Εδώ και αιώνες, ο αιφνίδιος θάνατος του μακεδόνα στρατηλάτη, σε ηλικία μόλις 33 ετών, τροφοδοτεί ερωτήματα και θεωρίες. Η ερευνήτρια Εϊντριεν Μέιορ, ειδική στην Ιστορία της επιστήμης, μελετά πώς οι μύθοι διασταυρώνονται με τα φυσικά φαινόμενα και, σε συνεργασία με γεωλόγους, χημικούς και τοξικολόγους, εξετάζει αν τα νερά της Στυγός θα μπορούσαν να περιείχαν φυσικά δηλητήρια.
Ο θάνατος του Μεγάλου Αλεξάνδρου παραμένει ένα από τα πιο αινιγματικά γεγονότα της αρχαιότητας. Τον Ιούνιο του 323 π.Χ., στο παλάτι του Ναβουχοδονόσορα Β’ στη Βαβυλώνα, ο ισχυρότερος άνδρας του τότε γνωστού κόσμου πέθανε ξαφνικά.
Λίγες ημέρες πριν, σε ένα από τα πολύωρα συμπόσιά του, ένιωσε οξύ πόνο και κατέρρευσε. Από εκείνη τη στιγμή, όπως γράφει το National Geographic, η υγεία του επιδεινώθηκε ραγδαία: υψηλός πυρετός, έντονη δίψα, αδυναμία, πόνοι στην κοιλιά, πιθανές κρίσεις και σταδιακή απώλεια κινητικότητας. Στο τέλος δεν μπορούσε να μιλήσει ή να κινηθεί, σε κατάσταση που θύμιζε λήθαργο.
Ένα στοιχείο που μεγάλωσε το μυστήριο ήταν ότι το σώμα του δεν εμφάνισε σημάδια αποσύνθεσης για έξι ημέρες. Για τους αρχαίους Έλληνες, σημειώνει το NatGeo, αυτό θεωρήθηκε ένδειξη θεϊκής φύσης, επιβεβαιώνοντας μια προϋπάρχουσα αντίληψη για τον Αλέξανδρο.
Για τους μεταγενέστερους, το ίδιο γεγονός άνοιξε τον δρόμο σε αμέτρητες θεωρίες. Παρά τις προσπάθειες δύο χιλιετιών, η αιτία θανάτου του 32χρονου στρατηλάτη παραμένει άλυτο μυστήριο.
Ήδη από την αρχαιότητα υπήρχαν διαφωνίες: άλλοι μιλούσαν για ασθένεια ή λοίμωξη, άλλοι για δηλητηρίαση. Ο Πλίνιος ο Πρεσβύτερος και ο Βολταίρος εξέφρασαν υποψίες για συνωμοσία, ενώ ο Διόδωρος ο Σικελιώτης έγραψε ότι η αλήθεια αποκρύφτηκε από τους διαδόχους του.
Όσοι στήριζαν τη θεωρία της δηλητηρίασης αναζήτησαν και το υποτιθέμενο φαρμάκι, αναφέρει το NatGeo. Ο Παυσανίας απέδωσε φονικές ιδιότητες στα νερά της Στυγός, υποστηρίζοντας ότι θα μπορούσαν να είχαν σκοτώσει τον Αλέξανδρο. Ο Πλούταρχος έφτασε να κατηγορήσει ακόμη και τον Αριστοτέλη ότι παρείχε το δηλητήριο, αν και αυτό δεν ευσταθεί ιστορικά, αφού ο φιλόσοφος βρισκόταν στην Αθήνα.
Εδώ η Ιστορία συναντά τη μυθολογία. Τα ύδατα της Στυγός συνδέθηκαν με το πέρασμα προς τον Άδη. Δεν πρόκειται μόνο για μυθολογικό μοτίβο: η Στύγα έχει ταυτιστεί με το σημερινό Μαυρονέρι, παραπόταμο που εκβάλλει στον Κορινθιακό κόλπο. Από την αρχαιότητα υπήρχαν αναφορές για την επικινδυνότητά του. Ο Πλάτων μιλούσε για «φοβερές δυνάμεις», ενώ ο Στράβων το χαρακτήριζε «θανατηφόρο». Κυκλοφορούσαν επίσης δοξασίες ότι τα νερά του διέβρωναν μέταλλα και κεραμικά.
Η σύγχρονη επιστήμη, σημειώνει το NatGeo, επιχειρεί να φωτίσει αυτές τις αφηγήσεις. Η Εϊντριεν Μέιορ μελέτησε τη σύνδεση μύθου και φυσικών φαινομένων και, με μια διεπιστημονική ομάδα, εξέτασε αν τα νερά της Στυγός περιείχαν φυσικά δηλητήρια.
Σύμφωνα με τα ευρήματά της, που δημοσιεύτηκαν στην επιθεώρηση Geoheritage, δύο ουσίες θα μπορούσαν να εξηγήσουν τη φήμη του ποταμού: η καλιχεαμυκίνη και το οξαλικό οξύ από λειχήνες. Η καλιχεαμυκίνη μπορεί να σχηματίζεται σε ασβεστολιθικά περιβάλλοντα, όπου το νερό στάζει και εξατμίζεται, αφήνοντας τοξικές επικαθίσεις.
Μικροοργανισμοί που αναπτύσσονται σε τέτοια σημεία παράγουν εξαιρετικά ισχυρές τοξίνες, ικανές να καταστρέψουν κύτταρα και να οδηγήσουν σε πολυοργανική ανεπάρκεια. Η ουσία είναι τόσο δραστική που αξιοποιήθηκε στη σύγχρονη ιατρική σε θεραπείες καρκίνου, ενώ στη φυσική της μορφή παραμένει εξαιρετικά επικίνδυνη.
Παράλληλα, λειχήνες που ευδοκιμούν εκεί εκκρίνουν οξαλικό οξύ, διαβρωτικό για μέταλλα, κάτι που ταιριάζει με τις αρχαίες αναφορές. Ορισμένες λειχήνες παράγουν και μικροτοξίνες που πλήττουν σοβαρά το ήπαρ. Οι αρχαίοι δεν διέκριναν τις λειχήνες από τα πετρώματα ή τα φυτά, αποδίδοντας τις επιπτώσεις στο ίδιο το νερό.
Η Μέιορ, σύμφωνα με το NatGeo, υποστηρίζει ότι τέτοιες φυσικές τοξίνες θα μπορούσαν να έχουν τροφοδοτήσει τη φήμη της Στυγός ως «θανατηφόρου» ποταμού. Αν άνθρωποι ή ζώα πέθαιναν μετά από επαφή με το νερό ή τη βλάστηση της περιοχής, αυτά τα περιστατικά θα ενισχύονταν από την προφορική παράδοση και θα έδεναν με τους μύθους.
Σε αυτό το πλαίσιο, εξηγεί το NatGeo, η ιδέα ότι ο Αλέξανδρος δηλητηριάστηκε με νερό από τη Στύγα δεν ήταν παράλογη για τους σύγχρονούς του. Τα συμπτώματα που παρουσίασε —πυρετός, αδυναμία, σταδιακή παράλυση— θα μπορούσαν να ταιριάζουν με ορισμένες μορφές δηλητηρίασης. Η ίδια η Μέιορ, ωστόσο, τονίζει ότι η έρευνα δεν αποδεικνύει τι συνέβη. Χωρίς άμεσες αποδείξεις ή τοξικολογικές εξετάσεις, το ερώτημα μένει ανοιχτό.
Ακόμη κι αν τα σημερινά νερά του Μαυρονερίου περιέχουν τοξικές ουσίες, αυτό δεν σημαίνει ότι ίσχυε και στην αρχαιότητα. Οι περιβαλλοντικές συνθήκες αλλάζουν και επηρεάζουν τη χημική σύσταση των υδάτων.
Εντέλει, η έρευνα δεν λύνει το μυστήριο του θανάτου του Μεγάλου Αλεξάνδρου, αλλά εξηγεί πώς γεννήθηκαν τέτοιες θεωρίες. Όταν οι σύγχρονοί του υποπτεύθηκαν δηλητηρίαση, στράφηκαν σε ένα ήδη γνωστό, «μυστηριώδες» φυσικό στοιχείο: τα νερά της Στυγός. Έτσι, όπως σημειώνει το NatGeo, η ιστορία του θανάτου του διαμορφώθηκε από ένα μείγμα πραγματικών γεγονότων, φυσικών φαινομένων και μυθολογίας.
Το ερώτημα παραμένει: ασθένεια ή δηλητήριο; Το βέβαιο είναι ότι ο θάνατός του εξακολουθεί να συναρπάζει, αναδεικνύοντας τα όρια της επιστήμης και τη διαχρονική ανάγκη του ανθρώπου να εξηγεί το ανεξήγητο μέσα από ιστορίες.
