Κρυφός μηχανισμός φόβου στον εγκέφαλο ίσως εξηγεί άγχος και PTSD

Ο φόβος μπορεί να θολώνει το όριο ανάμεσα στον κίνδυνο και την ασφάλεια στον εγκέφαλο, κάτι που ίσως εξηγεί τις έντονες αντιδράσεις σε άγχος και διαταραχή μετατραυματικού στρες (PTSD), δείχνει μελέτη που δημοσιεύθηκε στο Nature Neuroscience από ερευνητές του Douglas Research Centre του McGill University και του University of Toronto-Scarborough.

Για χρόνια θεωρείτο ότι ο φόβος βοηθά τον εγκέφαλο να ξεχωρίζει καθαρότερα τις απειλητικές από τις ακίνδυνες εμπειρίες. Η νέα εργασία αμφισβητεί αυτή την υπόθεση: σε πειράματα με ποντίκια, όπου ένα περιβάλλον συνδέθηκε με κίνδυνο και ένα άλλο με ασφάλεια, η νευρική δραστηριότητα δεν απομακρύνθηκε μεταξύ των δύο, αλλά άρχισε να επικαλύπτεται. Με άλλα λόγια, οι αναπαραστάσεις του «ασφαλούς» και του «επικίνδυνου» έγιναν λιγότερο διακριτές.

«Τα ευρήματά μας υποδηλώνουν ότι ο φόβος μπορεί να θολώνει το όριο μεταξύ κινδύνου και ασφάλειας αντί να το οξύνει», είπε ο Mark Brandon, αναπληρωτής καθηγητής στο Τμήμα Ψυχιατρικής του McGill και ερευνητής στο Douglas. «Αυτό θα μπορούσε να αλλάξει τον τρόπο που οι επιστήμονες σκέφτονται το άγχος και την PTSD».

Για να παρακολουθήσουν πώς συμβαίνει αυτή η μεταβολή, οι ερευνητές συνδύασαν επαυξημένη πραγματικότητα με απεικόνιση εγκεφάλου σε πραγματικό χρόνο. Δημιούργησαν έναν ειδικό χώρο όπου τα ποντίκια «τηλεμεταφέρονταν» εικονικά ανάμεσα σε περιβάλλοντα συνδεδεμένα με κίνδυνο ή ασφάλεια, μεταβάλλοντας τα ερεθίσματα όρασης και ακοής χωρίς φυσική μετακίνηση.

Ταυτόχρονα, μικροσκοπικά μικροσκόπια κατέγραφαν εκατοντάδες νευρώνες στον ιππόκαμπο, περιοχή κρίσιμη για μάθηση και μνήμη, επιτρέποντας την παρακολούθηση των μεταβάσεων ανάμεσα σε «χαρτογραφήσεις» ασφάλειας και απειλής. «Αυτό μας έδωσε κάτι που τα συμβατικά πειράματα εξάρτησης φόβου δύσκολα προσφέρουν: μια λεπτό-προς-λεπτό εικόνα του εγκεφάλου να εναλλάσσεται ανάμεσα σε ανταγωνιστικούς χάρτες επικίνδυνων και ασφαλών αναμνήσεων», είπε ο Robert Rozeske, επίκουρος καθηγητής στο Τμήμα Ψυχολογίας του University of Toronto και επικεφαλής συγγραφέας.

Η επικάλυψη αναμνήσεων μπορεί να εξυπηρετεί εξελικτικό σκοπό: επιτρέπει ταχύτερη ανάκληση προηγούμενων απειλών ώστε το ζώο να αντιδρά γρήγορα. Το τίμημα είναι η ακρίβεια. Δίνοντας προτεραιότητα στην ταχύτητα, ο εγκέφαλος μπορεί να ενεργοποιήσει αμυντική αντίδραση ακόμη και όταν η τρέχουσα κατάσταση είναι ακίνδυνη. «Ο κοιλιακός ιππόκαμπος μπορεί να είναι μέρος ενός συστήματος που δίνει προτεραιότητα σε μια γρήγορη αντίδραση “καλύτερα ασφαλής παρά μετανιωμένος”», είπε ο Rozeske. «Με άλλα λόγια, ο εγκέφαλος μπορεί να θυσιάζει την ακρίβεια για την ταχύτητα όταν ο κίνδυνος μετρά».

Ο κοιλιακός ιππόκαμπος εμπλέκεται στην επεξεργασία συναισθηματικά σημαντικών εμπειριών, συμπεριλαμβανομένου του φόβου και του άγχους. Τα νέα δεδομένα δείχνουν ότι οι επικαλυπτόμενες αναπαραστάσεις μνήμης σε αυτή την περιοχή μπορεί να διευκολύνουν την ταχεία μετάβαση του εγκεφάλου σε αμυντική κατάσταση.

Το εύρημα προσφέρει επίσης έναν τρόπο να κατανοηθούν οι ισχυρές αντιδράσεις φόβου σε ανθρώπους με άγχος ή τραύμα, όταν ουδέτερα ερεθίσματα ενεργοποιούν μνήμες ενός τραυματικού γεγονότος. Οι ερευνητές προτείνουν ότι αυτές οι αντιδράσεις μπορεί να προκύπτουν όταν ένας συνήθως χρήσιμος μηχανισμός γίνεται υπερευαίσθητος και «γλιστρά» υπερβολικά γρήγορα από την αναγνώριση της ασφάλειας στην αναμονή κινδύνου. «Η μελέτη μας υποδηλώνει ότι δεν πρόκειται απαραίτητα για ένα “χαλασμένο” σύστημα διάκρισης αναμνήσεων, αλλά πιθανώς για μια υπερδραστήρια εκδοχή ενός φυσιολογικού μηχανισμού επιβίωσης που έχει πάει στο κόκκινο», είπε ο Brandon. «Αυτός ο επαναπροσδιορισμός θα μπορούσε να καθοδηγήσει θεραπευτικές προσεγγίσεις που στοχεύουν στην υπερβολικά γρήγορη μετάβαση σε “λειτουργία κινδύνου”».

Επειδή τα πειράματα έγιναν σε ποντίκια, απαιτείται περαιτέρω έρευνα για να διαπιστωθεί αν οι ίδιοι μηχανισμοί ισχύουν στους ανθρώπους. Ωστόσο, τα ευρήματα προσφέρουν ένα νέο πλαίσιο για το πώς ο φόβος επηρεάζει τη μνήμη και γιατί ένα σύστημα που προστατεύει από τον κίνδυνο μπορεί μερικές φορές να γεννά φόβο χωρίς άμεση απειλή.

Η μελέτη «Overlapping representations in the ventral hippocampus support rapid fear memory retrieval», των Robert Rozeske και Mark Brandon, δημοσιεύθηκε στο Nature Neuroscience (2026; 29(11): 2783, DOI: 10.1038/s41593-026-02435-5). Η έρευνα χρηματοδοτήθηκε από το Canadian Institutes of Health Research και το Natural Sciences and Engineering Research Council of Canada.

Πηγή: share.google.