Η βοσκοπούλα του Μαυροβουνίου που αντιστάθηκε στα σχέδια του ΝΑΤΟ

Το ντοκιμαντέρ To Hold a Mountain αφηγείται την ιστορία της Mileva «Gara» Jovanović, μιας γυναίκας της οποίας ο τρόπος ζωής απειλήθηκε όταν έμαθε ότι τα βοσκοτόπια της επρόκειτο να γίνουν ζώνη εκπαίδευσης του ΝΑΤΟ.

Η πρωταγωνίστρια της ταινίας αντιμετωπίζει ακόμη δυσκολίες με τις κατσίκες της, που συνεχώς το σκάνε. Έτσι, η συνέντευξη με τη Gara αναβλήθηκε για τη στιγμή που τα ζώα είχαν ηρεμήσει και εκείνη μπορούσε να κατεβεί από τις κορυφές στο μικρό χειμερινό της κατάλυμα, σε ένα χωριό κοντά στην Ποντγκόριτσα, για μια βιντεοκλήση.

«Πρέπει να τα φροντίζεις γιατί πάντα ψάχνουν τον δρόμο τους», λέει η Gara, ενώ τα λόγια της μεταφράζονται στα αγγλικά από τη Biljana Tutorov, συν-σεναριογράφο και συν-σκηνοθέτρια της ταινίας για τη ζωή της στα βουνά της Σινιάγεβινα. «Αλλά οι κατσίκες είναι καλές, ειδικά όταν γνωρίζουν τη βοσκοπούλα. Εγώ είμαι καλή βοσκοπούλα. Με ακούνε».

Τη Gara την ακούν και άλλοι, όπως διαπίστωσαν η Tutorov και ο συνεργάτης της Petar Glomazić πριν από οκτώ χρόνια. Η αφοσίωσή τους στην καταγραφή αυτής της κτηνοτροφικής κοινότητας, της οποίας ο τρόπος ζωής απειλείται, ανταμείφθηκε: το To Hold a Mountain απέσπασε βραβεία στη φεστιβαλική πορεία του, αφού κέρδισε νωρίτερα φέτος το μεγάλο βραβείο της κριτικής επιτροπής για το ντοκιμαντέρ παγκόσμιου κινηματογράφου στο Sundance.

Οι δημιουργοί γνώρισαν πρώτη φορά τη Gara όταν μίλησε σε συγκέντρωση κατά των σχεδίων της κυβέρνησης να μετατρέψει ένα μεγάλο τμήμα των βουνών σε στρατιωτική εγκατάσταση εκπαίδευσης και δοκιμών όπλων του ΝΑΤΟ. «Κάποιος έπρεπε να μιλήσει και οι άνδρες δίσταζαν», λέει ο Glomazić. «Και τότε μια γυναίκα ανέβηκε στο λευκό άλογο, πήρε το μεγάφωνο και έκανε μια απίστευτη ομιλία. Και αυτή ήταν η Gara».

Ο Glomazić προέρχεται από οικογένεια βοσκών και καταλάβαινε την αρχαία νομαδική κτηνοτροφική παράδοση, σύμφωνα με την οποία οι κτηνοτρόφοι ανεβάζουν τα ζώα στα ψηλά για θερινή βόσκηση, ζουν μαζί τους και τα οδηγούν πίσω στα πεδινά όταν έρχονται τα χιόνια του χειμώνα. Η Tutorov γοητεύτηκε από το έντονο φως της Σινιάγεβινα. «Μου φάνηκε σαν μια μεγάλη σκηνή για μια μεγάλη ιστορία», λέει. Την άγγιξε επίσης ο τρόπος με τον οποίο είδε τη Gara να αγκαλιάζει τη Nada, τη 12χρονη κόρη της. Υπήρχε σε αυτό κάποιο ακατανόητο νόημα, ίσως η άγρια προστασία μιας βοσκοπούλας που υπερασπίζεται το κοπάδι της, και η Tutorov κατάλαβε ότι θα γίνονταν φίλες. Όλοι τους ήθελαν να φτιάξουν μια ταινία που θα βοηθούσε τους κτηνοτρόφους να αντισταθούν στην στρατιωτικοποίηση του βουνού τους. Η Gara αναγνώρισε ότι οι κινηματογραφιστές είχαν «τη δύναμη να μετακινήσουν πραγματικά αυτό το βουνό και να το κάνουν να ταξιδέψει σε όλο τον κόσμο».

Για να το πετύχουν, η Tutorov, ο Glomazić και η μικρή τους ομάδα αφιέρωσαν χρόνια στο να βυθιστούν στη σωματικά εξαντλητική δουλειά της Gara. Η μικρή καλοκαιρινή της καλύβα είναι εκτός δικτύου: το νερό πρέπει να κουβαληθεί από πηγάδι, το πλύσιμο γίνεται με κουβά και το φαγητό μαγειρεύεται σε ξυλόσομπα. Χαμηλά σύννεφα, σφοδρές καταιγίδες και οι πρώτες χιονοπτώσεις περνούν από πάνω τους, ενώ οι βοσκοί κρατούν τα πρόβατα ασφαλή από τους λύκους και διασώζουν παραστρατημένες αγελάδες στις απέραντες πλαγιές. Η Gara ξέρει κάθε αγελάδα, πρόβατο, πόνι και τσοπανόσκυλο ξεχωριστά, συνήθως και με το όνομά τους. Τίποτα από το κοπάδι δεν πάει χαμένο: τα δέρματα των προβάτων χρησιμοποιούνται ως δοχεία για την τυροκόμηση, ενώ η κοπριά συγκεντρώνεται και πωλείται σε κηπουρούς.

Πλάι σε μια ζωή της οποίας τα βασικά έχουν ελάχιστα αλλάξει εδώ και αιώνες, βλέπουμε τη Nada να μεγαλώνει, στο κατώφλι της ενηλικίωσης και ανάμεσα σε δύο κόσμους: βάφει τα νύχια της, τραγουδάει με ποπ τραγούδια, κατεβαίνει το βουνό για το σχολείο και μερικές φορές κοιμάται ακόμη στο ίδιο κρεβάτι με τη μητέρα της στη μικρή τους καλύβα.

Η ταινία περιέχει μικρές αποκαλύψεις τέτοιας οικειότητας και γνώσης που μπορούν να κερδηθούν μόνο με υπομονετική παρατηρητική κινηματογράφηση. Σε μια σκηνή, η Gara λέει ότι μυρίζει βότανα όταν οι αγελάδες επιστρέφουν από τα πιο ψηλά βοσκοτόπια και ρευτούν. Ελεύθερα να περιπλανηθούν, λέει, τα ζώα διαλέγουν πάντα την πιο θρεπτική βλάστηση.

Γίνεται φανερό ότι η Gara αντέχει αυτή τη ζωή, τόσο στερημένη από σύγχρονες ανέσεις, επειδή της δίνει και ελευθερία. «Δεν θέλουμε να δουλεύουμε σε ιδιωτικό μαγαζί για 300 ευρώ τον μήνα», λέει στους συναδέλφους της βοσκούς καθώς παλεύουν για το δικαίωμά τους να υπάρξουν. «Όταν ήμουν νέα, διάβαζα για τον κόσμο, για τις πόλεις, για το πόσο όμορφα είναι», λέει. Πήγε στην πόλη και δούλεψε σε εργοστάσιο, αλλά δεν μπορούσε να συντηρήσει τα παιδιά της με τον μισθό της και ένιωθε καταπίεση από τους προϊσταμένους της. «Αποφάσισα ότι κανείς δεν θα είναι το αφεντικό μου. Και για τα παιδιά ήταν πολύ καλύτερα να μεγαλώσουν στη φύση. Ο Θεός μάς έδωσε τα πάντα, αλλά συχνά δεν ξέρουμε πώς να τα χρησιμοποιήσουμε».

Στο βουνό δεν έχει αφεντικό. Μπορεί να σταματήσει σε ένα λιβάδι και να κλείσει τα μάτια της, με τον ήλιο στο πρόσωπο. «Κανείς δεν καθορίζει τον τρόπο με τον οποίο θα πορευτώ στη ζωή μου», λέει. «Η ελευθερία δεν έχει τιμή».

Το βουνό της δίνει το εισόδημά της, αλλά η υπεράσπισή του έχει και πνευματική διάσταση. «Αισθάνομαι το βουνό ως ζωντανό ον. Το βουνό μού δίνει δύναμη και θεραπεία για την ψυχή μου. Ακόμα κι αν δεν έβγαζα το προς το ζην από το βουνό, πάλι θα το υπερασπιζόμουν. Αν κάποιος με προκαλούσε να διαλέξω ανάμεσα στη ζωή μου και στη σωτηρία αυτού του βουνού για τις μελλοντικές γενιές, δεν θα είχα καμία αμφιβολία: θα έδινα τη ζωή μου και θα έλεγα, “Ας σταθεί το βουνό”».

Η ταινία αποτυπώνει αυτόν τον δεσμό με τέτοια ένταση, ώστε ο θεατής νιώθει απότομα την απώλεια όταν η ιστορία μεταφέρεται σε έναν στενό διάδρομο γραφείων δίπλα σε τηλεοπτικό στούντιο, όπου η Gara αναγκάζεται να αντιμετωπίσει στρατιωτικούς αξιωματούχους για τα σχέδιά τους. Τα επιχειρήματα του αξιωματικού μοιάζουν ακόμη πιο παράλογα, επειδή είναι ο μόνος στο δωμάτιο που φορά μάσκα για την Covid.

Σε τέτοιες στιγμές, η ταινία μοιάζει με θρήνο για έναν τρόπο ζωής που χάνεται. Αν ο στρατός δεν καταστρέψει τη σχέση των κτηνοτρόφων με το βουνό, ίσως το κάνουν οι οικονομικές συνθήκες. Οι αγροτικοί πληθυσμοί των ορεινών περιοχών συρρικνώνονται σε όλη την Ευρώπη και η γη εγκαταλείπεται, καθώς τα παραδοσιακά συστήματα καλλιέργειας δεν προσφέρουν πια οικονομική άνεση. Η Gara φοβάται ότι οι παλιές δεξιότητες θα χαθούν καθώς μειώνονται οι βοσκοί. Όμως είναι και περήφανη που με τον κόπο της έστειλε τα παιδιά της στο πανεπιστήμιο. Η Nada, η μικρότερη κόρη της, είναι πλέον 20 ετών, σπουδάζει βιολογία στο πανεπιστήμιο και θέλει να γίνει μικροβιολόγος.

Η Gara ίσως να μην είναι η τελευταία μιας μακράς γενιάς κτηνοτρόφων. Η Tutorov λέει πως σήμερα είναι αρκετά συνηθισμένο οι κτηνοτρόφοι να σπουδάζουν στο πανεπιστήμιο και ύστερα να επιστρέφουν στον παραδοσιακό τρόπο ζωής της οικογένειάς τους ή να συνδυάζουν την κτηνοτροφία με άλλη εργασία.

«Νομίζω ότι γίνεται και τα δύο», λέει η Nada. «Θέλω να τελειώσω τις σπουδές μου και να δουλέψω ως μικροβιολόγος, αλλά αν η ζωή αποφασίσει ότι είμαι αφιερωμένη σε εκείνη τη δουλειά [της κτηνοτροφίας], θα μου το δώσει». Μοιράζεται με τη μητέρα της τον βαθύ δεσμό με το βουνό. «Όταν περνάω δύσκολα, συνήθως μιλάω στο βουνό γιατί θα ακούσει χωρίς να με κρίνει», λέει.

Η ταινία ολοκληρώθηκε το καλοκαίρι του 2025, όταν η κυβέρνηση ακύρωσε ξαφνικά τα σχέδιά της για τη στρατιωτική περιοχή. «Είχαμε την ταινία έτοιμη και προσκλήσεις για δύο μεγάλα φεστιβάλ, και τότε αποφασίσαμε να ξανανοίξουμε το μοντάζ και να παραλείψουμε τις προγραμματισμένες πρεμιέρες», λέει η Tutorov. «Ήταν τόσο γενναιόδωροι που μοιράστηκαν τις πιο προσωπικές τους στιγμές, και σκεφτήκαμε: πρέπει να βάλουμε αυτή τη στιγμή της νίκης».

Η Gara κρατά αυτή τη στιγμή ως κάτι πολύτιμο. «Ξαφνικά ένιωσα σαν βασίλισσα στο κάστρο μου· το βουνό είναι το κάστρο μου και είμαι ελεύθερη», λέει. Αντί να είναι μια περιοδεία προβολών για να πολεμήσει τα σχέδια, η φεστιβαλική πορεία εξελίχθηκε σε γύρο νίκης για τη Gara, που ταξίδεψε στο Sundance, στην Ελβετία, στο Σαράγεβο, στο Λονδίνο και στην Κοπεγχάγη για προβολές και συνεντεύξεις. «Είναι αξέχαστο και τόσο όμορφο — γνώρισα πολλούς υπέροχους ανθρώπους από διαφορετικούς πολιτισμούς».

Ο αγώνας για το βουνό και για τη διατήρηση της γνώσης και της ελευθερίας ενός αρχαίου τρόπου ζωής είναι από μόνος του μια πλούσια ιστορία, όμως το To Hold a Mountain περιέχει και μια ακόμη πιο δυνατή προσωπική ιστορία κακοποίησης, πένθους και επιβίωσης. Θα ήταν αποκάλυψη να ειπωθεί εδώ, όμως αναδύθηκε φυσικά από τον χρόνο και την εμπιστοσύνη που μοιράστηκαν οι δημιουργοί με τη Gara. «Πάντα ένιωθα το καθήκον — έπρεπε να κάνω τα πάντα, με κάθε μέσο, για να σώσω το βουνό», λέει η Gara. «Το συνεργείο έγινε πολύ γρήγορα σαν οικογένειά μας. Και με την οικογένεια και τους φίλους είσαι ανοιχτός και θέλεις να μοιραστείς τα πάντα».

Για την Tutorov, ήταν ενδυναμωτικό να βλέπει πώς η Gara και η οικογένειά της «γιορτάζουν τις πληγές τους», καθώς οι δημιουργοί προσπαθούσαν να φέρουν στο φως «κάτι που ίσως είναι σκοτεινό στον πολιτισμό μας».

«Αναγνωρίζουμε επίσης ότι η ιστορία τους έχει μυθολογικό βάθος», προσθέτει. «Και η Gara ήταν πάντα τόσο έξυπνη ώστε να λέει όταν γυρίζαμε: “Δεν είναι μόνο η δική μου ιστορία. Είναι η ιστορία όλων των γυναικών”».

Έτσι, η ταινία υμνεί τη δύναμη μιας γυναίκας σε πολλά επίπεδα — πολιτικό, σωματικό, προσωπικό, κοινωνικό και πολιτισμικό. Είναι η Gara περήφανη για όσα πέτυχε; «Ναι, είμαι περήφανη για τον εαυτό μου και ήθελα να δείξω σε όλες τις γενιές ότι οι γυναίκες, και οι μητέρες, πρέπει να βρουν όλη τη δύναμη για να προστατεύσουν τα παιδιά τους».

Και μια τελευταία ερώτηση: μπορεί να δοκιμάσει κανείς το νόστιμο τυρί της; Η Gara, η Nada και οι κινηματογραφιστές γελούν. «Όταν επιστρέψουμε στη Βρετανία, θα προσπαθήσουμε να το περάσουμε λαθραία», λέει η Tutorov.

Πηγή: theguardian.com.