Ο δείκτης μάζας σώματος χρησιμοποιείται εδώ και δεκαετίες ως παγκόσμιο εργαλείο μέτρησης της υγείας, αλλά δημιουργήθηκε από έναν μαθηματικό του 19ου αιώνα για να μελετά πληθυσμούς — όχι άτομα. Σήμερα, η επιστήμη έχει καλύτερες απαντήσεις.
Αν έχεις υπολογίσει ποτέ τον δείκτη μάζας σώματός σου και το αποτέλεσμα σε άφησε με απορίες, δεν είσαι μόνος. Ο BMI — που προκύπτει διαιρώντας το βάρος σου με το τετράγωνο του ύψους σου — κατατάσσει εκατομμύρια ανθρώπους ως «υπέρβαρους» ή «παχύσαρκους», ακόμα και όταν είναι σε εξαιρετική φυσική κατάσταση. Και αντίστροφα: κάποιοι με «φυσιολογικό» BMI μπορεί να έχουν σοβαρά προβλήματα υγείας που ο δείκτης αδυνατεί να εντοπίσει.
Το πρόβλημα ξεκινά από την καταγωγή του εργαλείου. Ο BMI δεν επινοήθηκε από γιατρό ή επιστήμονα υγείας, αλλά από τον Βέλγο μαθηματικό Adolphe Quetelet τον 19ο αιώνα, ο οποίος ήθελε να περιγράψει στατιστικά τα χαρακτηριστικά ολόκληρων πληθυσμών. Η μετάβασή του σε ατομικό διαγνωστικό εργαλείο έγινε τη δεκαετία του 1970, όταν η ιατρική κοινότητα αναζητούσε έναν γρήγορο και φθηνό τρόπο να εκτιμά τα επίπεδα σωματικού λίπους. Το 1997, ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας το υιοθέτησε επίσημα — και από τότε έχει ενσωματωθεί βαθιά στα συστήματα υγείας παγκοσμίως.
Το αποτέλεσμα είναι ότι ο BMI σήμερα λειτουργεί ως «θυρωρός» για δεκάδες θεραπείες: από χειρουργεία γόνατος μέχρι φάρμακα αδυνατίσματος τύπου GLP-1 και θεραπείες γονιμότητας. Η λογική είναι ότι ορισμένα εύρη BMI συνδέονται με υψηλότερο χειρουργικό κίνδυνο ή χαμηλότερα ποσοστά επιτυχίας. Αλλά αυτή η λογική έχει ένα θεμελιώδες κενό: ο δείκτης δεν διακρίνει μεταξύ λίπους, μυών και οστών. Ένας αθλητής με χαμηλό σωματικό λίπος και ανεπτυγμένη μυϊκή μάζα μπορεί κάλλιστα να κατηγοριοποιηθεί ως «παχύσαρκος». Αντίθετα, κάποιος με «φυσιολογικό» BMI αλλά ελάχιστο μυϊκό ιστό και υψηλό ποσοστό λίπους μπορεί να αντιμετωπίζει σοβαρούς κινδύνους για την υγεία του χωρίς να το γνωρίζει.
Εξίσου σημαντικό είναι το πού βρίσκεται το λίπος στο σώμα — κάτι που ο BMI αγνοεί εντελώς. Το σπλαχνικό λίπος, αυτό που συσσωρεύεται γύρω από τα κοιλιακά όργανα, συνδέεται με σημαντικά υψηλότερο κίνδυνο καρδιακής νόσου, υπέρτασης και διαβήτη τύπου 2 σε σχέση με το λίπος που βρίσκεται στα χέρια, τους γλουτούς ή τους μηρούς. Δύο άτομα με ίδιο BMI μπορεί να έχουν εντελώς διαφορετικό προφίλ κινδύνου.
Η επιστήμη, ωστόσο, δεν έχει μείνει στάσιμη. Ο λόγος μέσης-ισχίων — που προκύπτει διαιρώντας την περίμετρο της μέσης με αυτή των ισχίων — έχει αποδειχθεί καλύτερος προγνωστικός δείκτης καρδιακών επεισοδίων και θνησιμότητας από τον BMI. Ο δείκτης στρογγυλότητας σώματος (BRI) συνδυάζει ύψος, περίμετρο μέσης και βάρος για να εκτιμήσει το σχήμα του σώματος και έχει δείξει ότι προβλέπει καλύτερα τα επίπεδα σπλαχνικού λίπους. Υπάρχουν επίσης συσκευές βιοηλεκτρικής εμπέδησης που αναλύουν την κατανομή λίπους στο σώμα με χαμηλής έντασης ηλεκτρικό ρεύμα.
Ο BMI δεν είναι άχρηστος σε κάθε περίπτωση — σε επίπεδο πληθυσμών εξακολουθεί να παρέχει χρήσιμες ενδείξεις. Αλλά ως ατομικό εργαλείο αξιολόγησης υγείας, έχει ξεπεραστεί. Το ερώτημα δεν είναι πόσο ζυγίζεις σε σχέση με το ύψος σου, αλλά πού βρίσκεται αυτό το βάρος και από τι αποτελείται. Αυτή είναι η ερώτηση που αξίζει να κάνεις στον γιατρό σου.
