Τα 20 πιο συγκλονιστικά ντοκιμαντέρ όλων των εποχών, σύμφωνα με νέα κατάταξη

Λίγο πριν από την κυκλοφορία στη Βρετανία της πολυαναμενόμενης ταινίας του Nathan Fielder για την Elizabeth Holmes, γίνεται η αντίστροφη μέτρηση για τις πιο σοκαριστικές και έντονες αληθινές ιστορίες που πέρασαν ποτέ στον κινηματογράφο.

20. The Arrival of a Train at La Ciotat Station (1896)

Ένα απόσπασμα 50 δευτερολέπτων από την καθημερινότητα έδειξε από νωρίς τη δύναμη του σινεμά και τον αξεπέραστο ρεαλισμό του. Αν όμως μείνουμε αυστηρά στα γεγονότα, το γνωστό περιστατικό με θεατές που σηκώθηκαν πανικόβλητοι από τις θέσεις τους, νομίζοντας ότι το τρένο θα τους χτυπήσει, μάλλον δεν συνέβη ποτέ.

19. Tower (2016)

Η δραματοποιημένη αναπαράσταση είναι το ισοδύναμο του κυνηγητού με αυτοκίνητα στη βιομηχανία του ντοκιμαντέρ: ένας πρόχειρος τρόπος για να κρατηθεί το ενδιαφέρον. Όμως, με τη χρήση rotoscoped animation, η καθηλωτική καταγραφή του Keith Maitland για τη μαζική δολοφονία του 1966 στο Πανεπιστήμιο του Τέξας ανανεώνει πλήρως την αναπαράσταση ως εργαλείο του είδους. Το αποτέλεσμα αφήνει τον θεατή εκτεθειμένο κάτω από το στόχαστρο του δράστη, με την αμεσότητα θρίλερ και μια παράξενα πένθιμη επίγευση.

18. A Child of My Own (2026)

Μέσα στην έκρηξη των true crime ιστοριών του 21ου αιώνα, αποτελεί ανακούφιση μια πιο ήσυχη υπόθεση μυστηρίου, που δίνει προτεραιότητα στη ζωή των γυναικών και όχι στον θάνατό τους. Η ταινία της Χιλιανής σκηνοθέτιδας Maite Alberdi, όμως, κινείται ακόμη στα όρια της αξιοπιστίας: ακολουθεί την Ale, μια απελπισμένη μητέρα από το Μεξικό που, μετά από τρεις αποβολές, έπεισε τον σύζυγό της ότι ήταν έγκυος. Με την Alberdi να προσπαθεί επίσης να εξακριβώσει αν η Ale ήταν και αρπαγέας παιδιών, η ιστορία αυτής της παράξενης απάτης μετατρέπεται και σε μια μεταφυσική διερεύνηση του κατά πόσο μπορεί κανείς να γνωρίσει πραγματικά έναν άνθρωπο.

17. Dark Days (2000)

Τα ντοκιμαντέρ συχνά μάς γνωρίζουν αξέχαστες προσωπικότητες, αλλά σπάνια μάς βάζουν, σαν σε Νάρνια, σε ολόκληρους νέους κόσμους. Ο Marc Singer αποκάλυψε έναν τέτοιο κόσμο στην κοινότητα αστέγων των «mole men» που ζούσαν σε εγκαταλελειμμένες σήραγγες του μετρό, οι οποίες εκτείνονταν από το Penn Station στη Νέα Υόρκη. Με τις συνθέσεις του DJ Shadow να φωτίζουν το σκοτάδι, πρόκειται για ένα ζοφερά συναρπαστικό ταξίδι στο κέντρο της αστικής ανέχειας.

16. Enron: The Smartest Guys in the Room (2005)

Αυτό το πρώιμο φιλμ του Alex Gibney ήταν σοκαριστικό στα μέσα της δεκαετίας του 2000. Ποιος θα φανταζόταν τότε ότι ο κυνισμός στις αίθουσες διοίκησης και η εταιρική απάτη μπορούσαν να φτάσουν σε τέτοια κλίμακα; Σήμερα, οι αποκαλύψεις του για την κατάρρευση της αμερικανικής ενεργειακής εταιρείας και για τη χειραγώγηση των κερδών μοιάζουν με πρόγευση για τις μηχανορραφίες των τεχνολογικών εταιρειών στο You Can See Everything και για το μετα-αληθινό κλίμα που αναπνέουμε όλοι.

15. Deep Water (2006)

Ένα χαρακτηριστικό δείγμα Werner Herzogικής παραφροσύνης, παρότι ο μεγάλος μάστορας δεν διεκδίκησε ποτέ αυτή την ιστορία στη θάλασσα. Ο ερασιτέχνης ιστιοπλόος Donald Crowhurst υπερέβη τα όριά του όταν μπήκε σε αγώνα μοναχικού γύρου του κόσμου το 1968. Καθηλωμένος στον Ατλαντικό, κατασκεύαζε επί επτά μήνες τις θέσεις του. Η παράλογη αυτή εμμονή μοιάζει να μεταδίδεται και στους υπόλοιπους: ένας Γάλλος διαγωνιζόμενος, ο Bernard Moitessier, αφού ολοκλήρωσε μία φορά τον γύρο του κόσμου, αποφασίζει να συνεχίσει.

14. Restrepo (2010)

Από τη στρατολογητική προπαγάνδα του Frank Capra έως την πανόραμα του Vietnam του Ken Burns, τα πολεμικά ντοκιμαντέρ αξιοποιούν πολλά διαφορετικά μέσα. Όμως για καθαρή, σχεδόν εκκωφαντική αίσθηση βύθισης, δύσκολα ξεπερνιέται η παραμονή των Sebastian Junger και Tim Hetherington μαζί με τους αμερικανούς στρατιώτες στην κοιλάδα Korangal, στο Αφγανιστάν. Αν και αποφεύγει τον πολιτικό σχολιασμό, η διαρκής απειλή από τους Ταλιμπάν αρκεί από μόνη της ως καταδίκη του αέναου πολέμου.

13. Koyaanisqatsi (1982)

Το ντοκιμαντέρ-συμφωνία της πόλης είναι σχεδόν τόσο παλιό όσο και ο κινηματογράφος, και το έργο Gesamtkunstwerk του Godfrey Reggio είναι το πιο μνημειώδες. Με μια κίνηση τύπου Kubrick, ξεκινά αντιπαραθέτοντας νεολιθικά σχέδια και μια εκτόξευση πυραύλου, και στη συνέχεια περνά τον θεατή μέσα από ολοένα και ταχύτερες φάσεις του ανθρώπινου πολιτισμού, με τη μουσική επένδυση του Philip Glass να λειτουργεί σχεδόν υπνωτιστικά. Θα ταίριαζε μια ενημέρωση για το τελευταίο στάδιο του καπιταλισμού και το χάος της τεχνητής νοημοσύνης;

12. Leviathan (2012)

Καθισμένο πάνω σε ένα αλιευτικό από τη Μασαχουσέτη, αυτό το πειραματικό αριστούργημα μοιάζει σαν να επιπλέεις στη σούπα από τα όνειρα του Captain Ahab. Χωρίς αφήγηση, είναι ένα μοντάζ από βιαστικές άγκυρες, αφρισμένα κύματα, γλάρους που περιφέρονται και ψάρια που ασφυκτιούν καθώς γλιστρούν μέσα στο αμπάρι του σκάφους — προφανώς το «λεβιάθαν» του τίτλου. Με τους τατουαρισμένους, καπνιστές θαλασσόλυκους να το πλαισιώνουν, ο θεατής νιώθει σαν να συγχωνεύεται με τη συνείδηση του ίδιου του πλοίου.

11. Free Solo (2018)

Κάθε πλάνο με κάποιον να ανεβαίνει το El Capitan, τον βράχο των 900 μέτρων στο Yosemite, θα τραβούσε το ενδιαφέρον. Το ότι ο Alex Honnold το κάνει χωρίς σχοινί για πρώτη φορά, όμως, προσθέτει μια εντελώς διαφορετική ένταση και έναν επιπλέον λόγο να παρακολουθήσει κανείς. Υπάρχει και το ηθικό ερώτημα: σε τι εκθέτει τη σύντροφό του, Sanni McCandless; Και υπάρχει και το ενδεχόμενο οι σκηνοθέτες Elizabeth Chai Vasarhelyi και Jimmy Chin να αυξάνουν τον κίνδυνο απλώς και μόνο καταγράφοντας αυτή την ισορροπία στο χείλος του γκρεμού.

10. Burden of Dreams (1982)

Η γραμμή ανάμεσα στον Herzog και τη γκαλερί των αλαζονικών ονειροπόλων του είναι λεπτή — και δεν αναδείχθηκε ποτέ πιο καθαρά όσο στο χρονικό του Les Blank για την κινηματογραφική περιπέτεια Fitzcarraldo του 1982. Σκάβοντας τον ίδιο του τον λάκκο, ο Herzog σέρνει ένα ατμόπλοιο πάνω από ένα βουνό, και μετά πρέπει να αποφασίσει αν θα αφήσει τους ιθαγενείς να σκοτώσουν τον πρωταγωνιστή του, Klaus Kinski, που ενσαρκώνει τον άτιμο «αγαθό άγριο». Το πολύ πολυζητημένο μονόλογο του Herzog «the birds are in misery» λειτουργεί σχεδόν σαν κωμική ανακούφιση.

9. Man With a Movie Camera (1929)

Για τους σινεφίλ και τους αισθητικούς. Το city-symphony του Dziga Vertov στόχευε να προσφέρει «μια αληθινά διεθνή γλώσσα του κινηματογράφου, βασισμένη στην απόλυτη απομάκρυνσή του από τη γλώσσα του θεάτρου και της λογοτεχνίας». Και κρατά τον λόγο του: το Man With a Movie Camera ξεχειλίζει από αργή κίνηση, διπλή ταχύτητα, match cuts, split screen, ρυθμικό μοντάζ, stop-motion animation και, στις παρυφές του μωσαϊκού της Μόσχας, της Οδησσού και του Κιέβου, αυτοαναφορικά πλάνα του ίδιου του δημιουργού. Ένα εξαιρετικά κομψό, pop-up βιβλίο για το μέσο.

8. Dear Zachary: A Letter to a Son About His Father (2008)

Σε πολλά σημεία του είναι προβληματικό ως ντοκιμαντέρ, όμως αυτό το συνταρακτικό αφιέρωμα στον δολοφονημένο γιατρό Andrew Bagby, σε σκηνοθεσία του παιδικού του φίλου Kurt Kuenne, στέκεται ξεκάθαρα στο πλευρό του. Αν η κατηγορούμενη για τον φόνο, η πρώην σύντροφός του Shirley Turner, δεν αντιμετωπίζεται επιεικώς, η μεροληπτική αδυναμία της ταινίας είναι και η μεγαλύτερη δύναμή της. Ο Kuenne δείχνει την ισχύ της αγάπης γύρω από τον Bagby, που επέτρεψε στους γονείς του να αντέξουν ένα αδιανόητο μαρτύριο: να μεγαλώνουν μαζί με την Turner τον εγγονό τους και στη συνέχεια να δεχτούν το σοκ του θανάτου του βρέφους, όταν η Turner τον σκότωσε σε μια πράξη δολοφονίας-αυτοκτονίας.

7. Man on Wire (2008)

Έχει υπάρξει ποτέ πιο καθηλωτική εικόνα verité από εκείνη τη μικροσκοπική φιγούρα που στέκεται αδύνατο κατακόρυφα στο κενό ανάμεσα στους δίδυμους πύργους; Εμφανίζεται στην ταινία επτά χρόνια μετά την 11η Σεπτεμβρίου και παραπέμπει οδυνηρά και σε άλλες εικόνες, όπως τον Falling Man. Το ανθρώπινο μέγεθος της σκηνής μιλά από μόνο του, αλλά πίσω της βρίσκεται η ιστορία του Γάλλου τολμηρού Philippe Petit και της πράξης του πάνω στο συρματόσχοινο στη Νέα Υόρκη το 1974, ειπωμένη με τη σχεδόν ληστρική απόλαυση που δίνει ο σκηνοθέτης James Marsh.

6. Touching the Void (2003)

Αποδοσμένο σε επιβλητικούς ρυθμούς μεγάλου κινηματογραφικού θεάματος από τον Kevin Macdonald, το Touching the Void είναι ταυτόχρονα δοκιμασία συνείδησης και σοκαριστική ιστορία επιβίωσης. Κατά την ανάβαση στις Άνδεις, ο Simon Yates πρέπει να αποφασίσει αν θα παραβεί ένα αλπινιστικό ταμπού για να σώσει τη ζωή του και να κόψει το σχοινί που τον συνδέει με τον σύντροφό του, Joe Simpson. Εσείς τι θα κάνατε; Πιθανότατα όχι το να σύρεστε για τρεις ημέρες πάνω σε πάγο και παγετωνικά χαλίκια μέχρι να σωθείτε, όπως έκανε αργότερα ο Simpson.

5. Grizzly Man (2005)

Το ντοκιμαντέρ που έκανε τον Herzog γνωστό σε ευρύτερο κοινό. Ο πλούτος του υλικού από τον αποτυχημένο ηθοποιό που έγινε «εξημερωτής των αρκούδων», Timothy Treadwell, αιωρείται ανάμεσα στην εικόνα ενός αγίου τρελού με βιντεοκάμερα και ενός απερίσκεπτου παραβάτη — κλασική, δηλαδή, Herzogική αμφισημία απέναντι στη φύση. Ο Herzog θεωρεί το ηχητικό ντοκουμέντο του θανάτου του Treadwell πολύ ωμό για να το ακούσει το κοινό, αλλά δίνει μεγάλη έμφαση στο ότι το άκουσε ο ίδιος.

4. Capturing the Friedmans (2003)

Στην κορυφή της αναγέννησης του ντοκιμαντέρ στις αρχές του 2000, ο Andrew Jarecki χειρίζεται εδώ ένα ολισθηρό και ανησυχητικό οικογενειακό αίνιγμα: αν ο δάσκαλος πληροφορικής από το Long Island, Arnold Friedman, και ο γιος του Jesse ήταν βίαιοι παιδεραστές ή θύματα μιας τοπικής υστερίας γύρω από την παιδοφιλία, στην οποία οι μεσοαστοί γείτονές τους συναγωνίζονταν ποιος θα παρουσιαστεί ως το μεγαλύτερο θύμα. Με μια απατηλά εύθυμη ματιά πάνω σε μια οικογένεια, αποδεικνύει ότι το μεγαλύτερο μυστήριο μπορεί να είναι τελικά η ίδια η οικογένεια.

3. The Imposter (2012)

Όλοι αγαπούν μια ταινία με απατεώνα, όμως η δεξιοτεχνική έρευνα του Bart Layton είναι ακόμη πιο συναρπαστική επειδή περιλαμβάνει μια απάτη χωρίς προφανές όφελος ή σκοπό, πέρα από κάποιες ασαφείς ψυχοπαθολογικές ανάγκες. Αφού ο έφηβος από το Τέξας, Nicholas Barclay, εξαφανίζεται το 1994, εμφανίζεται ξανά τρία χρόνια αργότερα στη νότια ισπανική πόλη Linares. Ο νεαρός, όμως, είναι στην πραγματικότητα ο Γάλλος απατεώνας Frédéric Bourdin, με καστανά μάτια αντί για τα γαλανά του Nicholas — και παρ’ όλα αυτά γίνεται δεκτός στο οικογενειακό σπίτι. Το «η αλήθεια ξεπερνά τη φαντασία» ξαναβρίσκει ξαφνικά τη δύναμή του ως κλισέ.

2. Night and Fog (1956)

Το να γνωρίζει κανείς το Ολοκαύτωμα δεν είναι το ίδιο με το να είναι μάρτυρας. Ίσως το εννεάωρο Shoah του Claude Lanzmann να δίνει βαθύτερη ψυχολογική κατανόηση, όμως το σύντομο αυτό πέρασμα του Alain Resnais από τη φρίκη είναι το συντριπτικό προειδοποιητικό χτύπημα. Σε λίγο παραπάνω από μισή ώρα, με εικόνες που δεν ξεχνιούνται, αποτυπώνει ψύχραιμα πώς η ανθρωπότητα παραδίδεται στα χειρότερα ένστικτά της — και στο τέλος υπενθυμίζει ότι αυτό μπορεί να συμβεί οπουδήποτε.

1. The Act of Killing (2012)

Το τολμηρό αριστούργημα του Joshua Oppenheimer κάνει ένα βήμα παραπέρα από τον Resnais, τολμώντας να δείξει κατανόηση στους δράστες της βίας και, έτσι, να φωτίσει τις ρίζες και τις συνέπειές της. Ερευνώντας τη γενοκτονία κατά των κομμουνιστών στην Ινδονησία τη δεκαετία του 1960, ο Oppenheimer επιτρέπει σε δύο ηλικιωμένους κακοποιούς των θανατηφόρων ομάδων να αναπαραστήσουν τις πράξεις τους με το κινηματογραφικό ιδίωμα της νιότης τους: το film noir και τα γλυκερά μιούζικαλ.

Πολύ περισσότερο από μια ανασκαφή σε ένα θαμμένο κεφάλαιο της ιστορίας της Ινδονησίας, είναι μια σκληρή αποκάλυψη των δεσμών ανάμεσα στη βία, την κρατική εξουσία, την ηθική αυτοδικαίωση, τη συγγραφή της ιστορίας και τον πολιτισμό. Στο τέλος, λειτουργεί σαν μια παράξενη μορφή θεραπείας: όπως και στο The Zone of Interest, ο αντιήρωας-γραφειοκράτης καταλήγει να ξερνά την ενοχή του.

Πηγή: theguardian.com.