Η χαμένη ξηρά κάτω από τη θάλασσα και η ανθρώπινη ιστορία

Πριν από μερικά χρόνια, σε ταξίδι έρευνας στη Βόρεια Καρολίνα για τη χαμένη αποικία του Ρόανοουκ, ο Μάικλ Νατάλε βρέθηκε μπροστά σε μια παρατήρηση που άλλαξε τον τρόπο με τον οποίο έβλεπε την πρώιμη ανθρώπινη ιστορία.

Ο ίδιος επισκέφθηκε το National Historic Site της πρώην αποικίας, ξεφύλλισε αρχεία με παλιούς χάρτες και παρακολούθησε ακόμη και μια υπαίθρια παράσταση. Όμως μια συζήτηση με τον δρ Έρικ Κλίνγκελχόφερ, αντιπρόεδρο έρευνας του The First Colony Foundation, έμεινε περισσότερο στη μνήμη του.

Ο Κλίνγκελχόφερ, που είχε επιβλέψει ανασκαφές με ευρήματα από το Ρόανοουκ, του είπε ότι πολλές κάποτε θαμμένες αρχαιότητες μπορεί να έχουν ήδη χαθεί εξαιτίας ενός πολύ ισχυρότερου παράγοντα. Πριν από τη συνταξιοδότησή του, όπως είπε, είχε παρακολουθήσει συνέδριο με την υποστήριξη της UNESCO στη Μπονέρ, στις Ολλανδικές Δυτικές Ινδίες, όπου συζητήθηκαν η άνοδος της στάθμης της θάλασσας, τα κύματα καταιγίδας και η παράκτια υπερεκμετάλλευση. Σύμφωνα με τον ίδιο, όλα αυτά θέτουν σε κίνδυνο κάθε νησί, καθώς οι περισσότερες προϊστορικές και πρώιμες αποικιακές θέσεις βρίσκονται κοντά στη θάλασσα.

Ο Κλίνγκελχόφερ τόνισε επίσης ότι στο Fort Raleigh, όπως ονομάζεται από την National Parks Service το National Historic Site, η διάβρωση της ακτής έχει ήδη καταπιεί ανασκαφικά τετράγωνα που είχαν ανοιχτεί το 2007. Η απώλεια, είπε, φτάνει περίπου τα 20 πόδια σε 20 χρόνια και μπορεί να επιταχύνεται.

Μετά τη συζήτηση, ο Νατάλε περπάτησε στην ακτή του νησιού και σκέφτηκε ότι, παρότι ίσως βρισκόταν στο ίδιο έδαφος με τους αποίκους, το τοπίο δεν ήταν πια το ίδιο. Η ακτογραμμή τους πιθανότατα απείχε περισσότερα μέτρα από εκείνη που έβλεπε ο ίδιος, και καθώς το νερό έσβηνε αυτό το έδαφος, έπαιρνε μαζί του και τη δυνατότητα να μάθουμε περισσότερα για τους ανθρώπους που έζησαν εκεί.

Στη μελέτη της ιστορίας, συχνά εστιάζουμε στη διατήρηση ή στην αναπαραγωγή όσων υπήρξαν κάποτε σε ένα συγκεκριμένο κομμάτι γης, θεωρώντας δεδομένο ότι η ίδια η γη παρέμεινε σταθερή. Αφιερώνουμε χρόνο στη συζήτηση αν το πλοίο του Θησέα παραμένει το ίδιο μετά από αιώνες επισκευών, χωρίς να αναρωτηθούμε αν εξακολουθεί να υπάρχει η ακτογραμμή της Δήλου όπου αποβιβάστηκε.

Νεότερες μελέτες, όμως, υπενθυμίζουν ότι ακόμη και χωρίς ανθρώπινη παρέμβαση, ο κόσμος των ανθρώπων του παρελθόντος ήταν διαφορετικός από τον σημερινό.

Το μέγεθος αυτού του προβλήματος, της βυθισμένης ιστορίας μας, είναι πολύ μεγαλύτερο από ένα νησί στη Βόρεια Καρολίνα ή από μια αποικία του 1500. Η κατανόησή μας για την πρώιμη ανθρωπότητα μπορεί να στηρίζεται σε λανθασμένο έδαφος, ακριβώς επειδή μεγάλο μέρος αυτού του εδάφους βρίσκεται πια κάτω από το νερό. Ο σωστός όρος, όπως υπενθύμισε πρόσφατα το The Atlantic, είναι Aquaterra.

Το 2014, ο γεωγράφος Τζερόμ Ε. Ντόμπσον παρουσίασε την υπόθεση μιας παγκόσμιας χερσαίας μάζας που ονόμασε Aquaterra, όρο που είχε προτείνει για πρώτη φορά το 1999. Στο «Aquaterra Incognita», υποστήριξε ότι «όλες οι χερσαίες μάζες ορίζονται από τον χρόνο αλλά και από τον χώρο» και ότι, αφού «τόσο λίγα είναι γνωστά για την ακτή όπου ένα σημαντικό μέρος της ανθρωπότητας σίγουρα έζησε για το μεγαλύτερο μέρος των τελευταίων 120.000 ετών», θα έπρεπε να αναγνωριστεί και να ονομαστεί η χερσαία μάζα των 22,5 εκατομμυρίων τετραγωνικών χιλιομέτρων που κάποτε φιλοξένησε τις πρώτες ανθρώπινες κοινωνίες.

Όταν σκεφτόμαστε τις εποχές των παγετώνων που πέρασαν από την ιστορία της Γης, είναι εύκολο να φανταστούμε τους παγετώνες και τα στρώματα πάγου που σχηματίστηκαν. Σπάνια όμως σκεφτόμαστε από πού προήλθε όλο αυτό το νερό. Σε μια εποχή παγετώνων, η στάθμη της θάλασσας πέφτει και αποκαλύπτει γη που σήμερα βρίσκεται κάτω από το νερό. Έτσι, οι ακτές που γνώριζαν οι πρώτοι άνθρωποι ήταν πολύ διαφορετικές από αυτές που βλέπουμε σήμερα.

Οι πεδινές εκτάσεις που αποκάλυψαν οι παγετώνες δεν ήταν άδειες από ζωή. Τα οικοσυστήματα που υποστήριζαν ποίκιλαν, από λιβάδια και υγρότοπους έως δάση και εκβολές ποταμών. Προσέλκυαν ζώα και, αργότερα, πρώιμους ανθρώπινους πολιτισμούς. «Αν συγκρίνετε την πιο πρόσφατη καμπύλη ανόδου της στάθμης της θάλασσας με το χρονοδιάγραμμα των πολιτισμικών καινοτομιών», γράφει ο Ντόμπσον, «θα διαπιστώσετε ότι μεγάλο μέρος της ανθρώπινης προόδου συνέβη ενώ οι ακτές ήταν ακόμη αρκετά χαμηλά».

Όταν οι παγετώνες έλιωσαν και η στάθμη της θάλασσας ανέβηκε ξανά, οι πρώτοι άνθρωποι εγκατέλειψαν φυσικά τους οικισμούς τους που επρόκειτο να βυθιστούν. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι πρέπει να αγνοήσουμε ό,τι βρισκόταν εκεί. «Δεν θα άλλαζε το χρονοδιάγραμμα της ανθρώπινης προόδου αν, για παράδειγμα, έβρισκαν πόλεις σε υψόμετρο έως και -50 μέτρα, αφού είναι γνωστό ότι η Ιεριχώ υπήρχε όταν η στάθμη της θάλασσας ήταν τόσο χαμηλή», σημειώνει ο Ντόμπσον. Αυτό που, κατά τον ίδιο, θα μπορούσε να ανατρέψει το χρονοδιάγραμμα είναι «η πιθανότητα οι πρόδρομοι μεγάλων καινοτομιών να βρίσκονται σε ακόμη μεγαλύτερα βάθη».

«Μια ενδιαφέρουσα πιθανότητα είναι η κεραμική», προτείνει.

Όλη αυτή η συζήτηση για «πιθανότητες» κάνει βέβαια τα οφέλη της αναγνώρισης της Aquaterra να μοιάζουν καθαρά θεωρητικά. Όμως τα τελευταία χρόνια ο αρχαιολογικός κόσμος δέχτηκε μια ισχυρή υπενθύμιση ότι η γη που βλέπουμε δεν είναι η μόνη γη που υπήρξε ποτέ και ότι ολόκληρα κεφάλαια της ιστορίας μας μπορεί να τα έχει παρασύρει η θάλασσα.

Το 2021, οι Μάικλ Κ. Φοτ και Μόργκαν Φ. Σμιθ δημοσίευσαν τη μελέτη «The magnificent seven: Marine submerged precontact sites found by systematic geoarchaeology in the Americas». Η έρευνα κατέγραψε όχι μία ή δύο, αλλά επτά εργασίες μόνο στη Βόρεια Αμερική που εντόπισαν ίχνη ζωής πριν από την επαφή με τους Ευρωπαίους, σήμερα βυθισμένα κάτω από την υφαλοκρηπίδα. Και τα επτά εγχειρήματα κινήθηκαν «από το τεκμηριωμένο στην ξηρά προς το άγνωστο κάτω από το νερό». Με συστηματικές αλλά διαφορετικές τεχνικές χαρτογράφησης και μοντελοποίησης, οι ερευνητές προσδιόρισαν πού θα μπορούσαν να είχαν ζήσει άνθρωποι και στη συνέχεια αναζήτησαν αποδείξεις με υποθαλάσσιες έρευνες, δειγματοληψίες ιζημάτων και, σε ορισμένες περιπτώσεις, ανασκαφές.

Μία από αυτές τις ερευνητικές προσπάθειες έγινε στον παλαιο-ποταμό Sabine στον Κόλπο του Μεξικού. Μέσα σε μια δεκαετία, από το 1976 έως το 1986, έφερε στο φως «απανθρακωμένο ξύλο και βλάστηση, κελύφη ξηρών καρπών, σπόρους, λέπια ψαριών και οστά από ψάρια, ερπετά, πουλιά και μικρά θηλαστικά», μερικά από τα οποία χρονολογούνται πριν από 9.000 χρόνια. Λίγο αργότερα, ερευνητές στο Μπελίζ εντόπισαν τα βυθισμένα ίχνη κτισμάτων από πασσάλους και καλάμια, τα οποία αποδείχθηκε ότι ήταν αλυκές των Μάγια της κλασικής περιόδου που σήμερα βρίσκονται κάτω από το νερό. Άλλη έρευνα που αναφέρεται στη μελέτη αποκάλυψε λίθινα εργαλεία, καταυλισμούς και ακόμη και ένα λίθινο αντικείμενο ηλικίας άνω των 12.000 ετών.

Για να κατανοήσουμε πραγματικά την ανθρώπινη ιστορία, δεν αρκεί να σκάβουμε μόνο στη γη που βλέπουμε. Χρειάζεται να αναζητήσουμε και τη γη που γνώριζαν οι πρόγονοί μας, μεγάλο μέρος της οποίας βρίσκεται πια κάτω από τα κύματα. Αυτό προϋποθέτει αλλαγή νοοτροπίας και επανεξέταση του τρόπου με τον οποίο λειτουργεί η αρχαιολογία. Καθώς οι θάλασσες συνεχίζουν να ανεβαίνουν, πόσα ακόμη μέρη που κάποτε κατοικήθηκαν θα χαθούν κάτω από την επιφάνεια, παίρνοντας μαζί τους μυστικά τόσο πρόσφατα όσο του Ρόανοουκ; Αν δεν αλλάξει πορεία η έρευνα, οι θέσεις που δεν έχουν ακόμη ανασκαφεί μπορεί αύριο να απορριφθούν από τους μελλοντικούς μελετητές ως απλό βυθός.

Πηγή: popularmechanics.com.