Το ιωδιούχο αλάτι ήταν μια από τις φθηνότερες και πιο αποτελεσματικές δημόσιες παρεμβάσεις υγείας του 20ού αιώνα. Τώρα, η μόδα των «φυσικών» αλάτων το έχει εκτοπίσει από τα ράφια — και τα ποσοστά ανεπάρκειας ιωδίου ανεβαίνουν ξανά σε ΗΠΑ, Βρετανία και Αυστραλία. Το τίμημα μετριέται σε IQ, ανάπτυξη και θυρεοειδή.
Υπάρχουν λίγες εφευρέσεις στην ιστορία της δημόσιας υγείας που να έκαναν τόσα πολλά με τόσο λίγα. Το 1922, η Ελβετία πρόσθεσε μια μικρή ποσότητα ιωδίου στο κοινό επιτραπέζιο αλάτι. Σε λίγα χρόνια, η βρογχοκήλη — μια επώδυνη διόγκωση του θυρεοειδή που έφτανε να αφορά το 70% των παιδιών σε ορισμένες ελβετικές πόλεις — είχε σχεδόν εξαφανιστεί. Τα παιδιά μεγάλωναν ψηλότερα. Και, σύμφωνα με οικονομολόγους που μελέτησαν τα δεδομένα, έγιναν και πιο έξυπνα — με μετρήσιμη αύξηση στους δείκτες νοημοσύνης και στα ποσοστά αποφοίτησης από πανεπιστήμιο. «Για πέντε σεντς ανά άτομο τον χρόνο, μπορείς να κάνεις ολόκληρο τον πληθυσμό πιο έξυπνο», είχε πει ο ενδοκρινολόγος Gerald Burrow στους New York Times το 2006.
Το ιώδιο είναι ένα απαραίτητο ιχνοστοιχείο που ο θυρεοειδής αδένας χρησιμοποιεί για να παράγει ορμόνες που ρυθμίζουν τον μεταβολισμό, την ανάπτυξη, τον καρδιακό ρυθμό και τη θερμοκρασία του σώματος. Η σημασία του είναι ιδιαίτερα κρίσιμη κατά την εγκυμοσύνη: ακόμα και ήπια έλλειψη ιωδίου στη μήτρα έχει συνδεθεί με μείωση της νοημοσύνης κατά 0,3 έως 13 μονάδες IQ. Στα παιδιά, η ανεπάρκεια μπορεί να εκδηλωθεί ως καθυστέρηση στην ανάπτυξη, κόπωση και δυσκολίες στη μάθηση — συμπτώματα που εύκολα αποδίδονται σε άλλες αιτίες.
Το πρόβλημα είναι ότι το ιώδιο δεν βρίσκεται παντού. Τα θαλασσινά και τα φύκια είναι πλούσιες πηγές, όπως και το αγελαδινό γάλα — επειδή προστίθεται στις ζωοτροφές και χρησιμοποιείται σε απολυμαντικά της γαλακτοβιομηχανίας. Τα φρούτα, τα λαχανικά και τα δημητριακά απορροφούν ιώδιο από το έδαφος, αλλά σε πολλές περιοχές του κόσμου — συμπεριλαμβανομένης της κεντρικής Ευρώπης και τμημάτων της Βόρειας Αμερικής — το έδαφος είναι φτωχό σε ιώδιο. Εκεί ακριβώς η προσθήκη ιωδίου στο αλάτι έκανε τη διαφορά.
Σήμερα, όμως, το ιωδιούχο αλάτι χάνει έδαφος. Στα σούπερ μάρκετ κυριαρχούν τα ροζ ιμαλαΐων, τα θαλασσινά κρυστάλλινα, τα καπνιστά νιφάδες — όλα με premium συσκευασία και χωρίς ιώδιο. Μερικά μάλιστα διαφημίζουν ρητά την απουσία «χημικών προσθέτων», υπονοώντας ότι το ιώδιο είναι κάτι ύποπτο. Παράλληλα, τρώμε περισσότερο φαγητό από εστιατόρια και βιομηχανική επεξεργασία — που χρησιμοποιούν σχεδόν αποκλειστικά μη ιωδιούχο αλάτι. Και όλο και περισσότεροι αντικαθιστούν το αγελαδινό γάλα με φυτικά εναλλακτικά, που δεν περιέχουν ιώδιο.
Το αποτέλεσμα είναι ορατό στα στατιστικά. Έρευνα που δημοσιεύτηκε τον Νοέμβριο έδειξε ότι το ποσοστό των Αμερικανών με ανεπαρκή πρόσληψη ιωδίου έχει διπλασιαστεί από το 2001. Το 46% των εγκύων γυναικών στις ΗΠΑ δεν παίρνει αρκετό ιώδιο. Στη Βρετανία, τα μέσα επίπεδα ιωδίου σε γυναίκες αναπαραγωγικής ηλικίας βρίσκονται «σημαντικά κάτω από το κατώφλι επάρκειας». Στην Αυστραλία, το 62% των εγκύων και θηλαζουσών έχει ανεπαρκή επίπεδα. Είναι σαν να ξαναγυρνάμε σε μια εποχή που νομίζαμε ότι είχαμε αφήσει πίσω μας.
Υπάρχει κάτι παράδοξο σε αυτή την εικόνα. Η αγορά συμπληρωμάτων διατροφής ανθεί — ψευδάργυρος, σελήνιο, ginkgo biloba για τον εγκέφαλο, χωρίς ιδιαίτερες αποδείξεις αποτελεσματικότητας. Το ιώδιο, που έχει αποδεδειγμένα οφέλη και μετρήσιμες ελλείψεις σε μεγάλο μέρος του πληθυσμού, παραμένει στο περιθώριο. Ίσως γιατί δεν έχει καλή συσκευασία. Ίσως γιατί η βρογχοκήλη είναι τόσο ξεχασμένη που δεν φοβόμαστε πια την επιστροφή της. Αλλά η ιστορία της δημόσιας υγείας έχει δείξει επανειλημμένα ότι οι παθήσεις που ξεχνάμε τείνουν να επιστρέφουν — συνήθως αθόρυβα, μέσα από μικρές, καθημερινές επιλογές.
