Ο Τζόζεφ Μπελ, ο αληθινός γιατρός που ενέπνευσε τον Σέρλοκ Χολμς

Η Λίντσεϊ Φιτζχάρις μίλησε στο Ars για το νέο της βιβλίο, «Sleuth-Hound: The Case of the Real Sherlock Holmes», με θέμα τον Τζόζεφ Μπελ, τον γιατρό που ενέπνευσε τον Σέρλοκ Χολμς.

Ο Σερ Άρθουρ Κόναν Ντόιλ δημιούργησε έναν από τους πιο αγαπημένους φανταστικούς ντετέκτιβ όλων των εποχών, τον Σέρλοκ Χολμς, δίνοντας αφορμή για αμέτρητα μυθιστορήματα, ταινίες και τηλεοπτικές σειρές. Πολύ λιγότεροι γνωρίζουν την πραγματική έμπνευση πίσω από τον ήρωα: τον διακεκριμένο χειρουργό Τζόζεφ Μπελ από το Πανεπιστήμιο του Εδιμβούργου, ο οποίος δίδασκε τον Ντόιλ όταν ο συγγραφέας ήταν ακόμη νεαρός φοιτητής Ιατρικής. Ο Μπελ είναι το θέμα της νέας βιογραφίας της ιατρικής ιστορικού Λίντσεϊ Φιτζχάρις, «Sleuth-Hound: The Case of the Real Sherlock Holmes».

Η Φιτζχάρις έχει ήδη ασχοληθεί με σκοτεινές, αλλά απολύτως προσβάσιμες ιστορίες της ιατρικής. Το 2017 κυκλοφόρησε το «The Butchering Art», βιογραφία του Σκωτσέζου πρωτοπόρου της χειρουργικής Τζόζεφ Λίστερ, ενώ το 2022 ακολούθησε το «The Facemaker: A Visionary Surgeon’s Battle to Mend the Disfigured Soldiers of World War I», για τον χειρουργό Χάρολντ Γκίλις και την προσπάθειά του να αποκαταστήσει τα πρόσωπα τραυματισμένων στρατιωτών του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου.

Το 2020 παρουσίασε για το Smithsonian Channel το ντοκιμαντέρ «The Curious Life and Death Of…», που εξερευνούσε γνωστούς θανάτους, από τον βαρόνο των ναρκωτικών Πάμπλο Εσκομπάρ έως τον μάγο Χάρι Χουντίνι. Η Φιτζχάρις έκανε εικονικές νεκροτομές, δοκίμασε δείγματα αίματος, μίλησε με μάρτυρες και πραγματοποίησε επιδείξεις σε πραγματικό χρόνο, αναζητώντας νέα στοιχεία. Πέρυσι, συνεργάστηκε με τον σύζυγό της, σκιτσογράφο Άντριαν Τιλ, στο εικονογραφημένο παιδικό βιβλίο «Dead Ends! Flukes, Flops, and Failures that Sparked Medical Marvels».

Με το «Sleuth-Hound», η Φιτζχάρις επιστρέφει στο Εδιμβούργο του «The Butchering Art», την πόλη των νεκροπορτών και των ανακαλύψεων γύρω από την αναισθησία με αιθέρα. Είναι επίσης το Εδιμβούργο του Άρθουρ Κόναν Ντόιλ και του Τζόζεφ Μπελ. Ο Μπελ έγινε γνωστός για τον ιδιαίτερο τρόπο διάγνωσής του: μπορούσε να συμπεράνει το επάγγελμα, τις συνήθειες και τυχόν παθήσεις ενός ασθενούς μόνο από την εμφάνισή του. Σε μία χαρακτηριστική περίπτωση, αναγνώρισε τη διαδρομή που είχε κάνει ένας ασθενής μέχρι το ιατρείο, παρατηρώντας τον πηλό στις μπότες του. Το επεισόδιο αυτό αξιοποιήθηκε αργότερα από τον Ντόιλ στο «The Sign of the Four». Ο Μπελ λειτούργησε επίσης σαν ιατρικός ντετέκτιβ, συνεργαζόμενος με έναν τοπικό ιατροδικαστή σε μερικές από τις πιο γνωστές υποθέσεις ανθρωποκτονίας της εποχής του.

Η Ars συνομίλησε με τη Φιτζχάρις για να μάθει περισσότερα.

Ars Technica:** Τι σας οδήγησε να γράψετε ολόκληρο βιβλίο για τον Τζόζεφ Μπελ;

Λίντσεϊ Φιτζχάρις:** Ήξερα τον Μπελ επειδή είμαι ιστορικός της ιατρικής και γνώριζα ότι υπήρξε έμπνευση για αυτόν τον χαρακτήρα, αλλά κανείς δεν είχε γράψει ένα μεγάλο εμπορικό βιβλίο γι’ αυτόν. Υπήρχε ένα βιβλίο το 1982 από έναν άνθρωπο που λεγόταν Έλι Λίμποου. Έτσι, όσοι ανήκουν στον κόσμο του Σέρλοκ Χολμς ξέρουν λίγα πράγματα για τον Μπελ μέσα από εκείνο. Εγώ όμως ήθελα να προσεγγίσω το θέμα μέσα από την ιατρική ιστορία.

Όταν πούλησα την πρόταση για το «Sleuth-Hound», δεν είχα διαβάσει ποτέ τα πρωτότυπα διηγήματα του Σέρλοκ Χολμς. Αρχικά αποφάσισα να αναβάλω την ανάγνωσή τους, γιατί ήξερα αρκετά για τον Μπελ ώστε να καταλαβαίνω ότι η σύγκριση μπορούσε να γίνει ενοχλητική. Στα τελευταία χρόνια της ζωής του την θεωρούσε κάπως περιοριστική. Ήθελα πραγματικά να ζωντανέψω τον αληθινό άνθρωπο πίσω από τον μύθο στο «Sleuth-Hound» — όχι μόνο ως έμπνευση για τον Σέρλοκ Χολμς ή ως ένα εντυπωσιακό κόλπο, αλλά ως μια σύνθετη προσωπικότητα. Μίλησα με αρκετούς φίλους του Σέρλοκ Χολμς, οι οποίοι έμειναν έκπληκτοι από το πόσο πολύ ο Μπελ είναι ο Σέρλοκ, αλλά και από το πόσο δεν είναι. Αυτό είναι επίσης ένα ενδιαφέρον ερώτημα: γιατί ο Κόναν Ντόιλ εστίασε σε αυτήν ακριβώς την πλευρά του;

Ars Technica:** Με ποιους τρόπους ο Μπελ μοιάζει και διαφέρει από τον Σέρλοκ;

Λίντσεϊ Φιτζχάρις:** Είχε αυτόν τον «χερλοκικό» τρόπο να διαβάζει τους ανθρώπους πριν ακόμα μιλήσουν: ένας κάλος, ένας λεκές, ένα κουτσό βήμα, όλα ήταν στοιχεία για τον Μπελ, αν ήξερες πώς να τα δεις. Αλλά σε πολλά πράγματα δεν ήταν ο Χολμς. Για παράδειγμα, ήταν βαθιά συμπονετικός χαρακτήρας. Νοιαζόταν πολύ για τους ασθενείς του. Ήταν επίσης άνθρωπος της οικογένειας. Η σύζυγός του πέθανε όταν ήταν στα 30 του και δεν ξαναπαντρεύτηκε ποτέ. Της έμεινε πιστός. Πέθανε στη γέννα και εκείνος μεγάλωσε μόνος του τα τρία παιδιά τους.

Ο σύζυγός μου είναι σκιτσογράφος και συζητάμε συχνά για το πώς μπορεί να σατιρίσει μόνο ανθρώπους που δεν γνωρίζει καλά. Αυτό συμβαίνει επειδή η καρικατούρα βασίζεται στις πρώτες εντυπώσεις. Νομίζω ότι ο Κόναν Ντόιλ γνώριζε τον Μπελ με την ιδιότητα του μαθητή του, αλλά δεν γνώριζε τον άνθρωπο Μπελ. Έτσι πήρε το πιο αναγνωρίσιμο, εντυπωσιακό χαρακτηριστικό του και το μετέφερε στον Σέρλοκ Χολμς. Το ερώτημα που θέτω στο τέλος του βιβλίου είναι αν ο Χολμς θα υπήρχε αν ο Κόναν Ντόιλ γνώριζε καλύτερα τον Μπελ ή αν θα υπήρχε με την ίδια μορφή.

Ars Technica:** Οι σύγχρονοί του Κόναν Ντόιλ αναγνώρισαν τις ομοιότητες;

Λίντσεϊ Φιτζχάρις:** Όσοι γνώριζαν τον Μπελ το κατάλαβαν αμέσως. Ο Ρόμπερτ Λούις Στίβενσον διάβασε τον Σέρλοκ Χολμς, έγραψε στον Κόναν Ντόιλ και στο τέλος της επιστολής είπε: «Ένα πράγμα με ενοχλεί, μήπως είναι ο παλιός μας φίλος ο Τζο Μπελ;»

Όμως ο Μπελ ήταν πολύ πιο σύνθετος και ήθελα να δώσω αυτή την οπτική μέσα από την ιατρική ιστορία, γιατί δεν πρόκειται μόνο για την προσωπική του σχέση με τον Κόναν Ντόιλ και την έμπνευση για τον Σέρλοκ Χολμς. Είναι και η ιστορία της εξέλιξης της εγκληματολογικής ιατρικής. Είναι η στιγμή που η ιατρική μπαίνει για πρώτη φορά στην αίθουσα του δικαστηρίου. Ο Μπελ δεν ήταν απλώς η έμπνευση για τον Χολμς· έκανε στην πράξη όσα έκανε και ο Χολμς. Συνεργαζόταν επίσημα με έναν ιατροδικαστή ονόματι Χένρι Ντάνκαν Λίτλτζον, ο οποίος ήταν και ο ίδιος ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα φυσιογνωμία. Ήταν πρωτοπόρος στην ταυτοποίηση δακτυλικών αποτυπωμάτων και στη φωτογραφία δικαστηρίου. Οι δυο τους συνεργάστηκαν σε μερικές από τις πιο σοβαρές υποθέσεις της Σκωτίας τον 19ο αιώνα.

Ars Technica:** Ειλικρινά, με συγκλόνισε η υπόθεση της «baby farming». Δεν είχα ιδέα ότι ήταν τόσο συνηθισμένη πρακτική.

Λίντσεϊ Φιτζχάρις:** Είναι μια απίστευτη ιστορία. Αυτό που θέλω να έχει κανείς κατά νου είναι ότι τότε δεν υπήρχε αντισύλληψη. Πολλές γυναίκες έκαναν πολλά παιδιά, ήταν εξαιρετικά φτωχές και δεν είχαν τα χρήματα να τα ταΐσουν. Έτσι κατέφευγαν στον «baby farmer». Θεωρητικά, ο «baby farmer» έπαιρνε το παιδί και στη συνέχεια έπαιρνε από τη μητέρα ένα ποσό, με την υπόσχεση ότι θα έβρισκε κάποιον να το αναθρέψει. Αυτός ήταν ο τρόπος που υποτίθεται ότι λειτουργούσε. Δεν υπήρχαν νόμιμοι δρόμοι για υιοθεσία τον 19ο αιώνα, οπότε στρέφονταν σε αυτούς.

Στην υπόθεση του «Sleuth-Hound», η baby farmer Τζέσι Κινγκ παίρνει τα χρήματα και στη συνέχεια σκοτώνει τα βρέφη. Ήταν μια φρικτή υπόθεση. Το κεφάλαιο ανοίγει με μερικά αγόρια που βρίσκουν ένα δεμάτι με κουρέλια και το κλωτσούν σαν ποδόσφαιρο. Όταν το ανοίγουν, ανακαλύπτουν τα αποσυντεθειμένα λείψανα ενός παιδιού. Ο Λίτλτζον και ο Μπελ δουλεύουν πάνω στην υπόθεση. Κάνουν τις νεκροτομές και καταθέτουν στη δίκη.

Ένα από τα σκοτεινά θέματα του βιβλίου είναι ότι μεγάλο μέρος της πρώιμης ιατροδικαστικής οικοδομήθηκε πάνω στα κακοποιημένα σώματα, κυρίως των γυναικών. Η Τζέσι Κινγκ σκότωνε βρέφη, όμως αυτό είναι έγκλημα που αφορά ιδιαίτερα γυναίκες: γυναίκες που προσπαθούσαν να βάλουν τα παιδιά τους σε οικογένειες που μπορούσαν να τα θρέψουν. Πολλά από τα εγκλήματα στρέφονται σε γυναίκες που δεν δικαιώθηκαν ποτέ, αλλά η επιστήμη επέζησε από όσα τα σώματά τους δίδαξαν σε αυτούς τους πρώτους ιατροδικαστές, όπως ο Μπελ και ο Λίτλτζον.

Ars Technica:** Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η διαβόητη υπόθεση δολοφονίας Chantrelle και το πώς συμπίπτει με την άνοδο της τοξικολογίας.

Λίντσεϊ Φιτζχάρις:** Η υπόθεση Chantrelle με συναρπάζει πολύ. Ο Εζέν Σαντρελ ήταν ένας αξιοσέβαστος κύριος που ζούσε στο Εδιμβούργο. Ήταν καθηγητής γαλλικών και η σύζυγός του, η Λίζι, φαίνεται αρχικά να δηλητηριάζεται από διαρροή αερίου, από σπασμένο σωλήνα στο διαμέρισμα, και μεταφέρεται από το σπίτι, όπου αργότερα πεθαίνει. Όμως τελικά αποδεικνύεται ότι ο Σαντρελ την κακοποιούσε σε όλη τη διάρκεια του γάμου τους.

Πιστεύουμε ότι ο Λίτλτζον έφερε τον Μπελ στην υπόθεση. Ο Μπελ και ο Λίτλτζον ανακαλύπτουν ότι πρόκειται για δηλητηρίαση από όπιο, εξετάζουν τον εμετό και το νυχτικό της και καταφέρνουν να τον συνδέσουν με το έγκλημα. Να θυμάστε ότι ο Μπελ δούλευε σαν τον Σέρλοκ Χολμς. Δρούσε στο σκοτάδι. Έτσι, σε αυτές τις πρώιμες υποθέσεις ήταν πολύ δύσκολο να ξέρει κανείς αν πράγματι συμμετείχε.

Υπάρχει όμως ένα πολύ ενδιαφέρον στοιχείο στο τέλος της ιστορίας. Ο Λίτλτζον κάνει την έρευνα, ο [Εζέν Σαντρελ] καταδικάζεται και κρεμιέται για αυτή τη δολοφονία. Στη λαιμητόμο, φέρεται να κοίταξε το κοινό, να έπιασε το βλέμμα του Λίτλτζον και να φώναξε: «Δώστε τους χαιρετισμούς μου στον Τζο Μπελ. Έκανε καλή δουλειά βάζοντας τη θηλιά στον λαιμό μου.» Ήταν μια απολύτως «χολμική» στιγμή. Πώς ήξερε ο Σαντρελ ότι ο Μπελ είχε δουλέψει στην υπόθεση; Δεν υπάρχουν αρχεία που να το επιβεβαιώνουν, πέρα από το ότι φέρεται να το είπε στη λαιμητόμο.

Το άλλο εξαιρετικό στοιχείο αυτής της ιστορίας είναι ότι ο Σαντρελ έπινε μαζί με τον Ρόμπερτ Λούις Στίβενσον, οπότε γίνεται μια από τις επιρροές για τον «Δόκτωρ Τζέκιλ και Μίστερ Χάιντ»: ένας αξιοσέβαστος άνθρωπος απ’ έξω και πολύ σκοτεινός και κακός από μέσα. Ο εισαγγελέας είπε στον Στίβενσον ότι αυτός δεν ήταν ο πρώτος του Σαντρελ και πως είχε σκοτώσει άλλους τέσσερις ή πέντε ανθρώπους με τα «οπιοειδή και τυροκομικά» του δείπνα.

Ars Technica:** Η παρουσίαση του βιβλίου σας θα έπρεπε να περιλαμβάνει ένα πάρτι με όπιο και τυρί.

Λίντσεϊ Φιτζχάρις:** (γελάει) Και ποτά με αιθέρα. Είστε καλεσμένος. Η βικτωριανή εποχή ήταν τρελή, γιατί υπήρχαν πολλά δηλητήρια που μπορούσες να προμηθευτείς απλώς από τον φαρμακοποιό σου. Ο Σαντρελ είχε εκπαιδευτεί κάποτε ως γιατρός και είχε αγοράσει μεγάλη ποσότητα οπίου λίγο πριν από τη δολοφονία. Ακόμα και ο φαρμακοποιός το βρήκε περίεργο, αλλά υπέθεσε ότι ο Σαντρελ ήταν γιατρός. Το δηλητήριο, λοιπόν, ήταν μεγάλο πρόβλημα στη βικτωριανή περίοδο. Κάποια από αυτά ήταν νόμιμα και δύσκολο να εντοπιστούν. Η ιατροδικαστική βρισκόταν ακόμα στα πρώτα της βήματα. Τη θεωρώ τη χρυσή εποχή της δολοφονίας, γιατί τον 19ο αιώνα είχες πιθανότατα περισσότερες πιθανότητες να τη γλιτώσεις.

Ars Technica:** Το «Sleuth-Hound» είναι γραμμένο με τρόπο που μοιάζει σχεδόν μυθιστορηματικός, αλλά είναι φανερό ότι έχει προηγηθεί εκτενής έρευνα. Ποιες πηγές σας βοήθησαν περισσότερο;

Λίντσεϊ Φιτζχάρις:** Ένα από τα πράγματα που συνέβησαν ήταν ότι το ημερολόγιο του Μπελ έγινε διαθέσιμο, αφού είχε μείνει κλειδωμένο για περισσότερο από έναν αιώνα από την οικογένεια Μπελ. Ίσως περίμεναν να περάσει αρκετός χρόνος. Παραλίγο να τιτλοφορήσω το βιβλίο «Sleuth-Hounds», γιατί πιστεύω επίσης ότι ο Λίτλτζον δίδαξε τον Κόναν Ντόιλ. Ο Μπελ έδωσε στον Κόναν Ντόιλ τη μέθοδο, και ο Λίτλτζον του έδωσε τον κόσμο της ιατροδικαστικής. Την εποχή εκείνη ήταν καθηγητής ιατροδικαστικής στο Εδιμβούργο. Μπορούμε να συμπληρώσουμε τι έκανε ο Μπελ, επειδή ξέρουμε ότι συνεργάζονταν συχνά σε αυτές τις υποθέσεις.

Υπάρχουν διάλογοι μέσα από τις δίκες για τις δολοφονίες, γιατί συνοδεύονται από πολλά έγγραφα και δικαστικά αρχεία. Υπάρχουν επίσης πολλές επιστολές και ημερολόγια. Τίποτα δεν είναι επινοημένο, αλλά σε ορισμένα σημεία έπρεπε να κάνω τεκμηριωμένες εκτιμήσεις. Για παράδειγμα, ο Κόναν Ντόιλ είναι ένας πολύ κακός αφηγητής της ίδιας του της ζωής. Αντιφάσκει συνεχώς, ακόμα και στα απομνημονεύματά του. Ήταν δύσκολο να προσδιορίσω πότε ήρθε για πρώτη φορά σε επαφή με τον Μπελ. Πιστεύω ότι ήταν τον χειμώνα του 1878 και δίνω αρκετό πλαίσιο γι’ αυτό στις σημειώσεις του βιβλίου.

Είμαι ιστορικός. Το βιβλίο πρέπει να είναι γεμάτο πηγές. Αλλά θέλω ο αναγνώστης να μπορεί να το πάρει στα χέρια του, χωρίς να ξέρει τίποτα για τον Σέρλοκ Χολμς, χωρίς να ξέρει τίποτα για την ιατρική ιστορία ή την ιατροδικαστική, και απλώς να το απολαύσει. Η ιατρική ιστορία είναι ο πιο καθολικός τρόπος να μπεις στο παρελθόν. Κάνω το παρελθόν οικείο. Σου λέω πώς ήταν αυτό πριν από εκατό χρόνια.

Η υπερδύναμή μου το 2026 είναι ότι είμαι από τους λίγους ανθρώπους που μπορούν να σε κάνουν να νιώσεις καλά που ζεις σήμερα. Η πρόοδος δεν είναι απαραίτητα μια ευθεία γραμμή, αλλά αν είχες ένα τέτοιο ιατρικό πρόβλημα πριν από εκατό χρόνια, τα πράγματα θα ήταν πολύ χειρότερα. Η ίδια έχει περάσει καρκίνο. Σήμερα είναι η καλύτερη μέρα για να είσαι ζωντανός και να λάβεις μια τέτοια διάγνωση, και το αύριο θα είναι λίγο καλύτερο, γιατί είναι αισιόδοξη όταν μιλά για την ιατρική. Ελπίζει ότι η χημειοθεραπεία ή οι θεραπείες ακτινοβολίας θα…