Η αφαντασία δεν εμποδίζει πάντα τα όνειρα να έχουν εικόνες

Κάποιοι άνθρωποι με αφαντασία δεν μπορούν να σχηματίσουν εικόνες στο μυαλό τους όταν είναι ξύπνιοι, αλλά εξακολουθούν να βλέπουν πρόσωπα, χώρους ή άλλες εικόνες στα όνειρά τους. Αυτό δείχνει μελέτη που δημοσιεύτηκε στο Scientific Reports και εξέτασε πώς συνδέεται η φαντασία στην εγρήγορση με το περιεχόμενο των ονείρων.

Η αδυναμία να «δεις» κάτι κατά βούληση στο μυαλό σου ονομάζεται αφαντασία. Οι ερευνητές βρήκαν ότι η σχέση ανάμεσα στη φαντασία όταν είμαστε ξύπνιοι και στα όνειρα διαφέρει αρκετά από άνθρωπο σε άνθρωπο.

Η μελέτη δεν περιορίστηκε στις εικόνες. Εξέτασε επίσης ήχους, μυρωδιές, γεύσεις, την αφή, την αίσθηση της κίνησης και τον εσωτερικό λόγο, δηλαδή την εμπειρία του να ακούει κανείς λέξεις μέσα στο μυαλό του.

Ορισμένοι συμμετέχοντες περιέγραψαν παρόμοιες αισθητηριακές εμπειρίες στα όνειρά τους και όταν φαντάζονταν κάτι ξύπνιοι. Άλλοι είπαν ότι στα όνειρα εμφανίζονταν αισθήσεις που δεν μπορούσαν να καλέσουν συνειδητά όταν ήταν ξύπνιοι.

Η αφετηρία της έρευνας ήταν και προσωπική. Δύο από τους ερευνητές, ο Derek Arnold και ο Loren Bouyer από το University of Queensland στην Αυστραλία, έχουν αφαντασία από παιδιά. Τα όνειρά τους δεν είναι ίδια και ο καθένας θεωρούσε ότι οι αισθήσεις στα όνειρά του αντανακλούν εκείνες που μπορούσε να φανταστεί μέσα στην ημέρα.

Οι ίδιοι είχαν ήδη περιγράψει ότι η φαντασία τους διαφέρει: ο Arnold μπορεί να φανταστεί ήχους, ενώ ο Bouyer μπορεί να φανταστεί αισθήσεις αφής. Κανένας από τους δύο δεν μπορεί να σχηματίσει εθελοντικά νοερές εικόνες.

Σε συνεργασία με τον Merlin Monzel από το University of Bonn στη Γερμανία, οι ερευνητές εξέτασαν πώς διαφέρουν αυτές οι εμπειρίες σε ένα ευρύτερο δείγμα.

Η ομάδα ανέλυσε απαντήσεις από διαδικτυακό ερωτηματολόγιο 205 ατόμων. Με βάση τα σκορ που μετρούσαν τη οπτική φαντασία, 84 συμμετέχοντες εντάχθηκαν στην ομάδα της οπτικής αφαντασίας και 121 στην ομάδα σύγκρισης.

Οι συμμετέχοντες κλήθηκαν να σκεφτούν καταστάσεις που θα μπορούσαν να ενεργοποιήσουν διαφορετικές αισθήσεις, όπως η ανάμνηση μιας κοινωνικής συγκέντρωσης. Στη συνέχεια αξιολόγησαν ποιες αισθήσεις φαντάζονταν και απάντησαν σε ερωτήσεις για καθημερινές συνήθειες, όπως το να κάνουν νοερά πρόβες σε συζητήσεις ή να φαντάζονται πώς θα ένιωθε μια κίνηση.

Ανέφεραν επίσης πόσο συχνά εμφανίζονταν διάφορες αισθήσεις στα όνειρά τους, με τη δυνατότητα να δηλώσουν ότι δεν ήταν βέβαιοι.

Στην ομάδα της αφαντασίας, το 46% είπε ότι έχει πάντα οπτικές εμπειρίες στα όνειρά του. Περίπου 8% ανέφερε ότι δεν έχει ποτέ. Στην ομάδα σύγκρισης, κανείς δεν δήλωσε ότι βλέπει οπτικές εικόνες στα όνειρα.

Στην ομάδα της αφαντασίας, οι ερευνητές δεν βρήκαν ένδειξη ότι ισχυρότερη οπτική φαντασία όταν είναι κάποιος ξύπνιος συνδέεται με συχνότερα οπτικά όνειρα.

Πιο καθαρή ήταν η σχέση για τους ήχους και τον εσωτερικό λόγο. Όσοι ανέφεραν ότι τα βιώνουν πιο συχνά στα όνειρά τους, συνήθως δήλωναν και πιο συχνή παρουσία τους όταν είναι ξύπνιοι, αν και οι συσχετίσεις ήταν γενικά αδύναμες έως μέτριες.

Στην ομάδα της αφαντασίας, όσοι άκουγαν συχνά ήχους και συνομιλίες στα όνειρά τους, έτειναν επίσης να λένε ότι χρησιμοποιούν πιο συχνά νοερούς ήχους και εσωτερικό λόγο στην καθημερινότητά τους, όπως όταν κάνουν νοερά πρόβες πριν μιλήσουν.

Στα τρία ερωτηματολόγια, οι συμμετέχοντες έδειξαν συνέπεια στο πόσο κοντά ένιωθαν ότι είναι η φαντασία τους όταν είναι ξύπνιοι με τα όνειρά τους. Κάποιοι μιλούσαν επανειλημμένα για στενή αντιστοιχία, ενώ άλλοι περιέγραφαν σημαντικές διαφορές.

Το γιατί μια αίσθηση μπορεί να υπάρχει στον ύπνο αλλά όχι όταν τη ζητά κανείς συνειδητά όσο είναι ξύπνιος παραμένει ασαφές. Μια πιθανή εξήγηση, σύμφωνα με τους ερευνητές, αφορά τον τρόπο με τον οποίο συνεργάζονται οι περιοχές του εγκεφάλου που σχετίζονται με τη φαντασία. Η υπόθεση είναι ότι σε ορισμένους ανθρώπους η δυσκολία συντονισμού αυτής της δραστηριότητας συνεχίζεται και στον ύπνο, ενώ σε άλλους αλλάζει.

Η σύγκριση της εγκεφαλικής δραστηριότητας σε ανθρώπους με αυτές τις διαφορετικές εμπειρίες θα μπορούσε να βοηθήσει στον έλεγχο αυτής της ιδέας. Θα μπορούσε επίσης να δείξει αν παρόμοιες διαδικασίες παράγουν τις φανταστικές αισθήσεις τόσο όταν είμαστε ξύπνιοι όσο και στα όνειρα.

Η μελέτη δεν μέτρησε εγκεφαλική δραστηριότητα, άρα η εξήγηση αυτή δεν έχει ακόμη ελεγχθεί. Τα ευρήματα βασίζονται στις περιγραφές των συμμετεχόντων και στην ανάμνηση των ονείρων τους. Όσοι ανήκαν στην ομάδα της αφαντασίας ήταν επίσης πιο πιθανό να δηλώσουν ότι δεν είναι βέβαιοι αν συγκεκριμένες αισθήσεις εμφανίστηκαν στα όνειρά τους. Η ομάδα περιλάμβανε άτομα με ασθενή οπτική φαντασία, αλλά και άτομα που δεν είχαν καθόλου.

Μελλοντικές μελέτες ύπνου θα μπορούσαν να φέρουν τους ερευνητές πιο κοντά στην ίδια την εμπειρία, ξυπνώντας τους συμμετέχοντες αμέσως μετά τα όνειρα και ρωτώντας τι θυμούνται.

Ορισμένοι άνθρωποι με αφαντασία αναφέρουν εικόνες και ήχους στα όνειρά τους που δεν μπορούν να ανακαλέσουν όταν είναι ξύπνιοι. Για άλλους, οι αισθήσεις που λείπουν από τη φαντασία τους όταν είναι ξύπνιοι λείπουν και από τα όνειρά τους.

Η έρευνα δημοσιεύτηκε στο Scientific Reports.

Πηγή: sciencealert.com.