Η χημειοθεραπεία και η ακτινοβολία έχουν σώσει εκατομμύρια παιδιά παγκοσμίως, όμως οι έντονες αυτές θεραπείες αφήνουν σε πολλούς ασθενείς σημαντικό κίνδυνο υπογονιμότητας στην ενήλικη ζωή.
Περίπου το ένα τρίτο των ανδρών που έλαβαν στην παιδική ηλικία γοναδοτοξικές θεραπείες, όπως χημειοθεραπεία ή ακτινοβολία, χαρακτηρίζονται «αζωοσπερμικοί» μετά την εφηβεία. Δηλαδή, στο σπέρμα τους δεν ανιχνεύονται βιώσιμα σπερματοζωάρια.
Τώρα, για πρώτη φορά διεθνώς, ιατρική ομάδα στο University Hospital Brussels και το Free University of Brussels (VUB) ισχυρίζεται ότι αποκατέστησε την παραγωγή σπέρματος σε έναν τέτοιο ασθενή.
Σε νέα μελέτη περίπτωσης, η οποία δόθηκε στη δημοσιότητα πριν από αξιολόγηση από ομοτίμους, οι γιατροί περιγράφουν πώς αντιμετώπισαν άνδρα χωρίς βιώσιμο σπέρμα, επανεμφυτεύοντας δείγμα ιστού από τον όρχι του που είχε ληφθεί στην παιδική ηλικία μέσα στον ενήλικο πλέον όρχι του.
Ο ανώνυμος ασθενής γεννήθηκε με δρεπανοκυτταρική αναιμία – κληρονομική αιματολογική νόσο που μπορεί να αντιμετωπιστεί με δότριο μυελό των οστών και μικρές δόσεις χημειοθεραπείας, με τρόπο παρόμοιο με έναν τύπο λευχαιμίας.
Το 2008, πριν ξεκινήσει τη θεραπεία, ο ασθενής (περίπου 10 ετών τότε) και η οικογένειά του συναίνεσαν στην αφαίρεση του ενός όρχεως, ώστε ο ιστός να καταψυχθεί για μελλοντική χρήση.
Το 2022, ο άνδρας απευθύνθηκε στο Brussels IVF στο VUB με την επιθυμία να αποκτήσει παιδί. Διαπιστώθηκε όμως ότι ο εναπομείνας όρχις δεν παρήγαγε βιώσιμο σπέρμα. Ζήτησε μεταμόσχευση, χρησιμοποιώντας τον κατεψυγμένο ιστό που είχε διατηρήσει ως παιδί.
Το 2025, στο πλαίσιο κλινικής δοκιμής, υποβλήθηκε σε επέμβαση για την επανεμφύτευση τεσσάρων μοσχευμάτων μέσα στον όρχι και τεσσάρων μέσα στο όσχεο.
Ένα χρόνο αργότερα, ορισμένα από αυτά τα μοσχεύματα παράγουν ώριμο και κινητικό σπέρμα.
Βιώσιμα σπερματοζωάρια εντοπίζονται μόνο στα σημεία του όρχι που φέρουν τα μοσχεύματα, τα οποία δεν συνδέονται με τον σπερματικό πόρο. Αυτό σημαίνει ότι πιθανότατα το σπέρμα δεν φτάνει στο σπέρμα εκσπερμάτισης.
Αν ο ασθενής θελήσει να αποκτήσει παιδί, πιθανότατα θα χρειαστεί ειδικές θεραπείες που συνδυάζουν με προσοχή σπέρμα και ωάρια στο εργαστήριο.
Ωστόσο, η δυνατότητα της γονεϊκότητας υπάρχει εκεί που πριν δεν υπήρχε.
Παρότι η μελέτη πρέπει να αξιολογηθεί από ανεξάρτητους ειδικούς, ο παιδοενδοκρινολόγος Rod Mitchell, που τρέχει ανάλογη δοκιμή στο University of Edinburgh στη Σκωτία, λέει ότι πάντα υποψιαζόταν πως η διαδικασία θα λειτουργήσει.
«Αν καταψύχεις ιστό και κρατάς τα κύτταρα ζωντανά, τότε θα πρέπει να έχουν τη δυνατότητα», είπε στη Hannah Devlin του The Guardian ο Mitchell.
«Επανατοποθετείς τον ιστό στο ιδανικό περιβάλλον για να τον διεγείρεις. Επιστημονικά και βιολογικά, βγάζει νόημα. Στην πράξη, παραμένει συναρπαστικό.»
Για ενήλικες που υποβάλλονται σε χημειοθεραπεία ή ακτινοβολία, συνήθως συστήνεται κλασική κρυοσυντήρηση σπέρματος. Πριν την εφηβεία όμως, οι ασθενείς δεν μπορούν να καταψύξουν σπέρμα, καθώς ο οργανισμός δεν παράγει ακόμη ώριμα σπερματοζωάρια.
Ακόμη και στην παιδική ηλικία, ωστόσο, οι όρχεις περιέχουν σπερματογόνια βλαστικά κύτταρα (SSCs), τα οποία μπορούν να εξελιχθούν σε σπέρμα αργότερα στη ζωή. Η κρυοσυντήρηση αυτού του ιστού μπορεί, επομένως, να αποτελέσει τρόπο διατήρησης της γονιμότητας για νεαρούς ασθενείς που διατρέχουν κίνδυνο.
Το 2002, το University Hospital Brussels έγινε το πρώτο νοσοκομείο στον κόσμο που εισήγαγε την πρακτική της κατάψυξης ανώριμου ιστού όρχεων με στόχο τη μελλοντική διατήρηση της γονιμότητας. Έκτοτε, και άλλα νοσοκομεία ακολούθησαν, προσφέροντας κρυοσυντήρηση σε πάνω από 3.000 αγόρια παγκοσμίως.
Τα δείγματα αυτά αποθηκεύτηκαν για να επιτρέψουν την έρευνα και σε περίπτωση που μελλοντικές μελέτες αποδείξουν ότι η προσέγγιση είναι βιώσιμη. Για πολλούς ασθενείς, αυτό είναι η μοναδική επιλογή αποκατάστασης γονιμότητας που διαθέτουν.
Αν και ένας μόνο ασθενής δεν αρκεί για να αποδείξει ότι η διαδικασία λειτουργεί, η μελέτη από τις Βρυξέλλες δίνει ελπίδα ότι τα βλαστικά κύτταρα βλαστικής σειράς μπορούν να αντέξουν κατάψυξη, απόψυξη και μοσχεύσεις.
Ο κατεψυγμένος, ανώριμος ιστός όρχεων του ασθενούς εμφάνισε «εξαιρετικά μικρό αριθμό SSCs», και παρ’ όλα αυτά αυτό το μικρό κλάσμα κυττάρων ήταν αρκετό για να πυροδοτήσει την παραγωγή σπέρματος μετά την επανεμφύτευση.
Παραμένει άγνωστο αν τα μοσχεύματα διαρκούν πέραν του ενός έτους. Δεδομένα από ζώα υποδεικνύουν ότι ίσως έχουν μικρή διάρκεια ζωής.
Και φυσικά, παραμένει το κρίσιμο ερώτημα αν αυτά τα σπερματοζωάρια μπορούν να οδηγήσουν σε υγιή μωρά.
«Αυτό είναι ένα σημαντικό βήμα για την περαιτέρω επιστημονική έρευνα με στόχο τη διατήρηση της γονιμότητας παιδιών με καρκίνο ή άλλες αιματολογικές νόσους για το μέλλον», δήλωσε η ειδικός γονιμότητας Veerle Vloeberghs στο Brussels IVF, μετά την επιτυχημένη περσινή μεταμόσχευση.
«Παρότι η διαδικασία είναι ειδικά σχεδιασμένη για την αποκατάσταση της γονιμότητας, δεν μπορούμε αυτή τη στιγμή να εγγυηθούμε ότι θα είναι επιτυχής ή ότι οι ασθενείς θα μπορέσουν να αποκτήσουν παιδιά. Αυτή η θεραπεία ανοίγει πολλές προοπτικές για αυτούς τους νέους ενήλικες. Έχουν πλέον επιλογές που δεν είχαν μέχρι πρόσφατα.»
Σχετικό: Humans And Animals Are Facing a Hidden Fertility Crisis, Scientists Warn
Οι ερευνητές θα παρακολουθήσουν στενά τον ασθενή που έλαβε αυτή τη νέα μεταμόσχευση ιστού όρχεων στην πορεία του προς τη βιολογική γονεϊκότητα.
Σκοπεύουν να παρακολουθήσουν την ανάπτυξη εμβρύων, την εξέλιξη των κυήσεων και τις μακροπρόθεσμες εκβάσεις υγείας σε τυχόν απογόνους.
Η ιστορία του ασθενούς θα παρακολουθείται με ελπίδα από εκατομμύρια ανθρώπους.
Η μελέτη είναι διαθέσιμη στο medRxiv.
