Η προηγούμενη επιστημονική αξιολόγηση WMO/UNEP του 2022 είχε δώσει ως εκτίμηση περίπου το 2066 για την Ανταρκτική, το 2045 για την Αρκτική και το 2040 για τον υπόλοιπο πλανήτη, με την προϋπόθεση ότι οι σημερινές πολιτικές θα τηρηθούν.

Η νέα αξιολόγηση, του 2026, είναι σε εξέλιξη. Οι συγγραφείς της συνεδρίασαν στη Γενεύη τον Ιούλιο, και σύμφωνα με τη NOAA η πλήρης έκθεση αναμένεται στο τέλος του 2026. Θα δείξει αν τα χρονοδιαγράμματα μετακινούνται και πόσο βαραίνουν οι νέοι παράγοντες που απασχολούν τους ερευνητές: οι απρόσμενες εκπομπές ορισμένων CFC που καταγράφονται μετά το 2010, η άνοδος του υποξειδίου του αζώτου και οι ενώσεις μικρής διάρκειας ζωής που δεν καλύπτει το Πρωτόκολλο.

Το συμπέρασμα της φετινής σεζόν είναι διπλό. Η ανάκαμψη της στιβάδας του όζοντος είναι πραγματική και μετρήσιμη, αλλά δεν θα είναι ομαλή. Θα υπάρξουν κι άλλες χρονιές με μεγάλες τρύπες, όσο το χλώριο από τις παλιές εκπομπές παραμένει στη στρατόσφαιρα. Για τη διεθνή περιβαλλοντική πολιτική, το όζον μένει το σπάνιο παράδειγμα όπου μια παγκόσμια συμφωνία απέδωσε μετρήσιμα αποτελέσματα, και παράλληλα μια υπενθύμιση ότι η φύση χρειάζεται δεκαετίες για να ακολουθήσει τις αποφάσεις των ανθρώπων.