Η κυβέρνηση περιορίζει τις οθόνες στις τάξεις για να ανακόψει την πτώση στον εγγραμματισμό. Ο κλάδος της EdTech προειδοποιεί για επιπτώσεις σε δεξιότητες και οικονομία.
Η Σουηδία αλλάζει ρότα στα σχολεία, γυρνώντας σε φυσικά βιβλία, χαρτί και στιλό με στόχο την ενίσχυση της ανάγνωσης και της γραφής. Το σύνθημα «från skärm till pärm» («από την οθόνη στον ντοσιέ») συνοψίζει τη νέα γραμμή: λιγότερες οθόνες, περισσότερα έντυπα. Από το 2025 τα νηπιαγωγεία δεν υποχρεούνται να χρησιμοποιούν ψηφιακά εργαλεία και τάμπλετ δεν δίνονται σε παιδιά κάτω των δύο ετών, ενώ αργότερα μέσα στη χρονιά τίθεται σε ισχύ απαγόρευση κινητών στα σχολεία ακόμη και για εκπαιδευτική χρήση. Ήδη έχουν διατεθεί πάνω από 2,1 δισ. κορώνες Σουηδίας (περίπου $200 εκατ./£157 εκατ.) για αγορά σχολικών βιβλίων και οδηγών εκπαιδευτικών, και νέο αναλυτικό πρόγραμμα που «κλειδώνει» τη διδασκαλία με βιβλία έρχεται το 2028.
Στην πράξη, η στροφή φαίνεται σε σχολεία όπως στο Nacka έξω από τη Στοκχόλμη: τελειόφοιτοι ξεπακετάρουν λάπτοπ μαζί με στοίβες τετραδίων που πριν λίγα χρόνια έβλεπαν σπανιότερα. «Τώρα γυρνάω σπίτι συχνά με καινούρια βιβλία και χαρτιά», λέει η 18χρονη Sophie, περιγράφοντας μαθήματα όπου ψηφιακές πλατφόρμες στα μαθηματικά αντικαταστάθηκαν από αποκλειστική χρήση σχολικού εγχειριδίου. Η εικόνα αντιστρατεύεται το προφίλ της χώρας ως μιας από τις πιο ψηφιακά ώριμες κοινωνίες της Ευρώπης, με υψηλές δεξιότητες και δυναμική σκηνή νεοφυών.
Η γενικευμένη είσοδος συσκευών ξεκίνησε στα τέλη της δεκαετίας του 2000. Το 2015 το 80% των μαθητών σε δημοτικά χρηματοδοτούμενα λύκεια είχε ατομική πρόσβαση σε ψηφιακή συσκευή, ενώ το 2019 οι ταμπλέτες έγιναν υποχρεωτικές στα προνήπια επί σοσιαλδημοκρατικής κυβέρνησης. Η σημερινή δεξιά συμμαχία που ανέλαβε το 2022 γύρισε το τιμόνι. «Προσπαθούμε να ξεφορτωθούμε τις οθόνες όσο γίνεται», λέει ο Joar Forsell, εκπρόσωπος Παιδείας των Φιλελευθέρων. «Στις μικρές ηλικίες δεν πρέπει να χρησιμοποιούνται καθόλου.» Η επιχειρηματολογία: λιγότερες περισπάσεις, καλύτερη συγκέντρωση, ισχυρότερες βάσεις ανάγνωσης και γραφής.
Στο επιστημονικό σκέλος, η νευροεπιστήμονας Dr Sissela Nutley (Karolinska) μιλά για αυξημένες διασπάσεις προσοχής όταν οι μαθητές βλέπουν τι κάνουν οι άλλοι στις οθόνες και παραπέμπει σε διεθνείς μελέτες που δείχνουν ότι η ανάγνωση σε ψηφιακές συσκευές δυσκολεύει την επεξεργασία πληροφοριών, ενώ βαριά χρήση οθονών επηρεάζει την ανάπτυξη του εγκεφάλου στις μικρές ηλικίες. Η κυβέρνηση στοχεύει και στη βελτίωση των επιδόσεων στην κατάταξη PISA του ΟΟΣΑ: μετά την κατρακύλα του 2012 και ένα σύντομο «ράλι» ανόδου, το 2022 σημειώθηκε νέα πτώση σε μαθηματικά και κατανόηση κειμένου. Παρότι πάνω από τον μέσο όρο του ΟΟΣΑ, το 2022 η Σουηδία υστέρησε σε αναγνωστική ικανότητα έναντι Ην. Βασιλείου, ΗΠΑ, Δανίας και Φινλανδίας, με το 24% των 15-16χρονων να μην πιάνει το βασικό επίπεδο κατανόησης.
Τα δεδομένα δεν είναι μονοσήμαντα. Έκθεση του ΟΟΣΑ (Ιανουάριος) κατέληξε ότι, συνολικά, οι Σουηδοί μαθητές ωφελούνται από την πρόσβαση σε ψηφιακά εργαλεία, ενώ η πολύ βαριά χρήση σε μαθήματα όπως τα μαθηματικά συσχετίζεται με χαμηλότερα αποτελέσματα — αν και υψηλότερα από το να μην χρησιμοποιούνται καθόλου. Ο Andreas Schleicher του ΟΟΣΑ σημειώνει ότι η προηγούμενη «ακραία» υιοθέτηση τεχνολογίας χωρίς σαφή παιδαγωγικό σκοπό πιθανότατα επηρέασε τα αποτελέσματα, προειδοποιώντας πάντως για βιαστικά συμπεράσματα αιτιώδους σχέσης.
Η «επιστροφή στα βιβλία» έχει ανάψει φωτιές στο οικοσύστημα τεχνολογίας. Ο σύνδεσμος Swedish Edtech Industry προειδοποιεί ότι μια πιο αναλογική εκπαίδευση μπορεί να αφήσει τους μαθητές απροετοίμαστους για την αγορά εργασίας. «Όλοι χρειάζονται βασικές ψηφιακές δεξιότητες για να μπουν στο εργασιακό περιβάλλον», λέει η CEO Jannie Jeppesen, επικαλούμενη πρόσφατη έκθεση της ΕΕ που εκτιμά ότι το 90% των θέσεων θα απαιτεί ψηφιακές δεξιότητες. Με τη Σουηδία να παράγει αναλογικά τους περισσότερους τεχνολογικούς «μονόκερους» στην Ευρώπη — από τη Spotify έως τη Legora (AI για τον νομικό κλάδο) — ο κλάδος φοβάται διαρροή εταιρειών αν δεν βρίσκουν επαρκείς IT δεξιότητες.
Η συζήτηση επεκτείνεται και στην τεχνητή νοημοσύνη. Η κυβέρνηση θέλει τα γυμνάσια-λύκεια να διδάσκουν ευκαιρίες και ρίσκα της AI, ενώ επικριτές ζητούν ένταξη και στις μικρότερες τάξεις για να μην οξυνθεί το «ψηφιακό χάσμα» μεταξύ παιδιών από πιο εύπορες οικογένειες και των υπολοίπων, όπως προειδοποιεί η καθηγήτρια Linnéa Stenliden (Παν. Linköping). Ο Forsell επιμένει ότι τα παιδιά δεν πρέπει να μαθαίνουν AI πριν κατακτήσουν βασικές δεξιότητες και απορρίπτει ότι η παραδοσιακή προσέγγιση διευρύνει τις ανισότητες. Η Jeppesen αντιτείνει ότι αυτή η διάκριση «ψηφιακό εναντίον αναλογικού» λειτουργεί αποπροσανατολιστικά από δομικά θέματα, όπως η άνιση κατανομή πόρων και διδακτικών ικανοτήτων που καταγράφει έκθεση της Εθνικής Υπηρεσίας Εκπαίδευσης (Μάρτιος).
Στις τάξεις, οι ίδιοι οι μαθητές δεν συμφωνούν μεταξύ τους. «Το ίντερνετ έχει πάρει το πάνω χέρι στις μικρότερες ηλικίες, τους ξεφεύγει πιο εύκολα η προσοχή», λέει ο 18χρονος Alexios, που δεν θέλει τα μικρότερα αδέλφια του να χρησιμοποιούν τόσα ψηφιακά εργαλεία. Η 19χρονη Jasmine βλέπει αλλιώς το τοπίο: «Ας εστιάσουμε περισσότερο στους υπολογιστές. Ρεαλιστικά, όλος ο κόσμος τους χρησιμοποιεί.»
