Αστρονόμοι εντόπισαν την πηγή μιας ισχυρής έκρηξης ακτινοβολίας γάμμα σε μια σύγκρουση νετρόνιων άστρων που συνέβη μέσα σε νάνο γαλαξία, χαμένη σε ένα ποτάμι αερίου 600.000 ετών φωτός. Η ανακάλυψη αναθεωρεί αυτό που ξέραμε για τις συγκρούσεις νετρόνιων άστρων — και ίσως εξηγεί πώς το χρυσάφι και το ασήμι που φοράμε βρέθηκαν στο σύμπαν.
Στις 23 Σεπτεμβρίου 2023, μια σειρά από διαστημικά τηλεσκόπια της NASA — το Fermi, το Chandra, το Swift και το Hubble — κατέγραψαν μια έκρηξη ακτινοβολίας γάμμα, γνωστή ως GRB 230906A. Τέτοιες εκρήξεις είναι από τα πιο ενεργητικά φαινόμενα στο σύμπαν, και οι αστρονόμοι τις παρακολουθούν με ιδιαίτερο ενδιαφέρον γιατί συχνά σηματοδοτούν κάτι εξαιρετικό: τη σύγκρουση δύο νετρόνιων άστρων.
Τα νετρόνια άστρα είναι τα πυκνά υπολείμματα που αφήνουν πίσω τους τεράστια άστρα όταν «πεθαίνουν» σε εκρήξεις σουπερνόβα. Όταν δύο από αυτά συγκρούονται, απελευθερώνουν ενέργεια που δύσκολα χωράει στη φαντασία — και, σύμφωνα με τη θεωρία, δημιουργούν τις μοναδικές συνθήκες που απαιτούνται για να σφυρηλατηθούν βαριά στοιχεία όπως ο χρυσός, το ασήμι και η πλατίνα. Κυριολεκτικά, το κόσμημα στο χέρι σου μπορεί να έχει γεννηθεί από μια τέτοια κοσμική καταστροφή.
Αυτό που έκανε το GRB 230906A ιδιαίτερο δεν ήταν μόνο η ένταση της έκρηξης, αλλά η τοποθεσία της. Χρησιμοποιώντας τη συνδυαστική ισχύ των τεσσάρων τηλεσκοπίων, η ομάδα του Simone Dichiara από το Penn State University εντόπισε την πηγή σε έναν εξαιρετικά αμυδρό, μικροσκοπικό γαλαξία — ο οποίος βρίσκεται μέσα σε ένα τεράστιο ρεύμα αερίου μήκους 600.000 ετών φωτός, περίπου έξι φορές το πλάτος του Γαλαξία μας. Μέχρι τώρα, συγκρούσεις νετρόνιων άστρων είχαν παρατηρηθεί μόνο σε μεσαίους ή μεγάλους γαλαξίες. Αυτή είναι η πρώτη φορά που εντοπίζεται σε τόσο μικρό και απομακρυσμένο περιβάλλον.
Το ρεύμα αερίου δεν είναι τυχαίο. Δημιουργήθηκε εκατοντάδες εκατομμύρια χρόνια πριν, όταν μια ομάδα γαλαξιών συγκρούστηκε μεταξύ τους, εκτοξεύοντας αέριο και σκόνη στο διαγαλαξιακό κενό. Αυτή η αρχική σύγκρουση πυροδότησε κύματα σχηματισμού άστρων — και μέσα σε αυτά τα άστρα γεννήθηκαν τελικά τα δύο νετρόνια άστρα που αιώνες αργότερα συγκρούστηκαν. «Βρήκαμε μια σύγκρουση μέσα σε μια σύγκρουση», είπε η Eleonora Troja του Πανεπιστημίου της Ρώμης, μέλος της ερευνητικής ομάδας.
Η ανακάλυψη αυτή ρίχνει φως σε δύο παλιά αστρονομικά αινίγματα. Το πρώτο: γιατί πολλές εκρήξεις ακτινοβολίας γάμμα φαίνεται να προέρχονται από το κενό, μακριά από γαλαξίες; Η απάντηση μπορεί να είναι απλή — η πηγή τους είναι νάνοι γαλαξίες, τόσο αμυδροί που δεν τους βλέπαμε. Το δεύτερο: πώς εξηγείται η παρουσία βαριών στοιχείων σε άστρα που βρίσκονται στις παρυφές γαλαξιών, μακριά από τα κέντρα όπου θα αναμέναμε τέτοιες συγκρούσεις; Η απάντηση μπορεί να κρύβεται στην ίδια τη βιαιότητα αυτών των συγκρούσεων: εκτός από το να δημιουργούν βαριά στοιχεία, μπορεί να τα εκτοξεύουν ως τα άκρα των γαλαξιών.
Η έρευνα πρόκειται να δημοσιευτεί στο Astrophysical Journal Letters. Αν τα συμπεράσματά της επιβεβαιωθούν, θα αλλάξουν τον τρόπο που κατανοούμε τόσο τη γέννηση των βαρύτερων στοιχείων του περιοδικού πίνακα, όσο και τη χαρτογράφηση των πιο βίαιων γεγονότων στην ιστορία του σύμπαντος.
