Η πολική δίνη «λυγίζει» νωρίτερα από ποτέ: τι σημαίνει, και τι όχι, για τον ευρωπαϊκό χειμώνα

Περίπου 30 χιλιόμετρα πάνω από την Αρκτική, εκεί όπου κανονικά ο χειμώνας «χτίζει» έναν ισχυρό, παγωμένο ανεμοστρόβιλο, κάτι πάει ασυνήθιστα νωρίς στραβά. Η στρατοσφαιρική πολική δίνη εξασθενεί από τις αρχές Νοεμβρίου, και οι προγνώσεις δείχνουν ότι μπορεί να φτάσει σε αιφνίδια θέρμανση της στρατόσφαιρας, ένα φαινόμενο που στις καταγραφές εμφανιζόταν ως τώρα όχι νωρίτερα από τα τέλη Νοεμβρίου. «Δεν έχουμε ξαναδεί κάτι τέτοιο», δήλωσε ο καθηγητής Andrew Charlton-Perez του Πανεπιστημίου του Reading.

Η είδηση έχει ήδη γεννήσει τίτλους για «παγωμένο χειμώνα». Τα δεδομένα, όμως, λένε κάτι πιο σύνθετο: η διαταραχή αυξάνει τις πιθανότητες για ψυχρά επεισόδια σε Ευρώπη και Βόρεια Αμερική, δεν τα εγγυάται, και συμπίπτει με ένα από τα ισχυρότερα El Niño που έχουν καταγραφεί, που επηρεάζει κι αυτό τον χειμωνιάτικο καιρό.

Με μια ματιά

• Η πολική δίνη της στρατόσφαιρας εξασθενεί εβδομάδες νωρίτερα από κάθε προηγούμενη καταγραφή, σύμφωνα με Met Office και Reading.
• Μια αιφνίδια θέρμανση της στρατόσφαιρας ευνοεί ψυχρές εισβολές μετά από 2–6 εβδομάδες, αλλά το αποτέλεσμα δεν είναι εγγυημένο.
• Το ρεκόρ El Niño ίσως τροφοδότησε τη διαταραχή, όμως οι επιστήμονες λένε ότι είναι νωρίς για οριστικό συμπέρασμα.

Τι ακριβώς είναι η πολική δίνη

Κάθε φθινόπωρο, καθώς ο Βόρειος Πόλος βυθίζεται στη νύχτα, η στρατόσφαιρα από πάνω του ψύχεται έντονα. Η διαφορά θερμοκρασίας με τα νοτιότερα πλάτη δημιουργεί έναν δακτύλιο δυτικών ανέμων που περικλείει ψυχρό αέρα πάνω από τον πόλο: τη στρατοσφαιρική πολική δίνη. Κανονικά δυναμώνει σε όλη τη διάρκεια του φθινοπώρου και κορυφώνεται γύρω στον Ιανουάριο.

Η δίνη όμως δέχεται «χτυπήματα» από κάτω. Τεράστια κύματα της ατμόσφαιρας, τα λεγόμενα πλανητικά κύματα, που σχηματίζονται από οροσειρές και από την αντίθεση στεριάς και θάλασσας, ανεβαίνουν προς τα πάνω και «σπάνε» μέσα της. Όταν το σπάσιμο είναι αρκετά βίαιο, οι δυτικοί άνεμοι εξασθενούν ή και αντιστρέφονται, ο αέρας πάνω από τον πόλο συμπιέζεται και η θερμοκρασία στη στρατόσφαιρα ανεβαίνει απότομα, συχνά κατά δεκάδες βαθμούς μέσα σε λίγες ημέρες. Αυτό είναι η αιφνίδια θέρμανση της στρατόσφαιρας (Sudden Stratospheric Warming, SSW).

Δεν πρόκειται για σπάνιο φαινόμενο. Κατά τον Charlton-Perez, ένα τέτοιο επεισόδιο συμβαίνει περίπου μία φορά στα δύο χρόνια, συνήθως μεταξύ Ιανουαρίου και Μαρτίου. Το ασυνήθιστο φέτος είναι η χρονική στιγμή. Οι δορυφορικές παρατηρήσεις ξεκινούν το 1979 και αξιόπιστα αρχεία υπάρχουν από τη δεκαετία του 1940· σε αυτό το διάστημα δεν έχει καταγραφεί SSW πριν από τα πολύ τέλη Νοεμβρίου.

Τι παρατηρείται και τι προβλέπεται

Χρειάζεται να ξεχωρίσουμε τα δύο. Σύμφωνα με την ανάλυση του βρετανικού Met Office της 4ης Νοεμβρίου, η δίνη είναι ήδη ασυνήθιστα τεντωμένη από μια δραστηριότητα κυμάτων «σημαντικά ισχυρότερη από τον μέσο όρο της εποχής», και οι θερμοκρασίες πάνω από τον πόλο έχουν αρχίσει να ανεβαίνουν. Αυτό είναι παρατήρηση.

Η αντιστροφή των ανέμων, που θα χαρακτήριζε το επεισόδιο ως «μείζον» SSW, ήταν στις αρχές του μήνα πρόγνωση: πολλά μέλη του συνόλου προγνώσεων του Ευρωπαϊκού Κέντρου Μεσοπρόθεσμων Προγνώσεων (ECMWF) έδειχναν σύντομη αντιστροφή. Το Met Office σημείωνε ότι η αντιστροφή αναμένεται «σχετικά ασθενής και βραχύβια» και ότι παραμένει αβεβαιότητα για το αν θα πληρωθεί ο ορισμός. Με άλλα λόγια, το ρεκόρ αφορά τη νωρίτερη τόσο έντονη διαταραχή που έχει καταγραφεί, ενώ ο τυπικός χαρακτηρισμός της κρίνεται ακόμη.

Ο ρόλος του El Niño

Το φόντο είναι ασυνήθιστο. Στον τροπικό Ειρηνικό αναπτύσσεται ένα «εξαιρετικό» El Niño, με τις θερμοκρασίες στην περιοχή Niño 3.4 να έχουν ήδη φτάσει σε επίπεδα ρεκόρ, κατά το Met Office. Ο μηχανισμός που τα συνδέει είναι γνωστός: το El Niño ενισχύει τις καταιγίδες στον κεντρικό Ειρηνικό, αυτές αλλάζουν την κυκλοφορία της ατμόσφαιρας και δυναμώνουν τα κύματα που ανεβαίνουν προς τη στρατόσφαιρα. «Το El Niño βασικά ενισχύει τα κύματα στην τροπόσφαιρα», εξηγεί ο μετεωρολόγος του Met Office Aidan McGivern, κύματα που μπορούν να σπρώξουν τη δίνη εκτός πόλου, να την παραμορφώσουν ή και να τη χωρίσουν στα δύο.

Ο Charlton-Perez, πάντως, είναι προσεκτικός: είναι «πολύ νωρίς» για να πει κανείς αν το ρεκόρ El Niño είναι η αιτία χωρίς περισσότερη ανάλυση. Συνήθως το El Niño κάνει πιθανότερο ένα SSW τον Ιανουάριο ή τον Φεβρουάριο, όχι τον Νοέμβριο, και η δίνη δεν ήταν ασυνήθιστα ασθενής πριν ξεκινήσει το επεισόδιο. Για την κλιματική αλλαγή, ως πιθανό παράγοντα, δεν έχει τεκμηριωθεί άμεση σύνδεση με τη συγκεκριμένη διαταραχή.

Τι σημαίνει για τον καιρό στην Ευρώπη

Η μεγάλη ανασκόπηση για τις αιφνίδιες θερμάνσεις της στρατόσφαιρας, που δημοσιεύτηκε το 2021 στο Reviews of Geophysics από ομάδα 13 ερευνητών με επικεφαλής τον Mark Baldwin, συνοψίζει τη γνώση δεκαετιών: η καθοδική μετάδοση της διαταραχής επηρεάζει τον καιρό κοντά στο έδαφος και κάνει πιθανότερες τις ψυχρές εισβολές σε Βόρεια Αμερική και Ευρασία. Το Met Office το διατυπώνει πιο πρακτικά: η επίδραση μπορεί να φτάσει στο έδαφος σε δύο έως έξι εβδομάδες, εξασθενώντας το ατλαντικό ρεύμα αέρα (jet stream) και ευνοώντας αντικυκλώνες «μπλοκαρίσματος». Μια ψυχρή περίοδος ακολουθεί «συχνότερα απ' ό,τι όχι», αλλά όχι πάντα.

Οι περιοχές που αναφέρονται συχνότερα ως πιθανά επηρεαζόμενες είναι η βόρεια και κεντρική Ευρώπη, από τη Σκανδιναβία και τα Βρετανικά Νησιά έως τη Γερμανία και την Πολωνία. Για τη νοτιοανατολική Ευρώπη και την Ελλάδα καμία από τις πηγές δεν δίνει συγκεκριμένη πρόγνωση, και αυτό είναι από μόνο του ενδεικτικό: το πού θα κατέβει ο ψυχρός αέρας εξαρτάται από τη θέση των βαρομετρικών συστημάτων εβδομάδες αργότερα, κάτι που σήμερα δεν μπορεί να προβλεφθεί με ακρίβεια.

Υπάρχουν και λόγοι συγκράτησης. Τον Νοέμβριο οι αποθήκες πραγματικά ψυχρού αέρα στην Αρκτική είναι μικρότερες απ' ό,τι στην καρδιά του χειμώνα, και το Met Office τονίζει ρητά ότι η ανάλυσή του «δεν είναι πρόγνωση επικείμενου ψύχους». Ο Charlton-Perez θεωρεί απίθανο το χιόνι στη Βρετανία προς το παρόν και βλέπει μεγαλύτερο κίνδυνο αλλού: ένα SSW συνδέεται κατά μέσο όρο με ψυχρότερο αλλά και ξηρότερο καιρό, και περιοχές της Αγγλίας βρίσκονται ήδη σε ξηρασία, χρειαζόμενες πάνω από 120% της συνηθισμένης βροχόπτωσης κάθε μήνα του χειμώνα για να ανακάμψουν. Ένα μακρύ ξηρό διάστημα θα εμπόδιζε το γέμισμα των ταμιευτήρων, με συνέπειες για την υδροδότηση το επόμενο καλοκαίρι.

Το μάθημα ξεπερνά τη συγκεκριμένη χρονιά. Η στρατόσφαιρα είναι μία από τις λίγες πηγές προβλεψιμότητας για τον καιρό πέρα από τις δύο εβδομάδες, και ένα επεισόδιο χωρίς προηγούμενο στις καταγραφές είναι ταυτόχρονα δοκιμασία για τα μοντέλα και ευκαιρία να ελεγχθεί πόσο καλά κατανοούμε τη σύνδεση ανάμεσα στον Ειρηνικό, την Αρκτική και τον χειμώνα στην πόρτα μας. Την απάντηση θα τη δώσουν οι επόμενες εβδομάδες, στα δεδομένα και όχι στους τίτλους.