Οι πέτρες που κινούνται, μεγαλώνουν και αναπαράγονται — το γεωλογικό αίνιγμα της Λιβύης

Στη Λιβυκή έρημο, κοντά στην πόλη Γκατ, υπάρχει μια κοιλάδα όπου οι βράχοι φαίνεται να έχουν ζωή. Οι trovants — αρχαίοι πέτρινοι σχηματισμοί που απαντώνται σε λίγα μέρη στον κόσμο — μεγαλώνουν με την υγρασία, αναπτύσσουν επεκτάσεις και, κατά μία έννοια, «αναπαράγονται». Η επιστήμη έχει μια εξήγηση, αλλά το θέαμα παραμένει εξωπραγματικό.

Υπάρχουν μέρη στη Γη που μοιάζουν να ανήκουν σε άλλο πλανήτη. Η κοιλάδα Kawakeb, γνωστή και ως «Κοιλάδα των Πλανητών», είναι ένα από αυτά. Βρίσκεται βαθιά στη Λιβυκή έρημο, κοντά στην αρχαία πόλη Γκατ, και το τοπίο της θυμίζει σκηνικό επιστημονικής φαντασίας: τεράστιοι, στρογγυλεμένοι βράχοι απλώνονται στην άμμο σαν να τους άφησε εκεί κάποιος γίγαντας, ή σαν να αναδύθηκαν από το έδαφος μόνοι τους. Κατά κάποιον τρόπο, αυτό ακριβώς συνέβη.

Οι σχηματισμοί αυτοί ανήκουν στην κατηγορία που οι γεωλόγοι αποκαλούν trovants — ένας όρος που προέρχεται από τη Ρουμανία, όπου παρόμοιοι βράχοι έχουν μελετηθεί εκτενώς. Πρόκειται για ψαμμιτικούς πυρήνες με ανθρακικό ασβέστιο στο εσωτερικό τους, και η συμπεριφορά τους είναι, με κάθε επιστημονική ακρίβεια, ασυνήθιστη. Όταν έρχονται σε επαφή με νερό — βροχή, υγρασία, πλημμύρα — απορροφούν τα ανθρακικά άλατα και διαστέλλονται. Με τον καιρό, αναπτύσσουν εξογκώματα στην επιφάνειά τους που μοιάζουν με νέους βράχους. Αν αυτά τα εξογκώματα αποκοπούν, συνεχίζουν να αναπτύσσονται ανεξάρτητα. Αυτό είναι που οι επιστήμονες αποκαλούν, με κάποια ποιητική άδεια, «αναπαραγωγή».

Η διαδικασία είναι αργή — μιλάμε για εκατοντάδες ή χιλιάδες χρόνια για να γίνει ορατή αλλαγή — αλλά τα αποτελέσματά της είναι εντυπωσιακά. Μερικοί trovants στην Kawakeb έχουν φτάσει σε διαστάσεις αρκετών μέτρων, ενώ γύρω τους σκορπίζονται μικρότεροι «απόγονοί» τους. Η κοιλάδα μοιάζει με ένα παγωμένο στιγμιότυπο μιας διαδικασίας που συνεχίζεται αθόρυβα εδώ και εκατομμύρια χρόνια.

Αυτό που κάνει την Kawakeb ιδιαίτερη σε σχέση με άλλες τοποθεσίες trovants — όπως το Costești-Vâlcea στη Ρουμανία, που έχει χαρακτηριστεί μνημείο φυσικής κληρονομιάς — είναι η κλίμακα και η απομόνωσή της. Το ερημικό τοπίο ενισχύει την αίσθηση ότι βρίσκεσαι εκτός χρόνου. Οι βράχοι δεν έχουν απλώς σχήμα πλανητών — έχουν και κάτι από την αδιαφορία τους για την ανθρώπινη παρουσία.

Για τους γεωλόγους, η περιοχή είναι ένα ανοιχτό εργαστήριο που δείχνει πώς η χημεία, ο χρόνος και το κλίμα μπορούν να παράγουν φαινόμενα που μοιάζουν να παραβιάζουν τους κανόνες της άψυχης ύλης. Για τους υπόλοιπους, είναι μια υπενθύμιση ότι ο πλανήτης μας κρύβει ακόμα εικόνες που δεν έχουμε συνηθίσει να βλέπουμε — και ερωτήματα που δεν έχουμε τελειώσει να κάνουμε.

Γονείς εναντίον Ζάκερμπεργκ: η δίκη που δεν ήθελε να γίνει ποτέ

Στο Λος Άντζελες, γονείς που έχασαν παιδιά τους εξαιτίας — όπως ισχυρίζονται — των social media, παρακολούθησαν τον CEO της Meta να καταθέτει σε μια ιστορική δίκη. Η υπόθεση αφορά μια 20χρονη που λέει ότι ο εθιστικός σχεδιασμός του Instagram και του YouTube κατέστρεψε την ψυχική της υγεία. Για τους γονείς έξω από την αίθουσα, η δίκη δεν είναι απλώς νομική διαδικασία — είναι η μόνη μορφή δικαιοσύνης που μπορούν ακόμα να διεκδικήσουν.

Έξω από την αίθουσα του δικαστηρίου στο Λος Άντζελες, μια ντουζίνα γονείς κρατούσαν χάρτινα εισιτήρια και κοιτούσαν αγχωμένοι μια γκρι τσάντα. Μέσα σε αυτή βρισκόταν η κλήρωση που θα αποφάσιζε αν θα έμπαιναν στην αίθουσα — μία από τις 15 δημόσιες θέσεις για να δουν τον Mark Zuckerberg να καταθέτει. Στα σακάκια και τις τσάντες τους, πεταλούδες-κλιπ τιμούσαν παιδιά που έχασαν — αυτοκτονίες, ατυχήματα, υπερδοσολογίες που οι γονείς συνδέουν με την έκθεση σε online πλατφόρμες.

Η δίκη αφορά επίσημα μια νεαρή γυναίκα γνωστή ως Kaley, η οποία ισχυρίζεται ότι ο εθιστικός σχεδιασμός του Instagram και του YouTube την έκανε να χρησιμοποιεί τα social media «όλη μέρα», οδηγώντας σε αυτοκτονικές σκέψεις και διαταραχές σώματος. Η Meta και η Google αρνούνται τις κατηγορίες, υποστηρίζοντας ότι άλλοι παράγοντες στη ζωή της Kaley ευθύνονται για τα ψυχολογικά της προβλήματα. Η Snap και το TikTok, που ήταν επίσης εναγόμενοι, διακανόνισαν εξωδικαστικά πριν τη δίκη.

Αυτή είναι η πρώτη από μια σειρά «bellwether» υποθέσεων — δοκιμαστικές δίκες που θα καθορίσουν πώς θα αντιμετωπιστούν χιλιάδες παρόμοιες αγωγές. Το διακύβευμα δεν είναι μόνο χρήματα: αν η Kaley κερδίσει, θα μπορούσε να αλλάξει θεμελιωδώς το επιχειρηματικό μοντέλο των μεγαλύτερων πλατφορμών του κόσμου. Ο επικεφαλής δικηγόρος της, Matthew Bergman, το έχει πει ξεκάθαρα: στόχος είναι να γίνει τόσο οικονομικά ασύμφορο για τις εταιρείες να σχεδιάζουν επικίνδυνα προϊόντα, ώστε να αναγκαστούν να επενδύσουν στην ασφάλεια.

Το κεντρικό νομικό εμπόδιο είναι το Section 230, η αμερικανική νομοθεσία που προστατεύει τις πλατφόρμες από ευθύνη για περιεχόμενο που δημιουργούν οι χρήστες. Η Kaley και οι δικηγόροι της επιχειρηματολογούν ότι το πρόβλημα δεν είναι το περιεχόμενο αυτό καθαυτό, αλλά ο σχεδιασμός των εφαρμογών — τα αλγοριθμικά συστήματα, το endless scroll, οι ειδοποιήσεις — που εθίζουν τους χρήστες. Αν το επιχείρημα αυτό πείσει την ένορκη επιτροπή, θα ανοίξει ένα νομικό παράθυρο που μέχρι σήμερα ήταν κλειστό για τους περισσότερους.

Η κατάθεση του Zuckerberg έφερε στο φως εσωτερικά έγγραφα που η Meta θα προτιμούσε να μείνουν κρυφά. Emails στελεχών έδειχναν διαφωνίες για την άρση της απαγόρευσης φίλτρων τρίτων στο Instagram — φίλτρα που αλλοιώνουν την εμφάνιση των χρηστών και κάποιοι εσωτερικά φοβόντουσαν ότι ενισχύουν τη σωματική δυσμορφία σε έφηβες. «Ήμασταν μια οικογένεια που είχαμε τον έλεγχο», είπε η Brandy Roberts, που έχασε την κόρη της Englyn σε ηλικία 14 ετών. «Είχαμε κωδικούς στα τηλέφωνα, παρακολουθούσαμε τη χρήση. Και τώρα βλέπω τι έβγαινε στα εσωτερικά έγγραφα.»

Για τους γονείς έξω από το δικαστήριο, η παρουσία τους εκεί ήταν από μόνη της μια νίκη. Η Mary Rodee, που έχασε τον 15χρονο γιο της Riley σε αυτοκτονία αφού έγινε στόχος sextortion μέσω Facebook, περιέγραψε τη στιγμή που είδε τον Zuckerberg να περνά μπροστά της: «Τον αναγνώρισα από τα σγουρά μαλλιά. Και αυτό με εκνευρίζει. Ο Riley είχε τόσο χαριτωμένα σγουρά μαλλιά.» Η Lori Schott, που έχασε την 18χρονη κόρη της Annalee, είπε απλά: «Ήθελα να με κοιτάξει. Να ξέρει ότι οι γονείς είναι εδώ.»

Η ένορκη επιτροπή δεν χρειάζεται να αποφανθεί αν τα social media προκαλούν κλινικό εθισμό — μια διάγνωση που επίσημα δεν υπάρχει. Αρκεί να πειστεί ότι τα προϊόντα ήταν αμελώς σχεδιασμένα και ότι αυτός ο σχεδιασμός έβλαψε την Kaley. Η απόφαση αυτή, όποια κι αν είναι, δεν θα επιστρέψει κανένα παιδί. Αλλά για τους γονείς που στέκονται στη βροχή του Λος Άντζελες κρατώντας φωτογραφίες, είναι ίσως το πιο κοντινό πράγμα στη δικαιοσύνη που έχουν δει ποτέ.

Chrome έρχεται στο Linux για Arm — και ο λόγος ίσως είναι το μέλλον, όχι το παρόν

Η Google ανακοίνωσε ότι το Chrome θα υποστηρίζει επίσης ARM64 Linux μηχανήματα από το δεύτερο τρίμηνο του 2026. Η κίνηση έρχεται καθυστερημένα σε σχέση με Mac και Windows on Arm, αλλά το timing δεν είναι τυχαίο — μεγάλοι κατασκευαστές chips όπως η Nvidia και η Qualcomm κοιτάζουν σοβαρά το Linux ως επόμενο πεδίο μάχης για τους Arm επεξεργαστές τους.

Για χρόνια, αν είχες υπολογιστή με Linux και επεξεργαστή Arm, ο Chrome ήταν απλά εκτός πίνακα. Μπορούσες να κατεβάσεις Chrome για Linux ή Chrome για Arm — αλλά όχι και τα δύο μαζί. Η Google τώρα λέει ότι αυτό αλλάζει: το Chrome έρχεται σε ARM64 Linux μηχανήματα στο δεύτερο τρίμηνο του 2026.

Η εταιρεία έχει ήδη καλύψει τα άλλα μέτωπα — Chrome για Arm Mac από το 2020, Chrome για Windows on Arm από το 2024. Το Linux on Arm ήταν το τελευταίο κομμάτι που έλειπε, και η Google το δικαιολογεί με αόριστη αναφορά στη «growing demand» για browsing που συνδυάζει το ανοιχτό Chromium με το οικοσύστημα της Google. Αυτό που δεν λέει ξεκάθαρα είναι αν μιλά για ζήτηση που ήδη υπάρχει ή για αυτή που έρχεται.

Το Linux σαφώς κερδίζει έδαφος. Κατασκευαστές όπως η Dell, η Lenovo και η Framework πουλάνε laptops με Linux, αλλά αυτά τρέχουν σε x86 επεξεργαστές — όχι Arm. Η πραγματική ιστορία εδώ είναι αλλού: εταιρείες όπως η Qualcomm, η Nvidia και η MediaTek χτίζουν Arm chips για PC και κοιτάζουν το Linux ως εναλλακτική στο δυναστικό δίδυμο Windows/Intel. Η Qualcomm έχει ήδη δηλώσει δημόσια ότι βλέπει «μεγάλο ενδιαφέρον για άλλα λειτουργικά συστήματα» πέρα από τα Windows για τους PC-grade Arm επεξεργαστές της.

Η Nvidia είναι ακόμα πιο ενδιαφέρουσα περίπτωση. Η εταιρεία αναμένεται να παρουσιάσει τους νέους N1 και N1X επεξεργαστές για Arm laptops στο GTC 2026 developer conference. Ακόμα κι αν τα πρώτα laptops με αυτά τα chips ανακοινωθούν με Windows, το Linux on Arm είναι λογικό επόμενο βήμα — και το Chrome είναι ακριβώς το είδος του βασικού λογισμικού που πρέπει να είναι έτοιμο πριν αρχίσει η μαζική υιοθέτηση.

Η Google μάλιστα αναφέρει ρητά το Nvidia DGX Spark ως στόχο για το νέο Chrome. Πρόκειται για τα μίνι AI desktops της Nvidia — με τιμή που ξεκινά από 4.000 δολάρια — που τρέχουν Linux on Arm και απευθύνονται σε developers και ερευνητές. Για αυτά τα μηχανήματα, η Google θα ενσωματώσει το Chrome απευθείας στο package manager της Nvidia. Για όλους τους άλλους, η λήψη θα γίνεται κανονικά από το chrome.com/download όταν ο browser κυκλοφορήσει.

Το συμπέρασμα είναι απλό: η Google δεν κάνει αυτή την κίνηση για να εξυπηρετήσει τους λίγους που ήδη τρέχουν Linux on Arm σήμερα. Την κάνει γιατί βλέπει ότι το τοπίο αλλάζει — και θέλει ο Chrome να είναι εκεί όταν αλλάξει.

Bluetooth trackers: ποιο να διαλέξεις για να μην χάνεις τα πράγματά σου

Τα Bluetooth trackers έχουν εξελιχθεί σε απαραίτητο εργαλείο για όσους χάνουν συχνά κλειδιά, πορτοφόλια και αποσκευές. Από το AirTag της Apple μέχρι τα Tile, Pebblebee και Chipolo, η αγορά προσφέρει πλέον επιλογές για κάθε συσκευή και ανάγκη. Η επιλογή εξαρτάται από το οικοσύστημα που χρησιμοποιείς και το πόσο ακριβή εντοπισμό χρειάζεσαι.

Υπάρχουν άνθρωποι που ποτέ δεν χάνουν τίποτα. Τα κλειδιά τους είναι πάντα στη θέση τους, το πορτοφόλι δεν εξαφανίζεται ποτέ, το τηλεκοντρόλ δεν καταλήγει ποτέ κάτω από τον καναπέ. Και μετά υπάρχουν οι υπόλοιποι. Για εκείνους, τα Bluetooth trackers δεν είναι gadget — είναι ανάγκη.

Η βασική λογική είναι απλή: κολλάς ένα μικρό tracker σε ένα αντικείμενο, το συνδέεις με το κινητό σου, και όταν το χάσεις, ανοίγεις μια εφαρμογή και το κάνεις να χτυπήσει. Τα σύγχρονα μοντέλα όμως πηγαίνουν πολύ παραπέρα. Ορισμένα διαθέτουν τεχνολογία ultra-wideband που σου δείχνει ακριβώς πού βρίσκεται το αντικείμενο μέσα σε ένα δωμάτιο. Άλλα συνδέονται με μεγάλα δίκτυα — όπως το Find My της Apple ή το Find Hub της Google — επεκτείνοντας την εμβέλεια πολύ πέρα από τα όρια του Bluetooth. Πολλά σε ειδοποιούν αν ξεχάσεις κάτι πίσω σου.

Για χρήστες iPhone, το AirTag δεύτερης γενιάς της Apple παραμένει η κορυφαία επιλογή. Ο νέος chip ultra-wideband επιτρέπει την Precision Finding — μια λειτουργία που σε οδηγεί στο χαμένο αντικείμενο με βέλος στην οθόνη. Το τεράστιο δίκτυο Find My σημαίνει ότι ακόμα και αν το tracker βρίσκεται εκτός εμβέλειας Bluetooth, μπορεί να εντοπιστεί ανώνυμα μέσω οποιασδήποτε άλλης Apple συσκευής βρίσκεται κοντά. Το κόστος είναι 29 δολάρια, αν και στην πράξη θα χρειαστείς και θήκη για να το κρεμάσεις στα κλειδιά σου.

Για Android χρήστες ή νοικοκυριά με μείγμα iOS και Android, τα Tile trackers εξακολουθούν να είναι η πιο αξιόπιστη επιλογή. Το Tile Pro προσφέρει εμβέλεια 500 ποδιών, τον πιο δυνατό ήχο στη σειρά και αντικαταστάσιμη μπαταρία. Δεν υποστηρίζει ultra-wideband, αλλά αντισταθμίζει με ένα χαρακτηριστικό anti-theft που κάνει το tracker αόρατο στα συστήματα ανίχνευσης όταν κάποιος κλέψει το αντικείμενό σου.

Αν ψάχνεις για κάτι που λειτουργεί και με Apple και με Google, το Pebblebee Clip 5 είναι μια εξαιρετική επιλογή. Διαθέτει επαναφορτιζόμενη μπαταρία που διαρκεί έως ένα χρόνο, εμβέλεια 500 ποδιών και ενσωματωμένο δαχτυλίδι για κλειδιά — χωρίς να χρειάζεσαι επιπλέον αξεσουάρ. Για πορτοφόλια, το Pebblebee Card 5 είναι μόλις 1,8mm λεπτό, υποστηρίζει ασύρματη φόρτιση και διαρκεί έως 18 μήνες ανά φόρτιση.

Η Google έχει κάνει σημαντικά βήματα με το Find Hub, ειδικά σε πυκνοκατοικημένες περιοχές. Το Moto Tag είναι το πρώτο tracker στο δίκτυο αυτό που υποστηρίζει ultra-wideband, προσφέροντας κατευθυντήριες ενδείξεις παρόμοιες με το AirTag. Στις δοκιμές, το AirTag ήταν ελαφρώς πιο ακριβές σε αντικείμενα πίσω από τοίχους ή σε μεγαλύτερες αποστάσεις, αλλά η διαφορά μικραίνει.

Ένα ζήτημα που δεν πρέπει να αγνοηθεί είναι η κατάχρηση. Τα trackers έχουν χρησιμοποιηθεί για παρακολούθηση ανθρώπων χωρίς τη συγκατάθεσή τους — κάτι που ανάγκασε Apple, Google και Tile να ενισχύσουν τα χαρακτηριστικά κατά της παρακολούθησης. Η Apple και η Google έχουν ήδη θεσπίσει κοινό πρότυπο για ειδοποιήσεις ανεπιθύμητης παρακολούθησης σε iOS και Android, με τους μεγάλους κατασκευαστές να το υιοθετούν σταδιακά.

Η επιλογή tracker δεν είναι μία για όλους. Αν έχεις iPhone, το AirTag είναι δύσκολο να κτυπηθεί. Αν χρησιμοποιείς Android ή ζεις σε μικτό οικοσύστημα, τα Tile και Pebblebee προσφέρουν την καλύτερη ισορροπία τιμής, εμβέλειας και συμβατότητας. Σε κάθε περίπτωση, το να ξέρεις πού είναι τα πράγματά σου δεν είναι πια προνόμιο των οργανωτικών — είναι απλώς θέμα να διαλέξεις το σωστό gadget.

Ο πρώην επικεφαλής της Google στην Ευρώπη στο τιμόνι του BBC

Ο Matt Brittin, που ηγήθηκε της Google στην Ευρώπη, τη Μέση Ανατολή και την Αφρική για μια δεκαετία, βρίσκεται πολύ κοντά στο να αναλάβει τη θέση του γενικού διευθυντή του BBC. Η εξέλιξη αυτή αντικατοπτρίζει την αυξανόμενη επιρροή της Big Tech στον κόσμο των παραδοσιακών μέσων ενημέρωσης.

Το BBC ετοιμάζεται να ανοίξει μια νέα σελίδα στην ιστορία του, και το πρόσωπο που φαίνεται να την γράφει έχει βαθιές ρίζες στη Silicon Valley. Ο Matt Brittin, 57 ετών, πρώην επικεφαλής της Google για την Ευρώπη, τη Μέση Ανατολή και την Αφρική, βρίσκεται σε προχωρημένο στάδιο της διαδικασίας επιλογής για τη θέση του γενικού διευθυντή του βρετανικού δημόσιου ραδιοτηλεοπτικού φορέα. Σύμφωνα με πηγές που επικαλείται ο Guardian, αν δεν υπάρξει κάποια έκπληξη της τελευταίας στιγμής, ο Brittin θα διαδεχθεί τον Tim Davie στο πιο δύσκολο — και πιο εκτεθειμένο — αξίωμα των βρετανικών μέσων.

Η επιλογή ενός στελέχους με τεχνολογικό υπόβαθρο δεν είναι τυχαία. Ο Davie, ο απερχόμενος γενικός διευθυντής, είχε ήδη στρέψει το BBC προς μια πιο ψηφιακή κατεύθυνση, δημιουργώντας ένα τμήμα “media tech” και επενδύοντας στην ανάπτυξη του iPlayer. Το BBC αντιμετωπίζει έναν ανταγωνιστή που δεν μπορεί να αγνοήσει: το YouTube, που ανήκει στη μητρική εταιρεία της Google, έχει αποσπάσει εκατομμύρια θεατές από τους παραδοσιακούς τηλεοπτικούς σταθμούς. Σε αυτό το πλαίσιο, ένας άνθρωπος που γνωρίζει από μέσα τη λογική των πλατφορμών φαίνεται να είναι ακριβώς αυτό που αναζητά το BBC.

Ο Brittin, μέλος της βρετανικής ολυμπιακής ομάδας κωπηλασίας το 1988, ηγήθηκε της Google στην Ευρώπη για μια δεκαετία πριν αποχωρήσει πέρυσι για ένα, όπως το περιέγραψε ο ίδιος, “mini gap year”. Είναι επίσης μη εκτελεστικό μέλος του διοικητικού συμβουλίου του Guardian Media Group. Ωστόσο, η μετάβαση από τον εταιρικό κόσμο στη δημόσια σφαίρα δεν είναι ποτέ αυτονόητη. Το 2016, όταν κλήθηκε να καταθέσει στο βρετανικό κοινοβούλιο για τη χαμηλή φορολογική επιβάρυνση της Google στη Βρετανία, φάνηκε να μην γνωρίζει ακριβώς πόσο κερδίζει ο ίδιος — μια στιγμή που δεν πέρασε απαρατήρητη.

Ο Davie, αποχαιρετώντας τη θέση του μετά από μια σειρά κρίσεων που κορυφώθηκαν με την παραίτησή του εν μέσω αντιπαραθέσεων για θεσμική μεροληψία, ήταν ειλικρινής για τις απαιτήσεις του ρόλου. “Δεν είναι δουλειά για δειλούς”, είπε σε ομιλία του στη Royal Television Society, προσθέτοντας ότι η δημόσια ζωή έχει γίνει “βάναυση” και “πολύ προσωπική”. Ο ίδιος περιέγραψε πώς βρέθηκε να κατηγορείται ταυτόχρονα ως “συντηρητικός παρείσακτος” και ως “αριστερός πολεμιστής του woke” — μια αντίφαση που ίσως είναι το καλύτερο πιστοποιητικό αμεροληψίας που μπορεί να έχει κανείς.

Το BBC παραμένει ένας από τους πιο αναγνωρίσιμους δημόσιους οργανισμούς στον κόσμο, αλλά λειτουργεί υπό συνθήκες που δεν έχουν προηγούμενο: πολιτική πόλωση, πολιτισμικοί πόλεμοι, ψηφιακός ανταγωνισμός από εταιρείες με πολλαπλάσιους πόρους. Αν ο Brittin αναλάβει τελικά τα ηνία, θα κληθεί να απαντήσει σε ένα ερώτημα που δεν έχει εύκολη απάντηση: μπορεί ένας δημόσιος φορέας να επιβιώσει στην εποχή των αλγορίθμων χωρίς να γίνει ο ίδιος αλγόριθμος;

Η ελληνική ιατρική της αρχαιότητας εξακολουθεί να θεραπεύει στη σύγχρονη Ινδία

Το σύστημα ιατρικής που ανέπτυξε ο Ιπποκράτης δεν έμεινε στα βιβλία της ιστορίας — στην Ινδία εξακολουθεί να ασκείται ενεργά υπό την ονομασία «Unani», με δεκάδες αναγνωρισμένες σχολές και κρατική χρηματοδότηση. Η λέξη «Unani» δεν είναι τίποτα άλλο από παραφθορά του «Ιώνιος» — αναφορά στους Έλληνες που πρώτοι έφεραν αυτή τη γνώση στην Ασία.

Αν κάποιος σήμερα επισκεφθεί ένα ιατρείο Unani στη Βομβάη ή το Δελχί, θα βρει γιατρούς που διαγιγνώσκουν με βάση τη θεωρία των τεσσάρων χυμών — αίμα, φλέγμα, κίτρινη χολή, μαύρη χολή — ακριβώς όπως την περιέγραψε ο Ιπποκράτης στο «Περί Φύσεως Ανθρώπου» πριν από 2.500 χρόνια. Αυτό δεν είναι ιστορική αναπαράσταση. Είναι ζωντανή ιατρική πράξη, αναγνωρισμένη από το ινδικό κράτος, με 46 πανεπιστημιακές σχολές και ένα εθνικό ινστιτούτο στη Βαγκαλόρη που λειτουργεί από το 2004.

Η διαδρομή από την αρχαία Ελλάδα στην Ινδία δεν ήταν ευθεία. Πέρασε μέσα από τους Άραβες γιατρούς του Μεσαίωνα — τον Αβικέννα, τον Ραζή, τον Αλ-Ζαχράβι — που μετέφρασαν, επεξέτειναν και μετέδωσαν την ιπποκρατική παράδοση στην Ανατολή. Από τον 13ο ως τον 17ο αιώνα, η ελληνική ιατρική γνώρισε ακμή στην ινδική υποήπειρο, ενσωματώνοντας στοιχεία από την τοπική Αγιουρβέδα — το παραδοσιακό ινδικό σύστημα υγείας που έχει εκπληκτικές ομοιότητες με την ιπποκρατική σκέψη. Και οι δύο παραδόσεις βασίζονται στην ισορροπία ζωτικών υγρών, στη σχέση σώματος και περιβάλλοντος, στην πρόληψη μέσω τρόπου ζωής.

Κεντρική φιγούρα αυτής της σύνθεσης υπήρξε ο Hakim Ajmal Khan, ένας από τους σημαντικότερους γιατρούς της Ινδίας στις αρχές του 20ού αιώνα. Καταγόμενος από οικογένεια με ρίζες στο Τουρκεστάν, ο Khan ίδρυσε στο Δελχί το Ayurveda and Unani Tibbiya College, πιστεύοντας ότι η ελληνική και η ινδική ιατρική παράδοση δεν ανταγωνίζονται αλλά συμπληρώνουν η μία την άλλη. Ταξίδεψε στην Κωνσταντινούπολη και στο Κάιρο, βρήκε παντού παλιούς μαθητές του, και επέστρεψε με βαθύτερη πεποίθηση ότι η γνώση δεν έχει σύνορα. Η σχολή του έγινε γνωστή σε ολόκληρη τη Μέση Ανατολή και πέρα από αυτή.

Η επικαιρότητα έφερε πρόσφατα αυτή την ιστορία στο προσκήνιο με έναν απρόσμενο τρόπο. Στη Μαντουράι, ο Κοσμήτορας της Ιατρικής Σχολής απομακρύνθηκε από τη θέση του αφού φοιτητές έδωσαν τον ινδικό όρκο Maharshi Charak Shapath αντί για τον Ιπποκρατικό Όρκο. Η Εθνική Επιτροπή Ιατρικής πρότεινε να αντικατασταθεί ο Ιπποκρατικός Όρκος σε όλες τις ιατρικές σχολές της χώρας — πρόταση που τελικά απορρίφθηκε από τον Ιατρικό Σύλλογο και έγινε προαιρετική. Η ειρωνεία είναι ότι ο βασιλιάς Κανίσκα, ο ελληνιστής ηγεμόνας της Βόρειας Ινδίας τον 1ο αιώνα μ.Χ., είχε ως αυλικό γιατρό τον ίδιο τον Maharishi Charak — έναν γιατρό που μεγάλωσε σε περιβάλλον εμποτισμένο από την ελληνική σκέψη.

Η ιστορία της Unani ιατρικής είναι, τελικά, μια ιστορία για το πώς ταξιδεύει η γνώση. Ξεκίνησε στα νησιά του Αιγαίου, πέρασε από τη Βαγδάτη και τη Σαμαρκάνδη, έφτασε στο Δελχί και τη Βαγκαλόρη, και σήμερα εξακολουθεί να θεραπεύει ανθρώπους. Σε έναν κόσμο που συζητά για αποαποικιοποίηση της γνώσης και επιστροφή στις τοπικές παραδόσεις, το παράδειγμα της Unani θυμίζει κάτι απλό: οι καλύτερες ιδέες δεν ανήκουν σε κανέναν — και ακριβώς γι’ αυτό επιβιώνουν.

Ο άνθρωπος που μεταμόρφωσε την Adobe αποχωρεί μετά από 17 χρόνια στην κορυφή

Ο Shantanu Narayen ανακοίνωσε την αποχώρησή του από τη θέση του CEO της Adobe, μετά από μια θητεία που μετέτρεψε την εταιρεία από έναν παραδοσιακό κατασκευαστή λογισμικού σε έναν κολοσσό των δημιουργικών εργαλείων και του cloud. Κάτω από την ηγεσία του, η Adobe πέρασε από τα 1 δισεκατομμύριο στα 25 δισεκατομμύρια δολάρια σε ετήσια έσοδα.

Υπάρχουν λίγοι managers στην ιστορία της τεχνολογίας που μπορούν να ισχυριστούν ότι άλλαξαν ριζικά μια εταιρεία χωρίς να τη σπάσουν στη διαδικασία. Ο Shantanu Narayen είναι ένας από αυτούς. Μετά από 17 χρόνια στο τιμόνι της Adobe, ο CEO που οδήγησε την εταιρεία σε μια από τις πιο επιτυχημένες μεταμορφώσεις στον κλάδο του λογισμικού ανακοίνωσε την αποχώρησή του.

Όταν ο Narayen ανέλαβε τη διοίκηση το 2007, η Adobe ήταν μια σεβαστή αλλά στατική εταιρεία. Τα έσοδά της αγγίζαν το 1 δισεκατομμύριο δολάρια και το επιχειρηματικό μοντέλο της βασιζόταν στην πώληση κουτιών με λογισμικό — Photoshop, Illustrator, Acrobat — σε εφάπαξ τιμές. Ήταν ένα μοντέλο που λειτουργούσε, αλλά δεν είχε μέλλον.

Η μεγάλη στροφή ήρθε στις αρχές της δεκαετίας του 2010, όταν η Adobe αποφάσισε να εγκαταλείψει τις εφάπαξ πωλήσεις και να μεταβεί στο μοντέλο συνδρομής μέσω του Creative Cloud. Η απόφαση δεν έγινε δεκτή με ενθουσιασμό — πολλοί χρήστες αντέδρασαν έντονα, και η μετοχή της εταιρείας δέχτηκε πίεση. Ο Narayen επέμεινε. Σήμερα, το Creative Cloud είναι το κυρίαρχο εργαλείο για εκατομμύρια σχεδιαστές, φωτογράφους, βιντεογράφους και δημιουργούς περιεχομένου παγκοσμίως, και τα ετήσια έσοδα της Adobe έχουν φτάσει τα 25 δισεκατομμύρια δολάρια.

Η θητεία του δεν ήταν χωρίς αναταράξεις. Η προσπάθεια εξαγοράς της Figma — του δημοφιλούς εργαλείου σχεδιασμού που είχε αρχίσει να απειλεί την κυριαρχία της Adobe — για 20 δισεκατομμύρια δολάρια ναυάγησε το 2023 μετά από παρέμβαση των ρυθμιστικών αρχών στην Ευρώπη και τις ΗΠΑ. Ήταν μια από τις μεγαλύτερες αποτυχημένες εξαγορές στην ιστορία της τεχνολογίας, και έριξε σκιά στα τελευταία χρόνια της θητείας του. Παρ’ όλα αυτά, η Adobe παρέμεινε κερδοφόρα και ισχυρή.

Το ερώτημα που μένει ανοιχτό είναι πώς θα πλοηγηθεί η εταιρεία στην εποχή της γεννητικής τεχνητής νοημοσύνης. Εργαλεία όπως το Midjourney, το DALL-E και το Stable Diffusion έχουν αρχίσει να αμφισβητούν τη λογική ύπαρξης ακριβών συνδρομών για δημιουργικό λογισμικό. Η Adobe έχει ήδη ενσωματώσει AI χαρακτηριστικά στα προϊόντα της μέσω του Firefly, αλλά η μάχη για τη συνάφεια στη νέα εποχή μόλις έχει αρχίσει. Ο διάδοχος του Narayen θα κληρονομήσει μια εταιρεία σε καλή κατάσταση — αλλά και έναν κλάδο που αλλάζει με ρυθμούς που δεν έχουν προηγούμενο.

Ο «Αιματηρός Καταρράκτης» της Ανταρκτικής: Λύθηκε το τελευταίο μυστήριο του

Για πάνω από έναν αιώνα, οι Blood Falls της Ανταρκτικής — ένα ρεύμα βαθυκόκκινου υγρού που αναβλύζει από τον παγετώνα Taylor — αποτελούσαν ένα από τα πιο παράξενα φαινόμενα της επιστήμης. Νέα έρευνα που δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Antarctic Science αποκαλύπτει επιτέλους τον μηχανισμό που τους κάνει να εκρήγνυνται περιοδικά, κλείνοντας έναν κύκλο ερωτημάτων που ξεκίνησε το 1911.

Υπάρχει μια γωνιά της Ανταρκτικής που μοιάζει να έχει βγει από ταινία τρόμου. Στις ξηρές κοιλάδες McMurdo, μια απέραντη παγωμένη έρημος, ένα ρεύμα βαθυκόκκινου υγρού αναβλύζει περιοδικά από το λευκό του παγετώνα Taylor. Τα λεγόμενα Blood Falls — «Αιματηρά Καταρράκτη» — ανακαλύφθηκαν το 1911 από τον γεωλόγο Thomas Griffith Taylor και από τότε τροφοδοτούν έναν αιώνα επιστημονικής εικασίας. Τώρα, μια νέα μελέτη φαίνεται να βάζει τελεία στο τελευταίο ανοιχτό ερώτημα: τι ακριβώς κάνει αυτό το υγρό να εκτοξεύεται από τα έγκατα του πάγου.

Το πρώτο μυστήριο που λύθηκε ήταν το χρώμα. Ο Taylor είχε αρχικά αποδώσει την κόκκινη απόχρωση σε μικροάλγη. Έναν αιώνα αργότερα, οι επιστήμονες κατάλαβαν ότι η αιτία είναι σωματίδια σιδήρου παγιδευμένα σε νανοσφαίρες μαζί με άλλα στοιχεία — πυρίτιο, ασβέστιο, αλουμίνιο, νάτριο. Πιθανότατα παράχθηκαν από αρχαία βακτήρια που παγιδεύτηκαν κάτω από το έδαφος εκατομμύρια χρόνια πριν. Μόλις το υγρό έρθει σε επαφή με τον αέρα, ο σίδηρος οξειδώνεται και το μείγμα παίρνει την χαρακτηριστική σκουριοκόκκινη απόχρωση του.

Το δεύτερο μυστήριο αφορούσε τη θερμοκρασία. Πώς παραμένει υγρό σε σχεδόν –20 βαθμούς Κελσίου; Η απάντηση: δεν είναι απλό νερό, αλλά υπεράλμη — ένα εξαιρετικά αλμυρό διάλυμα που σχηματίστηκε πριν από περίπου δύο εκατομμύρια χρόνια, όταν τα νερά του Ανταρκτικού Ωκεανού υποχώρησαν από τις κοιλάδες. Η υψηλή αλατότητα εμποδίζει το νερό να παγώσει, επιτρέποντάς του να παραμένει υγρό ακόμα και σε ακραίες θερμοκρασίες.

Αυτό που παρέμενε άγνωστο ήταν ο φυσικός μηχανισμός που οδηγεί στις εκρήξεις. Η απάντηση ήρθε από τη συνδυαστική ανάλυση δεδομένων GPS, θερμικών αισθητήρων και εικόνων υψηλής ανάλυσης που συλλέχθηκαν κατά τη διάρκεια μιας έκρηξης το 2018. Καθώς ο παγετώνας Taylor κινείται αργά προς τα κατάντη, η μάζα του πάγου συμπιέζει τα υπόγεια κανάλια όπου βρίσκεται η υπεράλμη, δημιουργώντας τεράστια πίεση. Όταν η πίεση γίνεται αφόρητη, ο πάγος υποχωρεί: η υπεράλμη εισχωρεί στις ρωγμές και εκτοξεύεται σε σύντομες εκρήξεις. Το ενδιαφέρον είναι ότι αυτή η αποφόρτιση λειτουργεί και ως φρένο — επιβραδύνει προσωρινά την κίνηση του παγετώνα.

Με αυτή την ανακάλυψη, τα Blood Falls παύουν να είναι μυστήριο — τουλάχιστον προς το παρόν. Παραμένει ανοιχτό το ερώτημα για το πώς η κλιματική αλλαγή θα επηρεάσει αυτό το σύστημα στις επόμενες δεκαετίες. Αν η υπερθέρμανση αλλάξει τη δυναμική του παγετώνα, ακόμα και ένα φαινόμενο που καταλαβαίνουμε πλήρως μπορεί να γίνει και πάλι απρόβλεπτο.

Τι συμβαίνει αν ο Διεθνής Διαστημικός Σταθμός χτυπηθεί από συντρίμμια

Εκατομμύρια θραύσματα τροχιάς κινούνται γύρω από τη Γη με ταχύτητες που ξεπερνούν τα 27.000 χιλιόμετρα την ώρα. Ο ISS έχει αμυντικά συστήματα, αλλά υπάρχει ένα κενό στην προστασία του που κανείς δεν μπορεί να καλύψει πλήρως. Το χειρότερο σενάριο δεν είναι αδύνατο — και η NASA το έχει ήδη σχεδιάσει.

Στο κενό του διαστήματος, εκατομμύρια θραύσματα — από σπασμένους δορυφόρους μέχρι εξαντλημένα τμήματα πυραύλων — κινούνται σε τροχιά με ταχύτητες που φτάνουν τα 27.000 χιλιόμετρα την ώρα. Τα περισσότερα είναι μικροσκοπικά. Αλλά ακόμα και ένα κομμάτι μεγέθους μπιζελιού μπορεί να προκαλέσει σοβαρή ζημιά σε ένα διαστημόπλοιο που κινείται με αντίστοιχη ταχύτητα. Ο ISS δέχεται συνεχώς μικρές πρόσκρουσεις — οι εξωτερικές επιφάνειές του είναι γεμάτες εγκοπές και ρωγμές. Μέχρι τώρα, τίποτα δεν έχει διαπεράσει το κέλυφος. Αλλά τι γίνεται αν συμβεί;

Η NASA έχει υπολογίσει τα χρονικά περιθώρια με ψυχρή ακρίβεια: μια οπή 0,6 εκατοστών αφήνει στο πλήρωμα 14 ώρες για να αντιδράσει. Μια οπή 20 εκατοστών αφήνει λιγότερο από ένα λεπτό. Σε αυτή την περίπτωση, οι αστροναύτες θα πρέπει να αποφασίσουν γρήγορα: να σφραγίσουν τη διαρροή, να κλείσουν τη στεγανή πόρτα του τμήματος που έχει πληγεί, ή να εγκαταλείψουν τον σταθμό. Αν η πίεση πέσει κάτω από ένα κρίσιμο όριο, τα συστήματα αρχίζουν να καταρρέουν και το πλήρωμα κινδυνεύει από υποξία — έλλειψη οξυγόνου που μπορεί να προκαλέσει παραλήρημα και απώλεια συνείδησης.

Υπάρχει βέβαια ένα σύστημα παρακολούθησης: το Space Surveillance Network του αμερικανικού στρατού παρακολουθεί περίπου 45.000 μεγαλύτερα αντικείμενα σε τροχιά, και η NASA διατηρεί μια άτυπη «απαγορευμένη ζώνη» γύρω από τον ISS. Όταν κάποιο θραύσμα απειλεί να εισέλθει σε αυτή, ο σταθμός εκτελεί ελιγμό αποφυγής. Αυτό έχει γίνει δεκάδες φορές από το 1998. Το πρόβλημα είναι ότι τα συστήματα δεν μπορούν να εντοπίσουν αντικείμενα κάτω από ένα συγκεκριμένο μέγεθος — και ακριβώς εκεί βρίσκεται το κενό: τα αμυντικά στρώματα του σταθμού, όπως η ασπίδα Whipple, σχεδιάστηκαν για θραύσματα έως περίπου ένα κυβικό εκατοστό, ενώ τα ραντάρ εντοπίζουν αντικείμενα από τα 10 κυβικά εκατοστά και πάνω. Ό,τι βρίσκεται ανάμεσα σε αυτά τα δύο μεγέθη είναι αόρατο και αδύνατο να αποκρουστεί.

Αν ο ISS εγκαταλειφθεί, το επόμενο ζήτημα είναι η ελεγχόμενη επανείσοδος στην ατμόσφαιρα. Η NASA σχεδιάζει να χρησιμοποιήσει ένα ειδικό όχημα αποτροχίωσης — ένα τροποποιημένο Dragon της SpaceX — για να οδηγήσει τον σταθμό σε ελεγχόμενη πτώση πάνω από μια απομακρυσμένη περιοχή του Ειρηνικού Ωκεανού. Αλλά αν αυτό το όχημα δεν είναι έτοιμο, υπάρχει ένα εναλλακτικό πρωτόκολλο που βασίζεται σε ρωσικά διαστημόπλοια Progress — μια λύση που αφήνει λιγότερο έλεγχο στο πού θα πέσουν τα συντρίμμια.

Το πιο ανησυχητικό σενάριο, αυτό που η NASA αποκαλεί «ανεξέλεγκτη επανείσοδο», περιλαμβάνει μια αλυσίδα αστοχιών: η αποσυμπίεση βλάπτει τα ηλεκτρονικά, τα συστήματα ισχύος και ελέγχου τροχιάς αποτυγχάνουν, και ο σταθμός αρχίζει να κατεβαίνει αργά προς τη Γη χωρίς κανείς να μπορεί να τον κατευθύνει. Σε αυτή την περίπτωση, θραύσματα μεγέθους αυτοκινήτου ή και τρένου θα μπορούσαν να πέσουν σε απρόβλεπτες τοποθεσίες. Η ατμόσφαιρα θα αποτεφρώσει το μεγαλύτερο μέρος του σταθμού, αλλά όχι όλο.

Η ιστορία έχει ήδη ένα προηγούμενο: το 1979, ο Skylab, ο πρώτος αμερικανικός διαστημικός σταθμός, έπεσε ανεξέλεγκτα και σκόρπισε συντρίμμια πάνω από τη Δυτική Αυστραλία. Κανείς δεν τραυματίστηκε, αλλά ο τότε πρόεδρος Κάρτερ αναγκάστηκε να απολογηθεί επίσημα. Ο ISS είναι πολλές φορές μεγαλύτερος από τον Skylab. Η πιθανότητα να συμβεί κάτι τέτοιο παραμένει χαμηλή — αλλά όχι μηδενική. Και αυτό, από μόνο του, αρκεί για να κρατά τους μηχανικούς της NASA ξύπνιους τη νύχτα

NASA ανασχεδιάζει το Artemis: ταχύτερες αποστολές, λιγότερη γραφειοκρατία

Ο διοικητής της NASA Jared Isaacman ανακοίνωσε ριζικές αλλαγές στο πρόγραμμα Artemis, με στόχο την επιτάχυνση της επιστροφής στη Σελήνη. Ακυρώνεται ένα δαπανηρό τμήμα του πυραύλου SLS, ενώ ο ρυθμός εκτοξεύσεων θα αυξηθεί δραματικά. Στο βάθος, η ανησυχία ότι η Κίνα μπορεί να φτάσει στη Σελήνη πρώτη.

Η NASA βρίσκεται σε σταυροδρόμι. Το πρόγραμμα Artemis, που υποτίθεται ότι θα επέστρεφε ανθρώπους στη Σελήνη αυτή τη δεκαετία, κινείται με ρυθμό που θυμίζει περισσότερο γεωλογική εποχή παρά διαστημική αποστολή. Από την εκτόξευση του Artemis I έχουν περάσει σχεδόν τρισήμισι χρόνια. Ο νέος διοικητής Jared Isaacman αποφάσισε να σπάσει αυτό το μοτίβο.

Οι αλλαγές που ανακοινώθηκαν είναι εκτεταμένες. Κεντρικό σημείο είναι η ακύρωση του Exploration Upper Stage, ενός ακριβού τμήματος του πυραύλου SLS που ανέπτυσσε η Boeing με συμβόλαιο αξίας δισεκατομμυρίων δολαρίων. Στη θέση του, η NASA θα προμηθευτεί εμπορικά ένα τυποποιημένο ανώτερο στάδιο — το πιο πιθανό υποψήφιο είναι το Centaur V που ήδη πετά στους πυραύλους Vulcan. Παράλληλα, ο SLS θα σταθεροποιηθεί σε μία και μόνο διαμόρφωση, ώστε να εκτοξεύεται με μεγαλύτερη συχνότητα — στόχος είναι μία αποστολή κάθε δέκα μήνες περίπου.

Η σύγκριση με το παρελθόν είναι αποκαλυπτική. Στην εποχή του Apollo, η NASA εκτόξευε αστροναύτες κατά μέσο όρο κάθε τρεις μήνες. Σήμερα, ο ρυθμός έχει καταρρεύσει. Ένας ανώτερος αξιωματούχος της υπηρεσίας το έθεσε απλά: «Το να εκτοξεύεις τον SLS κάθε τρισήμισι χρόνια δεν είναι συνταγή επιτυχίας». Προβλήματα διαρροών υδρογόνου και ηλίου κατά τις προετοιμασίες εκτόξευσης τόσο του Artemis I όσο και του Artemis II έχουν προκαλέσει καθυστερήσεις μηνών, και η λογική «κάθε αποστολή είναι ένα έργο τέχνης με διαφορετική διαμόρφωση» έχει αποδειχθεί καταστροφική.

Η νέα φιλοσοφία θυμίζει έντονα την προσέγγιση του Apollo. Τότε, η NASA είχε πετάξει μια σειρά από προπαρασκευαστικές αποστολές πριν το ιστορικό άλμα του Apollo 11 — δοκιμές σε τροχιά γύρω από τη Γη, περιφορά γύρω από τη Σελήνη, ελιγμοί με το σεληνακάτ. Το παλιό σχέδιο Artemis είχε παραλείψει αυτά τα βήματα, πηδώντας απευθείας από μια απλή πτήση γύρω από τη Σελήνη στην πλήρη προσσελήνωση. Τώρα, η NASA επιστρέφει σε αυτή τη λογική της σταδιακής μείωσης ρίσκου: δοκιμές σε τροχιά γύρω από τη Γη, ελιγμοί σύνδεσης, αξιολόγηση στολών και επικοινωνιών, πριν κάποιος πατήσει ξανά στο σεληνιακό έδαφος.

Πίσω από όλα αυτά υπάρχει και μια γεωπολιτική διάσταση που η NASA δεν κρύβει. Η Κίνα επιταχύνει το διαστημικό της πρόγραμμα με ρυθμό που ανησυχεί την Ουάσιγκτον. «Η αξιόπιστη ανταγωνιστική πίεση από τον μεγαλύτερο γεωπολιτικό μας αντίπαλο αυξάνεται μέρα με τη μέρα», είπε ο Isaacman. «Πρέπει να κινηθούμε γρηγορότερα». Αν η NASA δεν επιταχύνει, υπάρχει σοβαρό ενδεχόμενο να δει κινέζους αστροναύτες να περπατούν στη Σελήνη πριν επιστρέψουν οι Αμερικανοί.

Ανοιχτά παραμένουν ακόμα αρκετά ερωτήματα. Τι γίνεται με τον Lunar Gateway, τον προτεινόμενο διαστημικό σταθμό σε τροχιά γύρω από τη Σελήνη, στοιχεία του οποίου βρίσκονται ήδη υπό κατασκευή; Τι θα απογίνει ο νέος πύργος εκτόξευσης που κόστισε ήδη 1,8 δισεκατομμύριο δολάρια — τριπλάσιο από τον αρχικό προϋπολογισμό; Η NASA υποσχέθηκε απαντήσεις στις επόμενες εβδομάδες. Αυτό που είναι ήδη σαφές είναι ότι το πρόγραμμα Artemis μπαίνει σε μια νέα φάση — πιο ρεαλιστική, πιο επιθετική, και με πολύ λιγότερη ανοχή στις καθυστερήσεις.

1...422423424...1,701Page 423 of 1,701