Η Ευρώπη βάζει «ψηφιακό διαβατήριο» στα προϊόντα – Τι θα ξέρουμε πριν αγοράσουμε και πριν πετάξουμε

Με μια ματιά

• Από τις 18 Φεβρουαρίου 2027 προβλέπεται ψηφιακό διαβατήριο για συγκεκριμένες κατηγορίες μπαταριών στην ΕΕ.
• Η Ευρώπη ετοιμάζει αντίστοιχες απαιτήσεις για περισσότερα προϊόντα, αλλά όχι με μία ενιαία ημερομηνία εφαρμογής.
• Τα στοιχεία μπορούν να αλλάξουν τις αγορές, τις επισκευές και τα μεταχειρισμένα, εφόσον είναι αξιόπιστα και προσβάσιμα.

Ένα μπουφάν στο κατάστημα, μια μπαταρία ηλεκτρικού αυτοκινήτου και ένα ζευγάρι παπούτσια έχουν κάτι κοινό: ο αγοραστής γνωρίζει συνήθως πολύ λιγότερα για την πραγματική τους ζωή απ’ όσα γνωρίζει ο κατασκευαστής. Από πού προήλθαν τα υλικά; Πώς επισκευάζονται; Τι μπορεί να ανακτηθεί όταν πάψουν να χρησιμοποιούνται; Η Ευρωπαϊκή Ένωση επιχειρεί να μετατρέψει αυτές τις πληροφορίες από διάσπαρτα τεχνικά έγγραφα σε ένα ψηφιακό «διαβατήριο» που θα συνοδεύει ορισμένες κατηγορίες προϊόντων.

Δεν πρόκειται για ένα ακόμη διαφημιστικό QR code. Η φιλοδοξία είναι να δημιουργηθεί κοινή υποδομή πληροφοριών, χρήσιμη για καταναλωτές, τεχνικούς, επιχειρήσεις ανακύκλωσης και ελεγκτικές αρχές. Το πιο ενδιαφέρον ερώτημα, ωστόσο, δεν είναι τι θα εμφανίζεται στην οθόνη του κινητού. Είναι αν οι πληροφορίες αυτές θα αλλάξουν την απόφαση αγοράς και τη διάρκεια ζωής των αντικειμένων μας.

Τι ακριβώς θα «κουβαλά» το προϊόν

Το Digital Product Passport (DPP) είναι μια ψηφιακή εγγραφή συνδεδεμένη με ένα προϊόν, εξάρτημα ή υλικό. Η πρόσβαση μπορεί να γίνεται μέσω QR code ή άλλου φορέα δεδομένων πάνω στο προϊόν, στη συσκευασία ή στα συνοδευτικά του. Ανάλογα με τους κανόνες της εκάστοτε κατηγορίας, θα μπορεί να περιλαμβάνει πληροφορίες για τη σύνθεση, την αντοχή, τη δυνατότητα επισκευής, την επαναχρησιμοποίηση και την ανακύκλωση.

Δεν θα βλέπουν απαραίτητα όλοι τα ίδια στοιχεία. Άλλα αφορούν τον καταναλωτή, άλλα τις αρχές που ελέγχουν τη συμμόρφωση και άλλα επαγγελματίες με ειδικό ρόλο, όπως οι επισκευαστές. Επίσης, το διαβατήριο δεν σημαίνει ότι η Ευρωπαϊκή Επιτροπή θα αποθηκεύει κεντρικά κάθε τεχνική λεπτομέρεια: η προβλεπόμενη αρχιτεκτονική συνδυάζει ευρωπαϊκό μητρώο αναγνωριστικών με αποκεντρωμένη φύλαξη των αναλυτικών δεδομένων.

Το θεσμικό βήμα έγινε ήδη. Τον Ιούλιο του 2026 εγκρίθηκε ο εκτελεστικός κανονισμός 2026/1778, που ορίζει πώς λειτουργεί το ευρωπαϊκό μητρώο. Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι κάθε προϊόν στα ράφια απέκτησε αυτομάτως διαβατήριο. Οι υποχρεώσεις θεσπίζονται σταδιακά, ανά κατηγορία.

Η πρώτη πραγματική δοκιμή είναι οι μπαταρίες

Η πιο συγκεκριμένη ημερομηνία είναι η 18η Φεβρουαρίου 2027. Τότε, βάσει του ευρωπαϊκού κανονισμού για τις μπαταρίες, το διαβατήριο προβλέπεται να γίνει υποχρεωτικό για μπαταρίες ηλεκτρικών οχημάτων, μπαταρίες ελαφρών μέσων μεταφοράς όπως ηλεκτρικά ποδήλατα και πατίνια, καθώς και βιομηχανικές μπαταρίες άνω των 2 kWh που διατίθενται στην αγορά ή τίθενται σε λειτουργία. Δεν ισχύει η ίδια υποχρέωση διαβατηρίου για κάθε μικρή οικιακή μπαταρία.

Το διαβατήριο θα συνδέεται με τη μπαταρία μέσω QR code. Προβλέπονται στοιχεία ταυτοποίησης, τεχνικών χαρακτηριστικών, επιδόσεων και βιωσιμότητας, καθώς και πληροφορίες που διευκολύνουν την επισκευή, τη δεύτερη χρήση ή την ανακύκλωση. Το ποιος θα μπορεί να διαβάζει κάθε κατηγορία δεδομένων παραμένει κρίσιμο ζήτημα εφαρμογής.

Μάλιστα, στις 19 Οκτωβρίου 2026 η Ευρωπαϊκή Επιτροπή άνοιξε δημόσια διαβούλευση, έως τις 16 Νοεμβρίου, ειδικά για τα δικαιώματα πρόσβασης σε ορισμένα στοιχεία του διαβατηρίου μπαταρίας. Το σχέδιο διακρίνει τις πληροφορίες που θα είναι δημόσιες από εκείνες που χρειάζονται οι αρχές ή επαγγελματίες με νόμιμο ενδιαφέρον. Επομένως, θα ήταν πρόωρο να υποσχεθεί κανείς ότι ο αγοραστής ενός μεταχειρισμένου αυτοκινήτου θα βλέπει αυτομάτως κάθε λεπτομέρεια για τη φθορά της μπαταρίας.

Το μεταχειρισμένο αποκτά διαφορετική αξία

Σήμερα, η αγορά ενός μεταχειρισμένου συχνά βασίζεται σε φωτογραφίες, περιγραφές και την εμπιστοσύνη στον πωλητή. Με τυποποιημένες και επαληθεύσιμες πληροφορίες, η συζήτηση θα μπορούσε να μετακινηθεί από το «μοιάζει σε καλή κατάσταση» στο «τι γνωρίζουμε τεκμηριωμένα για το προϊόν».

Για ένα ηλεκτρικό όχημα, οι διαθέσιμες πληροφορίες για την μπαταρία μπορούν να βοηθήσουν επαγγελματίες να εκτιμήσουν αν συμφέρει επισκευή, επαναχρησιμοποίηση ή ανακύκλωση. Για ένα ρούχο, ένα μελλοντικό διαβατήριο θα μπορούσε να εξηγεί τη σύνθεση των ινών και τις δυνατότητες διαχείρισής του μετά τη χρήση. Αυτά είναι πιθανά αποτελέσματα, όχι αποδεδειγμένη αύξηση της μεταπωλητικής αξίας ή εγγύηση ότι θα αποκαλύπτεται κάθε ιστορικό χρήσης.

Η διαφορά έχει σημασία και για τις επιχειρήσεις: όποιος κατασκευάζει προϊόντα με μεγάλη διάρκεια ζωής θα έχει, θεωρητικά, καλύτερο τρόπο να το αποδείξει. Όποιος βασίζεται σε ασαφείς «πράσινους» ισχυρισμούς θα αντιμετωπίσει μεγαλύτερη πίεση για συγκεκριμένα δεδομένα.

Από την αγορά στην επισκευή

Το διαβατήριο συναντά μια δεύτερη ευρωπαϊκή αλλαγή: το δικαίωμα στην επισκευή. Τα κράτη μέλη είχαν προθεσμία έως τις 31 Ιουλίου 2026 να ενσωματώσουν τους νέους κανόνες, οι οποίοι αφορούν προϊόντα που καλύπτονται από συγκεκριμένες ευρωπαϊκές απαιτήσεις επισκευασιμότητας. Η επισκευή πρέπει να προσφέρεται υπό εύλογους όρους και, όταν ο καταναλωτής επιλέγει επισκευή στο πλαίσιο της νόμιμης εγγύησης, η περίοδος ευθύνης του πωλητή παρατείνεται τουλάχιστον κατά δώδεκα μήνες.

Οι δύο πρωτοβουλίες δεν είναι ταυτόσημες. Το δικαίωμα στην επισκευή δημιουργεί συγκεκριμένες υποχρεώσεις· το ψηφιακό διαβατήριο οργανώνει πληροφορίες. Μαζί, όμως, μπορούν να μειώσουν ένα πρακτικό εμπόδιο: να ξέρει κανείς όχι μόνο ότι δικαιούται επισκευή, αλλά και ποια ανταλλακτικά, υλικά ή διαδικασίες χρειάζονται.

Τι δεν έχει ακόμη αποφασιστεί

Η Ευρώπη δεν ενεργοποιεί ένα καθολικό διαβατήριο για όλα τα αντικείμενα το 2027. Το πρώτο πρόγραμμα εργασίας προβλέπει σταδιακή εξέταση προϊόντων όπως χάλυβας, κλωστοϋφαντουργικά, ελαστικά, έπιπλα και στρώματα. Οι τελικές υποχρεώσεις και οι ημερομηνίες συμμόρφωσης εξαρτώνται από ειδικότερους κανόνες. Η ένταξη μιας κατηγορίας στον σχεδιασμό δεν σημαίνει από μόνη της ότι έχει ήδη τεθεί σε ισχύ υποχρεωτικό DPP.

Ανοιχτά παραμένουν επίσης τα ζητήματα ποιότητας των δεδομένων, κόστους για μικρές επιχειρήσεις, πρόσβασης τρίτων και μακροχρόνιας διατήρησης των εγγραφών. Ένα QR code δεν αποδεικνύει από μόνο του ότι όσα γράφονται πίσω του είναι αληθινά. Χρειάζονται έλεγχοι, κοινά πρότυπα και σαφείς ευθύνες.

Αν το εγχείρημα πετύχει, η σημαντικότερη αλλαγή μπορεί να είναι αθόρυβη: να πάψουμε να βλέπουμε τα προϊόντα μόνο ως καινούργια αντικείμενα με τιμή αγοράς και να αρχίσουμε να τα αξιολογούμε με βάση ολόκληρη τη διαδρομή τους — από την παραγωγή μέχρι τη δεύτερη ζωή τους.