Ο εγκέφαλος ίσως παράγει ψυχικές στιγμές, δείχνει μελέτη

Λίγο πριν καταρρεύσει ένας ασταθής σωρός σκωρίας σε ουαλική πόλη μεταλλωρύχων το 1966, δύο παιδιά έμοιαζαν να έχουν προβλέψει την καταστροφή.

Νέα, αξιολογημένη μελέτη συνδέει τέτοιες «ψυχικές» εμπειρίες με τον τρόπο που αλληλεπιδρούν ο συνειδητός και ο υποσυνείδητος νους. Η έρευνα δείχνει επίσης ότι το 84% έως 86% των ενηλίκων βιώνουν επανειλημμένα τουλάχιστον μία εμπειρία αυτού του είδους.

Το πρωί της 21ης Οκτωβρίου 1966, το ουαλικό χωριό ανθρακωρύχων Αμπερφαν έγινε τόπος μιας από τις πιο τραγικές ειρηνικές καταστροφές στη Βρετανία. Μετά από ημέρες έντονης βροχής, ένας σωρός σκωρίας κατέρρευσε από ανθρακωρυχείο και κατρακύλησε στην πλαγιά, θάβοντας ένα σχολείο κάτω από χείμαρρο μαύρης λάσπης. 116 παιδιά σκοτώθηκαν.

Οι προειδοποιήσεις είχαν έρθει με περισσότερους από έναν τρόπους. Για χρόνια, οι κάτοικοι είχαν εκφράσει ανησυχίες για τους σωρούς αποβλήτων άνθρακα πάνω από τα σπίτια τους. Κάποιοι, όμως, μιλούσαν και για πιο παράξενες ενδείξεις. Την προηγούμενη μέρα, ο οκτάχρονος Πολ Ντέιβις ζωγράφισε ένα σκίτσο με άνδρες να σκάβουν σε μια πλαγιά και από πάνω έγραψε «The End». Την ίδια εβδομάδα, η δεκάχρονη Έρυλ Μάι Τζόουνς είπε στη μητέρα της ότι είχε ονειρευτεί πως «κάτι μαύρο» είχε πέσει πάνω στο σχολείο.

Και τα δύο παιδιά σκοτώθηκαν την επόμενη μέρα στην καταστροφή.

Μελέτη του ψυχολόγου Όλαφουρ Σ. Πάλσον, PhD, υποστηρίζει ότι οι λεγόμενες ανώμαλες εμπειρίες —γεγονότα που φαίνεται να ξεπερνούν όσα μπορεί να εξηγήσει η συμβατική επιστήμη— δεν είναι σπάνιες, αλλά αρκετά συχνές. Παράλληλα, όσοι αναφέρουν προαισθήματα, déjà vu, δεισιδαιμονική διαίσθηση και αισθήσεις εξωσωματικής εμπειρίας συχνά μοιράζονται ξεχωριστά ψυχολογικά χαρακτηριστικά.

Αυτές οι «περίεργες αλλά αληθινές» αντιλήψεις συνδέονται έντονα με ένα γνωστικό χαρακτηριστικό που ο Πάλσον ονομάζει subconscious connectedness, δηλαδή τον βαθμό αλληλεπίδρασης ανάμεσα στη συνειδητή επίγνωση και την υποσυνείδητη σκέψη. Η έρευνα, που δημοσιεύτηκε το 2025 στο αξιολογημένο περιοδικό Psychology of Consciousness: Theory, Research, and Practice, διαπίστωσε ότι όσοι είχαν υψηλό subconscious connectedness ήταν σημαντικά πιθανότερο να αναφέρουν συχνές ανώμαλες εμπειρίες, όπως:

αποσύνδεση, δηλαδή μια νοητική διεργασία κατά την οποία το άτομο νιώθει αποκομμένο από τις σκέψεις, τα συναισθήματα, τις μνήμες ή την αίσθηση της ταυτότητάς του
μαγική σκέψη, δηλαδή την πεποίθηση ότι οι σκέψεις ή οι πράξεις μπορούν να επηρεάσουν άμεσα γεγονότα στον φυσικό κόσμο
απορρόφηση, δηλαδή την έντονη εστίαση ή βύθιση σε μια δραστηριότητα ή σκέψη, συχνά μέχρι να χαθεί η αίσθηση του χρόνου ή του περιβάλλοντος
διαισθητική σκέψη, δηλαδή τρόπο συλλογισμού που βασίζεται στο ένστικτο, στις εντυπώσεις ή στην άμεση κατανόηση, αντί για σκόπιμη ανάλυση ή λογικά βήματα
παράξενες συμπτώσεις, δηλαδή περιπτώσεις όπου δύο γεγονότα συμβαίνουν μαζί με έναν νοηματικό τρόπο που μοιάζει εξαιρετικά απίθανο να προέκυψε τυχαία

«Ορισμένοι άνθρωποι έχουν πολύ στενότερη σύνδεση με τα μη συνειδητά ή υποσυνείδητα μέρη του νου τους», είπε ο Πάλσον, επίτιμος καθηγητής στο University of North Carolina at Chapel Hill. «Ο συνειδητός και ο υποσυνείδητος νους τους επηρεάζουν ο ένας τον άλλον σε ασυνήθιστα υψηλό βαθμό στην καθημερινή ζωή».

Χρησιμοποιώντας μια νέα μέτρηση με την ονομασία Thought Impact Scale, ο Πάλσον ανέλυσε περισσότερους από 2.000 ενήλικες στις ΗΠΑ, για να αξιολογήσει «αλληλεπιδράσεις ανάμεσα στη συνειδητή σκέψη και τις μη συνειδητές νοητικές λειτουργίες». Οι συμμετέχοντες βαθμολόγησαν, σε κλίμακα Likert, πόσο συμφωνούν με προτάσεις για διάφορες νοητικές εμπειρίες και ψυχολογικά χαρακτηριστικά, όπως αυτόματες σκέψεις, διαισθητική διορατικότητα, συναισθηματική αντήχηση και αυθόρμητες νοερές εικόνες, καθώς και τη συχνότητα ασυνήθιστων εμπειριών όπως τηλεπαθητικές εντυπώσεις, προγνωστικά όνειρα και παράξενες συμπτώσεις. Ένα καθαρό μοτίβο προέκυψε: όσοι είχαν υψηλό subconscious connectedness ανέφεραν τέτοιες εμπειρίες πολύ συχνότερα από όσους είχαν χαμηλές βαθμολογίες.

Όπως η εξωστρέφεια ή ο νευρωτισμός, έτσι και αυτό το χαρακτηριστικό διαφέρει από άνθρωπο σε άνθρωπο, αλλά παραμένει σχετικά σταθερό με τον χρόνο για το ίδιο άτομο. Αυτό που αλλάζει, σύμφωνα με τον Πάλσον, είναι ο τρόπος με τον οποίο εκδηλώνεται, δηλαδή ο τρόπος με τον οποίο οι άνθρωποι ερμηνεύουν τη διαίσθηση, τη μνήμη ή τη σύμπτωση. Για όσους δέχονται ισχυρότερη υποσυνείδητη επίδραση, ο νους ίσως απλώς καταγράφει περισσότερα από όσα οι άλλοι απορρίπτουν.

«Οι ανώμαλες εμπειρίες είναι κάτι που οι περισσότεροι άνθρωποι έχουν τουλάχιστον περιστασιακά», λέει ο Πάλσον. «Οι μελέτες μας έδειξαν ότι το 84% έως 86% των ενηλίκων βιώνουν επανειλημμένα τουλάχιστον έναν τύπο τέτοιας εμπειρίας». Νευροεπιστήμονες υποστηρίζουν ότι το default mode network του εγκεφάλου —ενεργό κατά τη φαντασία και την ενδοσκόπηση— μπορεί να παίζει ρόλο στη δημιουργία αυτών των εντυπώσεων. Η αυξημένη συνδεσιμότητα ανάμεσα σε περιοχές του εγκεφάλου που είναι υπεύθυνες για τη μνήμη, το συναίσθημα και την πρόβλεψη θα μπορούσε να εξηγεί την ένταση ή τη ζωντάνια των λεγόμενων προαισθήσεων.

Μπορούν η ψυχική πρόβλεψη, οι προαισθήσεις ή το «ένστικτο» να προσφέρουν κάποιο εξελικτικό πλεονέκτημα; Ίσως, σύμφωνα με τον Πάλσον, αυτές οι ανώμαλες εμπειρίες βοηθούν τους ανθρώπους να ερμηνεύουν καλύτερα λεπτές συσχετίσεις. Ίσως, όμως, τα προαισθήματα και οι παράξενες εμπειρίες να εξηγούνται πιο απλά: μπορεί να οφείλονται στην επιλεκτική ανάκληση, δηλαδή στο ότι θυμόμαστε τις σωστές προβλέψεις και αγνοούμε όσες δεν βγήκαν αληθινές. Σε αυτό συμβάλλουν και η προκατάληψη επιβεβαίωσης και η «ευρετική της διαθεσιμότητας» — η τάση μας να θυμόμαστε φορτισμένα γεγονότα και να ξεχνάμε τα συνηθισμένα. Τα περισσότερα όνειρά μας ξεχνιούνται· εκείνο που συμπίπτει με μια τραγωδία μένει αξέχαστο.

Το προαίσθημα ίσως να αφορά λιγότερο μια ματιά στο μέλλον και περισσότερο την αντίληψη —συνειδητή ή μη— λεπτών ενδείξεων που ο νους ήδη επεξεργάζεται. Και με αυτή την έννοια, το ανεξήγητο γίνεται μέρος του τρόπου με τον οποίο κινούμαστε στον κόσμο, όχι κάτι έξω από αυτόν.

Πηγή: popularmechanics.com.