Το ένα τέταρτο των περιπτώσεων κατάθλιψης μπορεί να οφείλεται στο ότι το βιολογικό ρολόι του ανθρώπου λειτουργεί εκτός ρυθμού, σύμφωνα με μεγάλη μελέτη. Η νέα αυτή μορφή, που οι ερευνητές αποκαλούν «circadian depression», φαίνεται να ανταποκρίνεται ανεπαρκώς στα συνηθισμένα αντικαταθλιπτικά. Ωστόσο, θα μπορούσε να βελτιωθεί με τη λήψη μελατονίνης ή με συμπεριφορικές στρατηγικές, όπως η έκθεση στον πρωινό ήλιο.
«Ο συγχρονισμός [των βιολογικών μας ρολογιών] στηρίζει τη διάθεσή σας, τον μεταβολισμό σας, τη συγκέντρωσή σας, τον κύκλο ύπνου-αφύπνισης και πολλούς ακόμη βασικούς παράγοντες», λέει ο Ian Hickie από το Πανεπιστήμιο του Σίδνεϊ. «Όταν όλα λειτουργούν σωστά, νιώθεις πραγματικά καλά, σηκώνεσαι το πρωί γεμάτος ενέργεια. Όταν κάτι διαταράσσεται, νιώθεις συνεχώς σαν να έχεις jet lag, είσαι κουρασμένος, εξαντλημένος, παίρνεις βάρος, δεν μπορείς να συγκεντρωθείς, κοιμάσαι άσχημα και αλλάζει η συμπεριφορά σου».
Ο Hickie και οι συνεργάτες του ζήτησαν από περισσότερους από 10.000 ανθρώπους στην Αυστραλία με σοβαρή, υποτροπιάζουσα κατάθλιψη να συμπληρώσουν ερωτηματολόγια για τις συνήθειες ύπνου τους και άλλα χαρακτηριστικά, όπως το αν τα συμπτώματά τους αλλάζουν ανάλογα με την εποχή. Οι συμμετέχοντες έδωσαν επίσης δείγματα σάλιου για ανάλυση DNA.
Από αυτούς, το 23% αναγνωρίστηκε ότι έχει circadian depression. Αυτό σήμαινε ότι παρουσίαζαν τουλάχιστον τρία από έξι σημάδια απορρύθμισης του βιολογικού ρολογιού: ήταν «βραδινοί τύποι», κοιμούνταν αργότερα από τους περισσότερους ανθρώπους, ένιωθαν πολύ κουρασμένοι όταν ξυπνούσαν ανεξάρτητα από τη διάρκεια του ύπνου, κοιμούνταν περισσότερο κατά τη διάρκεια των επεισοδίων κατάθλιψης, κοιμούνταν ως αργά τις μη εργάσιμες ημέρες και είχαν έντονες εποχικές αλλαγές στη διάθεση, την ενέργεια, τον ύπνο και την όρεξη. «Δεν αφορά μόνο την ποσότητα ή τη διάρκεια του ύπνου, αλλά κυρίως τον ρυθμό και τη σταθερότητά του», λέει η Emiliana Tonini, επίσης από το Πανεπιστήμιο του Σίδνεϊ.
Όσοι είχαν circadian depression έτειναν να εμφανίζουν πιο σοβαρά συμπτώματα από όσους είχαν κατάθλιψη χωρίς κιρκάδια χαρακτηριστικά, μεταξύ αυτών και περισσότερες αυτοκτονικές σκέψεις. Επίσης, εμφάνιζαν συμπτώματα σε μικρότερη ηλικία. Η μέση ηλικία έναρξης ήταν 18 ετών στην ομάδα με circadian depression και 23 ετών στην άλλη ομάδα.
Η απορρύθμιση του βιολογικού ρολογιού και οι ψυχικές διαταραχές που προκαλεί μπορεί να σχετίζονται με γενετικούς παράγοντες, σύμφωνα με τη μελέτη. Οι συμμετέχοντες με circadian depression είχαν περισσότερες πιθανότητες να φέρουν γενετικές παραλλαγές που συνδέονται με προβλήματα ύπνου, υψηλότερο σωματικό βάρος, φλεγμονώδεις δείκτες και ΔΕΠΥ. «Υπάρχει μια υποκείμενη βιολογία που είναι αρκετά διαφορετική από άλλες μορφές κατάθλιψης», λέει η Tonini.
Άλλος ένας παράγοντας μπορεί να είναι ο σύγχρονος τρόπος ζωής, λέει ο Hickie. Το βιολογικό ρολόι χρειάζεται να επαναρυθμίζεται κάθε πρωί με την έκθεση στο φως, ώστε να διατηρεί σταθερούς 24ωρους ρυθμούς, και μπορεί να αποσταθεροποιηθεί από την τεχνητή έκθεση στο φως σε ώρες που παλαιότερα θα βρισκόμασταν στο σκοτάδι. «Ζούμε στον 21ο αιώνα, που ουσιαστικά λέει: “Μείνε μέσα, να είσαι όλη μέρα μπροστά σε έναν υπολογιστή, να αποφεύγεις το φως και μετά να μένεις ξύπνιος τη νύχτα και να εκτίθεσαι σε φως”», λέει. Αυτό είναι «μια πλήρης ανατροπή όσων είναι φτιαγμένος να κάνει ο οργανισμός μας».
Οι συμμετέχοντες που κατατάχθηκαν στην κατηγορία circadian depression ανέφεραν μικρότερη αποτελεσματικότητα και περισσότερες παρενέργειες όταν έπαιρναν κοινά αντικαταθλιπτικά, όπως οι εκλεκτικοί αναστολείς επαναπρόσληψης σεροτονίνης. Αυτό μπορεί να συμβαίνει επειδή τα SSRIs στοχεύουν μια μορφή κατάθλιψης που σχετίζεται με τον νευροδιαβιβαστή σεροτονίνη.
Νέα τεστ για την εκτίμηση των κιρκάδιων ρυθμών ενός ατόμου θα μπορούσαν επίσης να φανούν χρήσιμα για να βοηθήσουν όσους εργάζονται νύχτα να περιορίσουν τις επιπτώσεις των αντικοινωνικών ωραρίων τους.
Οι ερευνητές ετοιμάζονται να ξεκινήσουν κλινική δοκιμή για να εξετάσουν αν η λήψη μιας συνθετικής μορφής της ορμόνης μελατονίνης, η οποία ρυθμίζει τον κύκλο ύπνου-αφύπνισης, μπορεί να είναι πιο αποτελεσματική στη θεραπεία της circadian depression. Προηγουμένως είχαν διαπιστώσει ότι ένα αντικαταθλιπτικό με την ονομασία agomelatine, το οποίο μιμείται τις επιδράσεις της μελατονίνης στον εγκέφαλο, βελτίωσε τον ύπνο και μείωσε τη γενική κατάθλιψη.
Η δοκιμή θα εξετάσει επίσης αν οι συμπεριφορικές στρατηγικές για τη ρύθμιση του βιολογικού ρολογιού μειώνουν την κατάθλιψη. Σε αυτές περιλαμβάνονται το να ξυπνά κανείς κάθε πρωί την ίδια ώρα, γύρω από την ανατολή του ήλιου, και να βγαίνει έξω, να περνά χρόνο έξω ξανά στη μέση της ημέρας, όταν ο ήλιος είναι πιο δυνατός, και να έχει σταθερά ωράρια γευμάτων και άσκησης μέσα στη διάρκεια της ημέρας.
Όταν πέφτει το σκοτάδι, ο Hickie συνιστά να αποφεύγονται τα μεγάλα γεύματα, η άσκηση και η έκθεση σε έντονο φως. «Όλα αυτά στέλνουν λάθος σήματα», λέει.
Πέρα από τη βοήθεια στην κατάθλιψη, η επαναρύθμιση του βιολογικού ρολογιού μπορεί επίσης να μειώσει τη φλεγμονή και να συμβάλει στη διατήρηση υγιούς σωματικού βάρους, λέει ο Hickie. Ελπίζει ότι στο μέλλον η έγκαιρη αναγνώριση της circadian depression θα επιτρέπει πιο αποτελεσματική θεραπεία και θα προστατεύει τους ανθρώπους από φάρμακα που δεν ταιριάζουν στην περίπτωσή τους. «Αν μπεις από την αρχή στον σωστό δρόμο, είναι πιο πιθανό να βγεις από το αδιέξοδο στο οποίο βρίσκεσαι και πιο πιθανό να έχεις καλύτερη μακροπρόθεσμη ψυχική, αλλά και σωματική υγεία», λέει.
Η σύγχρονη ζωή διαταράσσει τους κιρκάδιους ρυθμούς που ρυθμίζουν τη βιολογία μας, αυξάνοντας τον κίνδυνο για παθήσεις από διαβήτη έως άνοια. Το νέο βιβλίο της Lynne Peeples, The Inner Clock, εξετάζει το φαινόμενο και προτείνει λύσεις.
Τα ευρήματα είναι «πολύ χρήσιμα, γιατί προχωρούν τον τομέα όσον αφορά την κατανόηση της συνολικής διάστασης των κιρκάδιων ρυθμών στην κατάθλιψη και το πώς μπορεί να σχετίζονται με βιολογικούς δείκτες όπως η γενετική και οι φλεγμονώδεις δείκτες», λέει η Colleen Loo από το University of New South Wales στο Σίδνεϊ.
Ωστόσο, χρειάζεται περισσότερη έρευνα πριν η circadian depression αναγνωριστεί επίσημα ως νέο υποτύπο κατάθλιψης, λέει η Loo. «Ως κλινική ψυχίατρος, δεν νομίζω ότι είναι ώρα να πούμε: “Με βάση αυτό, αν έχετε αυτά τα συμπτώματα, θα σας δώσουμε αυτό το φάρμακο και όχι εκείνο”», σημειώνει.
Παρά ταύτα, οι άνθρωποι με κατάθλιψη θα μπορούσαν να δοκιμάσουν μελατονίνη και συμπεριφορικές στρατηγικές μαζί με τις τρέχουσες θεραπείες τους, αν πιστεύουν ότι το βιολογικό τους ρολόι δεν λειτουργεί σωστά, λέει η Loo. Η μελατονίνη διατίθεται μόνο με συνταγή στη Βρετανία και την Αυστραλία, όχι όμως στις ΗΠΑ. «Η μελατονίνη είναι ασφαλές φάρμακο και πράγματα όπως ο χαμηλός φωτισμός πριν από τον ύπνο είναι ούτως ή άλλως λογικά», λέει. «Όλοι οι κλινικοί γιατροί θα πρέπει να μιλούν στους ασθενείς για αυτά τα θέματα αν έχουν διαταραχές ύπνου».
British Journal of Psychiatry DOI: 10.1192/bjp.2026.10798
Το παρόν κείμενο δημιουργήθηκε με τη χρήση τεχνητής νοημοσύνης.
