Πέθανε ο Τίντο Μπρας, ο Ιταλός σκηνοθέτης του «Caligula»

Πέθανε σε ηλικία 93 ετών ο Τίντο Μπρας, ο Ιταλός σκηνοθέτης που ταυτίστηκε με τον ερωτικό κινηματογράφο και έγινε περισσότερο γνωστός για το «Caligula» του 1979, μια ταινία που αργότερα απέκτησε καλτ φήμη.

Όπως αναφέρει το σχετικό αφιέρωμα, ο Μπρας κινήθηκε σε ταινίες που, στις περισσότερες περιπτώσεις, κρατούσαν μια απόσταση από την πορνογραφία, έστω και οριακή. Ο ίδιος δεν είχε αντίρρηση να χαρακτηρίζεται πορνογράφος, αλλά ξεχώριζε το έργο του λέγοντας: «Αναπτύσσω τις στιγμές της λαγνείας και της επιθυμίας μέσα από τις ίδιες τις ιστορίες».

Στο σύνολο της φιλμογραφίας του, που περιλάμβανε περίπου δύο δεκάδες μεγάλου μήκους ταινίες, ξεχώριζαν το «Salon Kitty» (1976) και το «Caligula» (1979). Τα έργα του θα μπορούσαν να χαρακτηριστούν από exploitation και σεξισμό έως softcore, kitsch και camp, σύμφωνα με την περιγραφή του αφιερώματος.

Αν ένας δημιουργός με προσωπικό στίγμα και θεματική και υφολογική συνέπεια μπορεί να θεωρηθεί auteur, τότε ο Μπρας θα πληρούσε αυτή την προϋπόθεση, σημειώνεται επίσης. Ο ίδιος έγραφε και μοντάριζε τις ταινίες του, ενώ βρέθηκε σε διαφορετική κατηγορία από τον Φεντερίκο Φελίνι, τον οποίο λάτρευε, από τον Λουκίνο Βισκόντι, τον οποίο παρώδησε, και από τον Ρομπέρτο Ροσελίνι, για τον οποίο είχε εργαστεί ως βοηθός σε δύο ταινίες.

Στις αρχές της δεκαετίας του 1960, πάντως, θεωρούνταν ένας από τους πιο ενδιαφέροντες σκηνοθέτες της νέας γενιάς. Είχε γνωρίσει στο Παρίσι τον Ζαν-Λικ Γκοντάρ, τον Φρανσουά Τριφό και άλλους, και είχε συνεργαστεί με τον Ανρί Λανγκλουά σε ένα σύντομο ντοκιμαντέρ για τον Μαρσέλ Σαγκάλ.

Η πρώτη του ταινία, το «To the Ends of the Earth» (1963), απέτισε φόρο τιμής στο «Il Posto» του Ερμάννο Όλμι και στο «Vivre Sa Vie» του Γκοντάρ. Το ιταλικό κοινό της ταινίας συνδυάστηκε με γαλλικό νέο κύμα ύφος, αλλά οι λογοκριτές αντέδρασαν σε ορισμένες αντικαθολικές αιχμές και απαίτησαν περικοπές. Ο Μπρας αρνήθηκε και η ταινία έμεινε στο ράφι για χρόνια.

Γεννημένος στο Μιλάνο και μεγαλωμένος στη Βενετία, ήταν γιος της Κάρλα Κουρλέτι και του Αλεσάντρο Μπρας, δικηγόρου. Ο παππούς του, ο βενετός ζωγράφος Ιταλίκο Μπρας, ενθάρρυνε τις καλλιτεχνικές του τάσεις και τον φώναζε «Tintoretto», όνομα που αργότερα έγινε Tinto. Σπούδασε νομικά στα πανεπιστήμια της Πάδοβας και της Φερράρα και αποφοίτησε το 1957, πριν πάει στη Cinémathèque Française και, επιστρέφοντας στην Ιταλία, εργαστεί για τον Ροσελίνι.

Η είσοδός του στον εμπορικό κινηματογράφο έγινε με δύο επεισόδια της κωμωδίας-σπονδυλωτής «My Wife» (1964), με τη Σιλβάνα Μανγκάνο και τον Αλμπέρτο Σόρντι, και με το γουέστερν «Yankee» (1966), το οποίο προσπάθησε να φέρει όσο πιο κοντά γίνεται στις επιτυχημένες ταινίες του Σέρτζιο Λεόνε με τον Κλιντ Ίστγουντ.

Ακολούθησε μια περίοδος στο Λονδίνο, που οδήγησε σε τέσσερις παράξενες ψυχεδελικές ταινίες: το «Deadly Sweet» (1967), με πρωταγωνιστή τον Ζαν-Λουί Τρεντινιάν, το «Nerosubianco» (1969), ένα διαφυλετικό ρομάντζο, το «The Howl» (1970), μια ελεύθερη ποπ φαντασία, και το «Dropout» (1970), με το πραγματικό ζευγάρι Βανέσα Ρέντγκρεϊβ και Φράνκο Νέρο. Το ζευγάρι πρωταγωνίστησε επίσης, μαζί με τον Κόριν Ρέντγκρεϊβ, στο «Vacation» (1971), ένα μείγμα μεσαιωνικού και σύγχρονου μύθου.

Το 1972, μετά την κυκλοφορία του «Deep Throat», της πρώτης πορνογραφικής ταινίας που προβλήθηκε σε mainstream κινηματογράφους και που εκτιμάται ότι έφερε έσοδα 600 εκατ. δολαρίων, άνοιξε ο δρόμος για τον Μπρας να αφήσει πίσω του τον εκλεκτικισμό και να ξεκινήσει μια νέα πορεία. Ο ίδιος είχε πει ότι τότε μπορούσε ξαφνικά να βρει μεγάλα μπάτζετ και χορηγικές συμφωνίες για ανοιχτά ερωτικό υλικό, κάτι που τον βοήθησε πολύ. «Το Salon Kitty δεν θα είχε γίνει ποτέ, τουλάχιστον όχι σε αυτή τη μορφή», είχε προσθέσει.

Το «Salon Kitty», με τον Χέλμουτ Μπέργκερ στον ρόλο ενός αξιωματικού των SS που διψά για εξουσία, αφηγείται την εκπαίδευση νεαρών γυναικών ώστε να διασκεδάζουν ναζί αξιωματικούς σε ένα πολυτελές μπορντέλο στο Βερολίνο του 1939. Με έντονο σεξουαλικό περιεχόμενο, προσεγμένη σκηνογραφία από τον Ken Adam και βαριές πολιτικές νύξεις, η ταινία θεωρήθηκε πιο ειλικρινής από άλλες ναζιστικές exploitation παραγωγές που ακολούθησαν.

«Για μένα, το ζήτημα είναι να στήσεις τον χορό πάνω στο συμβολικό ηφαίστειο», είχε εξηγήσει ο Μπρας. «Αυτό συμβαίνει ακριβώς όταν η εξουσία φτάνει στο ζενίθ της. Οι πρωταγωνιστές γλεντούν και, γνωρίζοντας ότι επίκειται η καταστροφή, οι υπερβολές γίνονται ολοένα και πιο παράξενες».

Και το «Caligula», θεωρητικά, αφορούσε επίσης τη διαφθορά της υπερβολικής εξουσίας, όπως το είχε στήσει ο Γκορ Βιντάλ στο αρχικό σενάριο. Όταν όμως ο Μπομπ Γκουτσιόνε, εκδότης του περιοδικού Penthouse και συμπαραγωγός της ταινίας, θεώρησε ότι δεν έφτανε στο βάθος που απαιτούσε, πρόσθεσε σκηνές γραμμένες και σκηνοθετημένες από τον ίδιο και ξαναμοντάρισε άλλες για μεγαλύτερη πρόκληση.

Έτσι, το «Caligula», με καστ που περιλάμβανε τους Πίτερ Ο’Τουλ, Τζον Γκίλγκουντ, Χέλεν Μίρεν και Μάλκολμ ΜακΝτάουελ στον ομώνυμο ρόλο, κατέληξε σε ένα soft porn με ρωμαϊκές τόγες. Τόσο ο Μπρας όσο και ο Βιντάλ ζήτησαν να αφαιρεθούν τα ονόματά τους από τους τίτλους. Παράδοξα, αυτή παραμένει η ταινία με την οποία συνδέθηκε περισσότερο ο Μπρας.

Το 2010, ο ίδιος είχε ανακοινώσει ότι θα επέστρεφε σε ένα εγκαταλελειμμένο σχέδιο για έναν Ρωμαίο αυτοκράτορα που είχε, όπως είπε, καταστραφεί από τους Αμερικανούς, αυτή τη φορά σε 3D. Αυτό δεν πραγματοποιήθηκε ποτέ, όμως το 2023 εμφανίστηκε το «Caligula: The Ultimate Cut». Με διάρκεια 178 λεπτών, λίγο πάνω από 20 λεπτά μεγαλύτερη από την αρχική, η νέα εκδοχή συντέθηκε από τον ιστορικό τέχνης Τόμας Νέγκoβαν από 96 ώρες αμοντάριστου υλικού.

Σε αυτή την εκδοχή έλειπε το υλικό του Γκουτσιόνε, ενώ ο Νέγκoβαν χρησιμοποίησε εναλλακτικά πλάνα από τα αρχεία για να δημιουργήσει μια ταινία πιο κοντά στο αρχικό σενάριο του Βιντάλ. Σημαντικά στοιχεία ήρθαν πιο έντονα στο προσκήνιο, ενώ η Χέλεν Μίρεν, που στην έκδοση του 1979 εμφανιζόταν για όχι περισσότερο από 20 λεπτά ως η σύζυγος του Καλιγούλα, τη Καισώνια, τώρα είχε μια ώρα παρουσίας στην οθόνη. Παράλληλα, η ερμηνεία του ΜακΝτάουελ απέκτησε νέα καθαρότητα και ένταση, όπως έκρινε το Variety.

Πολλοί κριτικοί εξέφρασαν έκπληξη για τη μερική και σχεδόν θαυματουργή αποκατάσταση αυτής της διαβόητης αποτυχίας. Στην πρώτη του κυκλοφορία, το «Caligula» είχε δεχτεί σφοδρή κριτική. Ο αμερικανός κριτικός Ρότζερ Ίμπερτ το είχε χαρακτηρίσει «αηδιαστικό, εντελώς άχρηστο, ντροπιαστικό σκουπίδι».

«Αν δεν είναι η χειρότερη ταινία που έχω δει ποτέ, αυτό την κάνει ακόμα πιο ντροπιαστική. Άνθρωποι με ταλέντο επέτρεψαν στον εαυτό τους να συμμετάσχει σε αυτή την παρωδία… Το Caligula δεν είναι καλή τέχνη, δεν είναι καλός κινηματογράφος και δεν είναι καλό πορνό», είχε γράψει. Παρ’ όλα αυτά, και παρά τις αρνητικές κριτικές, η ταινία κέρδισε πολλά χρήματα και, αναπόφευκτα, εξελίχθηκε σε καλτ αγαπημένο, κάτι που δεν κατάφεραν οι επόμενες ερωτικές του ταινίες.

Ανάμεσα στις πιο κομψές και πιο συγκρατημένες δουλειές του ήταν το «The Key» (1983), με τη Στεφανία Σαντρέλι και τον Φρανκ Φίνλεϊ ως ηλικιωμένο σύζυγό της. Το φιλμ διαδραματιζόταν στη Βενετία την εποχή της ανόδου του Μουσολίνι, με πλούσια σκηνικά και μουσική του Ένιο Μορρικόνε.

Η «Miranda» (1985) ήταν η πρώτη από αρκετές ερωτικές κωμωδίες που κινούνταν στα όρια του hardcore. Βασισμένη σε έργο του Κάρλο Γκολντόνι, είχε τη Σερένα Γκράντι ως ιδιοκτήτρια ταβέρνας που αποφασίζει με ποιον από τους τρεις άνδρες θα κατασταλάξει. Με τίτλους όπως «Così Fan Tutte» (All Ladies Do It, 1992), «The Voyeur» (1994), «Frivolous Lola» (1998), «Cheeky» (2000) και «Black Angel» ή «Senso ’45» (2002), ένα ανανεωμένο ριμέικ του «Senso» του Βισκόντι, ο Μπρας συνέχισε να βρίσκει ένα συγκεκριμένο, κυρίως ανδρικό, κοινό.

Η πρώτη του σύζυγος, η Κάρλα Τσιπριάνι, συγγραφέας και βοηθός σκηνοθέτη με την οποία παντρεύτηκε το 1957, πέθανε το 2006. Αφήνει πίσω του τον γιο τους, Μποναφίτσιο, και την κόρη τους, Μπεατρίτσε, καθώς και τη δεύτερη σύζυγό του, την ηθοποιό Κατερίνα Βαρτζί, με την οποία παντρεύτηκε το 2017.

Ο Τίντο Μπρας, Giovanni Brass, σκηνοθέτης, σεναριογράφος και μοντέρ, γεννήθηκε στις 26 Μαρτίου 1933 και πέθανε στις 4 Νοεμβρίου 2026.

Πηγή: theguardian.com.