Ο Ρον Χάουαρντ παρουσιάζει το ντοκιμαντέρ «Avedon» για τον Ρίτσαρντ Άβεντον

Ο Ρον Χάουαρντ παρουσιάζει στο Netflix το ντοκιμαντέρ «Avedon», που φωτίζει την πορεία του Ρίτσαρντ Άβεντον, ενός από τους πιο ευρηματικούς και ευέλικτους Αμερικανούς φωτογράφους.

Ο Σεμπάστιαν Κιμ θυμάται ένα χαρακτηριστικό στιγμιότυπο από γύρισμα με τον Άβεντον: ο φωτογράφος είχε τραβήξει μόλις μερικά καρέ όταν χτύπησε κατά λάθος το κεφάλι του σε ένα φως που κρατιόταν πάνω από το θέμα. Ο Δαλάι Λάμα ξέσπασε σε γέλια και ο Άβεντον τράβηξε ακόμη δύο φωτογραφίες, λέγοντας: «Oh, I got it!»

Ο Κιμ, τότε αμήχανος με όσα είχαν μόλις συμβεί, θυμάται πως υπήρχαν μόνο τέσσερα καρέ από ένα φιλμ δώδεκα φωτογραφιών. Όπως λέει, εκείνη τη στιγμή ο Άβεντον κατάλαβε ότι είχε συμβεί κάτι απρόβλεπτο: είχε χτυπήσει το κεφάλι του και ο Δαλάι Λάμα είχε φωτιστεί.

Ο 52χρονος Κιμ, σήμερα καταξιωμένος φωτογράφος, είναι ένας από τους συνομιλητές του ντοκιμαντέρ, το οποίο έκανε πρεμιέρα στο Φεστιβάλ Καννών και κυκλοφορεί αυτή την εβδομάδα στο Netflix.

Η ταινία εξετάζει την εξαετή πορεία του Άβεντον στη μόδα και το πορτρέτο, με τις λευκές, άδειες από περισπασμούς συνθέσεις του και με πρόσωπα που ξεκινούν από τη Μέριλιν Μονρόε και τον Τσάρλι Τσάπλιν και φτάνουν μέχρι ακτιβιστές για τα πολιτικά δικαιώματα, διαδηλωτές κατά του πολέμου και Αμερικανούς της εργατικής τάξης.

Ο Άβεντον μεγάλωσε στη Νέα Υόρκη. Ο πατέρας του, Τζέικομπ Άβεντον, συνίδρυσε ένα ειδικό κατάστημα στην Πέμπτη Λεωφόρο, το οποίο χάθηκε μέσα σε μια νύχτα κατά τη Μεγάλη Ύφεση. Στο σχολείο δυσκολεύτηκε πολύ, παρότι είχε κερδίσει βραβείο ποίησης σε επίπεδο πόλης, και τελικά αποβλήθηκε από το λύκειο.

Ο ίδιος είχε πει: «Ο πατέρας μου ήθελε να είμαι καλά μορφωμένος, δυνατός σωματικά και να βγάζω τα προς το ζην. Αλλά πάντα ένιωθα πως απέτυχα. Μεγάλωσα πιστεύοντας ότι ήμουν επισήμως χαζός. Δεν κατάφερα να τελειώσω το λύκειο. Απέτυχα σε όλα».

Στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο κατατάχθηκε στο Merchant Marine. Τοποθετημένος στη φωτογραφική μονάδα, τράβηξε περισσότερες από 100.000 φωτογραφίες ταυτότητας και έκανε τεκμηρίωση νεκροτομών. Η επαφή του με ατελείωτα πρόσωπα σε λευκά φόντα τον έμαθε ότι δεν υπάρχουν δύο ίδια πρόσωπα.

Στο Design Laboratory της New School, ο καλλιτεχνικός διευθυντής του Harper’s Bazaar, Αλεξέι Μπρόντοβιτς, του έδωσε τη θεμελιώδη αρχή του: «Astonish me». Όταν ο Άβεντον δυσκολεύτηκε να σχεδιάσει μια φωτεινή επιγραφή με συμβατικά μέσα, ο Μπρόντοβιτς τού πρότεινε να χρησιμοποιήσει συρματάκια πίπας ή μακαρόνια, δείχνοντάς του ότι δεν πρέπει ποτέ να εγκλωβίζεται από τεχνικούς περιορισμούς.

Με παραγγελίες από το Harper’s Bazaar, ο Άβεντον έφερε το στοιχείο του θεάματος στη μόδα. Παρατηρώντας τη συλλογή «The New Look» του Κριστιάν Ντιόρ το 1947, φωτογράφισε τα μοντέλα να κινούνται, να στριφογυρίζουν και να γελούν στους δρόμους του Παρισιού, μετατρέποντας τη φωτογραφία μόδας από στατική πόζα σε ζωντανή αφήγηση.

Η προσέγγισή του στο πορτρέτο ήταν εξίσου ξεχωριστή. Η αισθητική του βασιζόταν σε ένα αυστηρό, ενιαίο λευκό φόντο από χαρτί, πλαισιωμένο από έντονο μαύρο περιθώριο φιλμ. Όπως είχε εξηγήσει, πρόκειται για «το υπαρξιακό λευκό», όπου αυτό που βλέπει κανείς είναι μόνο η γεωγραφία του προσώπου. Έλεγε ακόμη ότι μία από τις λειτουργίες της τέχνης είναι να αφαιρεί, ώστε να γίνει πιο ισχυρό αυτό που θέλει να μεταδώσει ο δημιουργός.

Σε μια προσωπική του αναφορά, περιγράφει ότι κάποτε νήστεψε για τρεις ημέρες με μια φίλη του και, όταν αποφάσισαν να σπάσουν τη νηστεία, διάλεξαν ένα ροδάκινο. Όπως είπε, ποτέ δεν είχε δοκιμάσει κάτι τόσο έντονο, γιατί μετά από μια νηστεία τα πάντα γίνονται πιο πολύτιμα. «Αυτό έχει λίγο να κάνει με την αφαίρεση του φόντου», σημείωσε.

Για τη φωτογραφία της Μονρόε το 1957, ο Άβεντον περίμενε ώρες ολόκληρες με χαρούμενες πόζες, μέχρι που η ηθοποιός κατέρρευσε σε μια ήρεμη εξάντληση. Η Μονρόε γλίστρησε σε μια γωνία και εκείνος κατέγραψε τη γυμνή της μελαγχολία, σε ένα πορτρέτο που συχνά αποκαλείται «Sad Marilyn».

Πίστευε ότι τα μοντέλα δεν ήταν διακοσμητικά αντικείμενα, αλλά ενεργοί δημιουργικοί συνεργάτες. Όπως είπε, ήξερε ακριβώς τι ήθελε πριν φύγει από το σπίτι το πρωί, όμως αν το κορίτσι δεν ένιωθε ότι συμμετείχε πραγματικά στη διαδικασία, αν αισθανόταν πως ήταν απλώς κάποια που πληρώθηκε για μια ώρα, τότε αυτό ακριβώς θα έπαιρνε από εκείνη.

Μέσα από συζήτηση, μουσική και παιχνιδιάρικη διάθεση, δημιουργούσε μια ατμόσφαιρα αμοιβαίας εμπιστοσύνης. Μοντέλα όπως η Πηνελόπη Τρι και η Λόρεν Χάτον θυμούνται στην ταινία ότι η συνεργασία μαζί του ήταν απελευθερωτική, επειδή τους επέτρεπε να ρίχνουν τις άμυνές τους και να δείχνουν ευαλωτότητα μπροστά στον φακό.

Η Ντάλας Μπρέναν Ρέξερ, μία από τις παραγωγούς του φιλμ, λέει ότι ο Άβεντον προσπαθούσε να μπει στο μυαλό και στην ψυχή των ανθρώπων μέσα από τις φωτογραφίες του. Όπως επισημαίνει, οι γυναίκες που μίλησαν για εκείνον δεν ένιωθαν ως μοντέλα που ήταν εκεί μόνο για να «κρατούν τα ρούχα», αλλά ως άνθρωποι με τους οποίους συνδεόταν, ρωτώντας τους τι σκέφτονται και τι νιώθουν, για να βγάλει κάτι που ακτινοβολεί και τους δίνει ενέργεια.

Ο Άβεντον φωτογράφισε επίσης τον Δούκα και τη Δούκισσα του Γουίνδσορ στη σουίτα του ξενοδοχείου τους. Γνωρίζοντας το προσεγμένο δημόσιο προφίλ τους, έσπασε την άμυνά τους λέγοντας ότι το ταξί του είχε πατήσει έναν σκύλο.

Η Ρέξερ εξηγεί ότι ο Άβεντον γνώριζε πώς έβλεπε ο ίδιος την πολιτική τους και δεν ήθελε να χρησιμοποιηθεί για να δημιουργήσει ένα ακόμη ευγενικό, όμορφο πορτρέτο τους. Ήθελε να πει κάτι πολύ πιο αιχμηρό και ουσιαστικό και αξιοποίησε τη φωτογραφία με συγκεκριμένο και έξυπνο τρόπο, καταγράφοντας εκείνη τη στιγμή που, κατά τη γνώμη του, έλεγε όλα όσα έπρεπε να ειπωθούν.

Παρότι γνώρισε εμπορική επιτυχία, σκηνοθετώντας τηλεοπτικές καμπάνιες για τον Calvin Klein, διοχέτευσε τους πόρους του σε πιο πολιτικά φορτισμένο ντοκιμαντερίστικο έργο.

Το 1963 επανασυνδέθηκε με τον φίλο του από το σχολείο, Τζέιμς Μπάλντουιν, με τον οποίο είχε συνεκδώσει σχολικό περιοδικό. Μαζί εξέδωσαν το «Nothing Personal», συνδυάζοντας τα πορτρέτα του Άβεντον από ηγέτες των πολιτικών δικαιωμάτων και ασθενείς ψυχιατρικών ιδρυμάτων με τον πλούσιο λόγο του Μπάλντουιν.

Η Ρέξερ λέει ότι ο Άβεντον βρισκόταν σε μια φάση της ζωής του όπου ήταν έτοιμος να εμπλακεί σε κάτι πολιτικό και ήθελε να κάνει κάτι ουσιαστικό για τα πολιτικά δικαιώματα. Περιγράφει το «Nothing Personal» ως ένα εξαιρετικό βιβλίο, με κείμενο του Μπάλντουιν ποιητικό και όμορφο, αλλά και εξαιρετικά επίκαιρο σήμερα.

Οι φωτογραφίες του από τα ψυχιατρικά ιδρύματα είχαν έντονα προσωπικό χαρακτήρα, επηρεασμένες από την αδελφή του, Λουίζ, που έπασχε από σοβαρή ψυχική ασθένεια. Ο ίδιος είχε πει: «Φωτογράφισα πράγματα που με τρόμαζαν, ώστε να μπορέσω να τα καταλάβω».

Όταν το «Nothing Personal» δέχτηκε σκληρή κριτική στο New York Review of Books, ο Άβεντον το πήρε πολύ βαριά. Παραδέχτηκε ότι εκείνη η κριτική τον σταμάτησε από τη δουλειά για περίπου έναν χρόνο, γιατί άρχισε να αμφιβάλλει για τον εαυτό του ως καλλιτέχνη.

Ωστόσο, συνέχισε να συμμετέχει πολιτικά. Κατά τη διάρκεια του κινήματος για τα πολιτικά δικαιώματα, υποστήριζε σιωπηλά ακτιβιστές. Η Ρέξερ λέει ότι, στο παρασκήνιο, έστελνε φιλμ στο SNCC, δηλαδή στο Student Nonviolent Coordinating Committee, επειδή χρησιμοποιούσαν τη φωτογραφία για να κρατούν τους ανθρώπους υπόλογους για όσα συνέβαιναν στον Νότο. Εκείνοι τού επέστρεφαν το φιλμ και ο ίδιος το εμφάνιζε στο εργαστήριο, αθόρυβα, για να συνεχίζεται το κίνημα.

Αυτές οι προσπάθειες οδήγησαν στο «In the American West» (1979–1984), που ανέθεσε το Amon Carter Museum of American Art στο Φορτ Γουόρθ του Τέξας. Σε πέντε καλοκαίρια, ο Άβεντον φωτογράφισε Αμερικανούς της εργατικής τάξης πάνω σε λευκό χαρτί. Για το πρότζεκτ είχε πει: «Ψάχνω για πρόσωπα που με εκπλήσσουν. Ψάχνω για ένα πρόσωπο που θα κρατήσει τον τοίχο».

Το 1992, σε ηλικία 69 ετών, έγινε ο πρώτος staff photographer στην ιστορία του περιοδικού New Yorker, με πρόσληψη από την αρχισυντάκτρια Τίνα Μπράουν. Δημιούργησε πορτρέτα διεθνών προσωπικοτήτων και αμφιλεγόμενα fashion essays, όπως το portfolio «Mr and Mrs Comfort».

Σε δήλωση που δόθηκε από το Netflix, ο Χάουαρντ παρατήρησε ότι ο Άβεντον έπρεπε να μάθει να γεφυρώνει την εμπορική επιτυχία με τη δημιουργική του δουλειά, χρησιμοποιώντας τους δικούς του πόρους για να χρηματοδοτεί πιο ριψοκίνδυνα εγχειρήματα. Κατάφερε, είπε, να αξιοποιήσει τη δημοφιλία του για να ανοίξει χώρο για το ασυνήθιστο. Σε πολλά επίπεδα, πρόσθεσε, αμφισβήτησε την ιδέα ότι πρέπει να υπάρχει διαχωρισμός ανάμεσα στην τέχνη και το εμπόριο, το υψηλό και το χαμηλό, την ομορφιά και τη σκληρότητα.

Οι εσωτερικές αντιφάσεις του Άβεντον βρίσκονται στον πυρήνα του ντοκιμαντέρ του Χάουαρντ, το οποίο αντλεί υλικό από το πρωτοφανές αρχειακό υλικό του Richard Avedon Foundation, ανάμεσά τους εκατοντάδες χιλιάδες αρνητικά, contact sheets και πλάνα πίσω από τον φακό.

Η Ρέξερ λέει ότι το αρχείο είναι αρχικά αποθαρρυντικό, καθώς περιλαμβάνει 16.000 συνεδρίες, κάτι που σημαίνει εκατοντάδες χιλιάδες εικόνες και, όπως σημειώνει, είναι για τους πρώτους μήνες αρκετά overwhelming.

Ανάμεσα στις πιο σπάνιες ανακαλύψεις της παραγωγής ήταν και μια σειρά από χαλαρές ηχογραφήσεις μέσα στο στούντιο του Άβεντον τη δεκαετία του 1960 και του 1970, με συνεργάτες όπως ο Μάρβιν Ισραελ και η Ντούν Αρμπους.

Η Ρέξερ λέει ότι συνήθιζαν να βάζουν ένα μαγνητόφωνο στο τραπέζι, να πατούν record και να το ξεχνούν. Έτσι, κάποιος μπορούσε να βρίσκεται σαν «μύγα στον τοίχο». Σύμφωνα με την ίδια, ο Άβεντον επεξεργαζόταν τότε πολλά ερωτήματα για την αλήθεια, την ταυτότητα, το εγώ και όλα τα μεγάλα θέματα, όπως η ομορφιά, και μέσα από τις μακρές συζητήσεις για αυτά μπορούσε μετά να τα μετατρέπει σε κάτι απτό.

Παρά την επιτυχία του, ο αφοσιωμένος στη δουλειά Άβεντον ζούσε με συνεχή άγχος και αμφιβολία για τον εαυτό του. Ο γιος του, Τζον Άβεντον, λέει στην ταινία ότι ο πατέρας του είχε αυτοπεποίθηση «σαν ταύρου», αλλά ταυτόχρονα ήταν απόλυτα ανασφαλής. Υπέφερε από άγχος επίδοσης, όμως την ίδια στιγμή έδινε τον καλύτερό του εαυτό. «Νομίζω ότι έπρεπε να είναι αγχωμένος για να αποδώσει», λέει.

Για τη Ρέξερ, αυτό είναι το κλειδί για να κατανοήσει κανείς μεγάλο μέρος του έργου του. Όπως εξηγεί, χρειαζόταν την αυτοπεποίθηση για να πλησιάσει τον Χένρι Κίσινγκερ και να του πει: «Τώρα θα σε φωτογραφίσω και όχι, θα το κάνουμε έτσι, θα βάλεις τα χέρια κάτω και θα κοιτάξεις στον φακό μου».

Χρειαζόταν όμως και την ανασφάλεια ή την έλλειψη βεβαιοτήτων, ώστε να μπορεί να κάνει ερωτήσεις, να συνδέεται με τα πρόσωπα που φωτογράφιζε και να τα βοηθά να νιώθουν άνετα. Δεν επέβαλλε απλώς την παρουσία του στο δωμάτιο. Έδινε χώρο στους ανθρώπους που φωτογράφιζε, και αυτό, λέει, είναι το ωραίο.

Ο Άβεντον υπέστη εγκεφαλική αιμορραγία και πέθανε το 2004, σε ηλικία 81 ετών, ενώ βρισκόταν στο Σαν Αντόνιο και φωτογράφιζε ένα πρότζεκτ με τίτλο «Democracy» για το New Yorker.

Για τον Κιμ, η επιρροή του παραμένει βαθιά. Όπως λέει, του οφείλει το ότι έγινε ο άνθρωπος και ο φωτογράφος που είναι σήμερα. Ο Άβεντον επηρέασε πολλούς ανθρώπους και, παρότι η συνεργασία μαζί του ήταν δύσκολη, κοιτάζοντας πίσω βλέπει πως η πειθαρχία είναι αυτή που διαμορφώνει τον χαρακτήρα.

Το «Avedon» είναι διαθέσιμο στο Netflix στις 11 Νοεμβρίου.

Πηγή: theguardian.com.