Κρυφή μεροληψία στη γλώσσα αμφισβητεί 70 χρόνια επιστήμης

Ερευνητές του University of Vermont εντόπισαν ένα αναπάντεχο μοτίβο στη γλώσσα που αμφισβητεί θεωρία ευρέως αποδεκτή εδώ και περισσότερες από επτά δεκαετίες. Τα ευρήματα δείχνουν ότι το νόημα των λέξεων διαμορφώνεται από κάτι πιο θεμελιώδες από το συναίσθημα: την κατανόηση της ισχύος, του κινδύνου και της τάξης.

Η μελέτη, που δημοσιεύτηκε στο Science Advances, παρουσιάζει μια νέα προσέγγιση με τον τίτλο «ousiometrics», η οποία χρησιμοποιεί μαθηματικές μεθόδους για τη μέτρηση της ουσιαστικής σημασίας της γλώσσας. Το πιο εντυπωσιακό εύρημα είναι μια σταθερή και εκτεταμένη προτίμηση των ανθρώπων προς την ασφάλεια έναντι του κινδύνου, όπως αποτυπώνεται στις λέξεις που χρησιμοποιούν.

Αυτή η κρυφή μεροληψία υπέρ της ασφάλειας μπορεί να αλλάξει τον τρόπο που οι ερευνητές μελετούν τη γλώσσα, κατανοούν την ανθρώπινη συμπεριφορά και αναπτύσσουν συστήματα τεχνητής νοημοσύνης που ερμηνεύουν όσα λέμε και γράφουμε.

Από τη δεκαετία του 1950, μεγάλο μέρος της επιστημονικής κατανόησης του νοήματος των λέξεων βασίστηκε σε ένα πλαίσιο που ανέπτυξε ο ψυχολόγος Charles Osgood και άλλοι. Γνωστό ως μοντέλο VAD, περιγράφει το νόημα μέσω τριών συναισθηματικών διαστάσεων: valence (θετικό–αρνητικό), arousal (διέγερση–ηρεμία) και dominance (κυριαρχία–υποταγή).

Η προσέγγιση αυτή επηρέασε καθοριστικά την ψυχολογία, τη γλωσσολογία και την τεχνητή νοημοσύνη, ιδίως σε συστήματα που ανιχνεύουν τον συναισθηματικό τόνο του γραπτού λόγου.

Ωστόσο, οι ερευνητές του University of Vermont βρήκαν ενδείξεις ότι το καθιερωμένο αυτό μοντέλο παραβλέπει κρίσιμες όψεις της οργάνωσης του νοήματος.

Αναλύοντας δισεκατομμύρια μεμονωμένες χρήσεις περισσότερων από 20.000 λέξεων σε ευρύ φάσμα πραγματικών κειμένων, και με προχωρημένες υπολογιστικές τεχνικές, εντόπισαν μια διαφορετική υποκείμενη δομή. Διαπίστωσαν ότι οι τρεις διαστάσεις του κλασικού VAD δεν είναι ανεξάρτητες μεταξύ τους, όπως θεωρούνταν.

Αντίθετα, τα αποτελέσματα δείχνουν ότι το νόημα περιγράφεται αποτελεσματικότερα μέσω τριών ξεχωριστών διαστάσεων: ισχύς (αδύναμο–ισχυρό), κίνδυνος (ασφαλές–επικίνδυνο) και δομή (τακτικό–χαοτικό).

Η έρευνα, με υποστήριξη από το US National Science Foundation, τη Google, τη MassMutual και άλλους φορείς, έδειξε ότι αυτό το νέο πλαίσιο εξηγεί πάνω από το 90% της διακύμανσης του μετρημένου νοήματος των λέξεων. Η παραδοσιακή προσέγγιση VAD εξηγούσε περίπου το 72%.

Η βελτίωση αυτή είναι ιδιαίτερα σημαντική καθώς μεγάλα γλωσσικά μοντέλα, αυτοματοποιημένη εποπτεία περιεχομένου και άλλες τεχνολογίες τεχνητής νοημοσύνης βασίζονται ολοένα περισσότερο στην κατανόηση της ανθρώπινης επικοινωνίας.

Ένα από τα πιο απρόσμενα ευρήματα προέκυψε όταν οι ερευνητές κοίταξαν πώς εμφανίζονται οι λέξεις στην καθημερινή επικοινωνία.

Σε βιβλία, ειδησεογραφικά κείμενα, μέσα κοινωνικής δικτύωσης και προφορικό λόγο, λέξεις που συνδέονται με την ασφάλεια εμφανίστηκαν πολύ συχνότερα από όσες συνδέονται με τον κίνδυνο.

Το εύρημα αυτό προσφέρει νέα ερμηνεία για την γνωστή αρχή Pollyanna, που περιγράφει την τάση της γλώσσας να γέρνει προς θετικές λέξεις.

Για δεκαετίες, αυτό ερμηνευόταν ως προτίμηση των ανθρώπων σε θετικές συναισθηματικές εκφράσεις. Η νέα ανάλυση υποδηλώνει κάτι πιο θεμελιώδες.

Σύμφωνα με τους ερευνητές, η φαινομενική προτίμηση στο θετικό αντανακλά κυρίως μια υποκείμενη προτίμηση προς την ασφάλεια.

«Η μεροληψία προς το θετικό του φαινομένου Pollyanna», καταλήγει η μελέτη, «είναι στην πραγματικότητα μια μονοδιάστατη προβολή μιας υποκείμενης μεροληψίας υπέρ της ασφάλειας».

«Αυτό είναι ένα μεγάλο εύρημα που προκύπτει από αυτή τη δουλειά», δήλωσε ο Peter Dodds, διευθυντής του Complex Systems Institute του UVM και ανώτερος συγγραφέας της μελέτης. «Οι εκφράσεις ασφάλειας είναι κρίσιμες για κάθε γλώσσα».

Η ανακάλυψη εγείρει μια ενδιαφέρουσα πιθανότητα: η δομή της ανθρώπινης γλώσσας ίσως αντανακλά εξελικτικές πιέσεις που σχετίζονται με την επιβίωση.

Με αυτή την οπτική, οι λέξεις δεν μεταφέρουν μόνο συναισθήματα. Βοηθούν τους ανθρώπους να αναγνωρίζουν απειλές, να εκτιμούν αβεβαιότητες, να οικοδομούν εμπιστοσύνη και να συντονίζουν δράσεις.

Η διάκριση ανάμεσα σε ασφάλεια και κίνδυνο είναι θεμελιώδης για την επιβίωση. Οι ερευνητές προτείνουν ότι αυτή η βασική προτεραιότητα ίσως επηρεάζει και τον τρόπο οργάνωσης του νοήματος στη γλώσσα.

Στην καθημερινότητα, οι άνθρωποι ανταλλάσσουν διαρκώς πληροφορίες για το αν πρόσωπα, τόποι, καταστάσεις και συμπεριφορές είναι απειλητικά ή ασφαλή. Τα νέα ευρήματα υποδεικνύουν ότι αυτές οι διακρίσεις μπορεί να είναι πιο κεντρικές στην επικοινωνία απ’ όσο αναγνωριζόταν.

Προτείνουν επίσης μια διαφορετική ερμηνεία για τη συχνότητα της θετικής γλώσσας. Πέρα από την έκφραση χαράς ή αποδοχής, πολλές θετικές λέξεις μπορεί να μεταφέρουν αίσθηση ασφάλειας, σταθερότητας ή προβλεψιμότητας.

Η Julia Zimmerman, μεταδιδακτορική ερευνήτρια στο Computational Story Lab του UVM και συν-συγγραφέας της μελέτης, σημειώνει ότι οι τρεις νέες διαστάσεις αντανακλούν εμπειρίες θεμελιώδεις για την ανθρώπινη ζωή. «Η ισχύς, ο κίνδυνος και η δομή», είπε, «είναι συναφείς για κάθε άνθρωπο που έχει ζήσει ποτέ».

Εδώ και καιρό είναι επίσης γνωστό ότι οι άνθρωποι προτιμούν γλώσσα που συνδέεται με το καλό και τη χαμηλή επιθετικότητα. Η ομάδα υποστηρίζει ότι αυτές οι τάσεις πηγάζουν από το ίδιο βαθύτερο μοτίβο.

«Κατανοούμε πλέον», γράφει η ομάδα, ότι αυτά είναι «σκιές μιας υποκείμενης γλωσσικής μεροληψίας υπέρ της ασφάλειας».

Αν και τα αποτελέσματα συνάδουν με πιθανή σύνδεση ανάμεσα στη γλώσσα και την επιβίωση, δεν αποδεικνύουν ότι οι εξελικτικές πιέσεις προκάλεσαν άμεσα τη μεροληψία αυτή.

Οι συνέπειες υπερβαίνουν τη γλωσσολογία.

Πολλά συστήματα τεχνητής νοημοσύνης χρησιμοποιούν ανάλυση συναισθήματος για να διακρίνουν αν η γλώσσα είναι θετική, αρνητική ή ουδέτερη. Ορισμένες προσεγγίσεις βασίζονται και στο κλασικό πλαίσιο VAD.

Αν αυτό το πλαίσιο δεν αποτυπώνει πλήρως την υποκείμενη δομή της γλώσσας, συστήματα που στηρίζονται σε αυτό μπορεί να χάνουν σημαντικές διακρίσεις σε όσα επικοινωνούν οι άνθρωποι.

Οι ερευνητές προτείνουν ότι η ενσωμάτωση των διαστάσεων ισχύος, κινδύνου και δομής μπορεί τελικά να βοηθήσει τα μοντέλα να ερμηνεύουν τη γλώσσα πιο ακριβώς και να εξηγούν πιο καθαρά τις εκτιμήσεις τους. Αυτό είναι ιδιαίτερα χρήσιμο στην ανάλυση εμπιστοσύνης, ρίσκου και λήψης αποφάσεων.

Στη γλωσσολογία, τα ευρήματα προσφέρουν έναν διαφορετικό τρόπο κατανόησης των θεμελίων του νοήματος. Αντί το συναίσθημα να θεωρείται το κύριο οργανωτικό κριτήριο, το νέο πλαίσιο τονίζει διακρίσεις που σχετίζονται με δύναμη, ασφάλεια και προβλεψιμότητα.

Και η ψυχολογία μπορεί να επηρεαστεί. Εκατοντάδες μελέτες έχουν χρησιμοποιήσει το VAD για να διερευνήσουν συναισθήματα, αντίληψη και συμπεριφορά. Ένα διαφορετικό σύνολο θεμελιωδών διαστάσεων μπορεί να οδηγήσει σε αναθεώρηση ορισμένων ερμηνειών.

Η ανακάλυψη ενδιαφέρει και τη νευροεπιστήμη. Ο ανθρώπινος εγκέφαλος είναι ιδιαίτερα ευαίσθητος σε απειλές και σήματα ασφάλειας, και η νέα γλωσσική μεροληψία υποδεικνύει ότι αυτές οι βιολογικές προτεραιότητες αντανακλώνται στη γλώσσα. Η πιθανή αυτή σύνδεση θα μπορούσε να βοηθήσει στη διερεύνηση σχέσεων ανάμεσα στη νευρωνική δραστηριότητα και τη συμβολική επικοινωνία, αν και απαιτείται περαιτέρω έρευνα.

Για να μελετήσουν αυτά τα μοτίβα, οι ερευνητές ανέπτυξαν αναλυτικές μεθόδους που μετρούν νόημα σε τεράστιες συλλογές γραπτού και προφορικού λόγου.

Κεντρική καινοτομία είναι το «ousiometer», ένα εργαλείο που αξιολογεί γρήγορα την ουσιαστική σημασία μεγάλων σωμάτων κειμένου και παράγει έναν μέσο δείκτη σημασίας.

(Η λέξη «ouisa» προέρχεται από τα Αρχαία Ελληνικά και αποτελεί ρίζα για την αγγλική λέξη «essence».)

Το ousiometer βασίζεται στο «hedonometer» (μετρητή ευτυχίας), ένα προηγούμενο εργαλείο της ομάδας. Ενώ εκείνο μετρά τον συνολικό συναισθηματικό τόνο, η νέα προσέγγιση εξετάζει ευρύτερα πρότυπα νοήματος.

Οι ερευνητές έδειξαν ότι το ousiometer αναλύει υλικό από πολύ διαφορετικές πηγές, όπως τα μυθιστορήματα της Jane Austen, τις ιστορίες του Sherlock Holmes του Arthur Conan Doyle, τους New York Times, τη Wikipedia, το Twitter και απομαγνητοφωνήσεις εκπομπών talk radio.

Το εργαλείο μπορεί επίσης να παρακολουθεί πώς μεταβάλλεται το νόημα μέσα σε μια αφήγηση.

Για παράδειγμα, ανέλυσαν αγγλική μετάφραση των Αθλίων του Victor Hugo και χαρτογράφησαν την εξέλιξη του νοήματος σε όλο το έργο.

Αυτή τη μεταβαλλόμενη πορεία την ονόμασαν «ousiometric trajectory». Η οπτικοποίηση μοιάζει με το στριφτό σχήμα μιας πολύχρωμης πρωτεΐνης, με την αφήγηση να κινείται πάνω σε ένα πλέγμα τεσσάρων αντιθετικών ζευγών: dangerous/safe, weak/powerful, gentle/aggressive και bad/good.

Ακολουθώντας αυτή τη διαδρομή, οι ερευνητές παρατηρούν πώς αλλάζει το υποκείμενο νόημα του κειμένου από ενότητα σε ενότητα.

Άλλη μια σημαντική καινοτομία ήταν η διάκριση ανάμεσα στις ίδιες τις λέξεις και στη συχνότητα χρήσης τους.

Στη γλωσσολογία, οι μεμονωμένες λέξεις ως κατηγορίες περιγράφονται ως «types», ενώ κάθε εμφάνιση μιας λέξης σε κείμενο είναι ένα «token».

(Για παράδειγμα, ως κατηγορία το «apple» είναι type και κάθε φορά που η λέξη «apple» χρησιμοποιείται σε πρόταση είναι token.)

Η διάκριση έχει σημασία: μια λέξη που εμφανίζεται εκατομμύρια φορές συμβάλλει πολύ περισσότερο στην καθημερινή επικοινωνία από μια σπάνια.

Παλαιότερες εργασίες συχνά έδιναν σε κάθε λέξη ίσο βάρος, ανεξάρτητα από τη συχνότητά της. Η ομάδα του Vermont ενσωμάτωσε τη συχνότητα εμφάνισης στην πραγματική επικοινωνία, επιτρέποντας να αναδειχθούν μοτίβα που αλλιώς θα έμεναν κρυφά.

Αυτή η προσέγγιση ήταν ιδιαιτέρως κρίσιμη για τον εντοπισμό της εκτεταμένης προτίμησης προς τη γλώσσα που σχετίζεται με την ασφάλεια.

Η δεκαμελής ερευνητική ομάδα ηγήθηκε από τους Peter Dodds και Chris Danforth, καθηγητές στο College of Engineering and Mathematical Sciences του UVM. Συνεργάστηκαν ερευνητές από το Santa Fe Institute, το Complexity Science Hub στην Αυστρία, το Howard Hughes Medical Center, το University of California, Berkeley, το University of Adelaide και το MassMutual Data Science.

Η κατανόηση αυτής της κρυφής μεροληψίας ασφάλειας μπορεί να επηρεάσει τον τρόπο που μελετούμε την επικοινωνία στην κοινωνία.

Αν οι λέξεις αντανακλούν σταθερά προτίμηση στην ασφάλεια, αυτή η τάση ίσως επηρεάζει το πώς αφηγούμαστε ιστορίες, πώς διαδίδονται πληροφορίες και πώς ερμηνεύουμε γεγονότα και εμπειρίες.

Τα ευρήματα μπορεί να ενημερώσουν μελλοντικές έρευνες στην πολιτική επικοινωνία, τα μηνύματα ψυχικής υγείας και τα συστήματα τεχνητής νοημοσύνης που αλληλεπιδρούν με ανθρώπους.

Σε ευρύτερο επίπεδο, η μελέτη αμφισβητεί την ιδέα ότι η ανθρώπινη γλώσσα κατανοείται πρωτίστως μέσω συναισθημάτων όπως η χαρά, ο φόβος και ο ενθουσιασμός.

Αντί γι’ αυτό, οι ερευνητές προτείνουν ότι το νόημα έχει βαθύτερη δομή συνδεδεμένη με ισχύ, κίνδυνο και τάξη. Τα ευρήματα υποδηλώνουν ότι η γλώσσα αντανακλά τις προκλήσεις που αντιμετωπίζουν οι άνθρωποι όταν κινούνται σε αβέβαια περιβάλλοντα, διατηρούν σχέσεις και εντοπίζουν απειλές.

Αναδεικνύοντας αυτή την έως τώρα παραγνωρισμένη δομή, η ομάδα προσφέρει νέο τρόπο κατανόησης του τι επικοινωνούν οι λέξεις και γιατί ορισμένα είδη νοήματος κυριαρχούν στην καθημερινή συζήτηση. Η ανθρώπινη γλώσσα, υποστηρίζουν, ίσως συνδέεται πιο στενά με τη θεμελιώδη ανάγκη μας για ασφάλεια απ’ όσο παραδοσιακά θεωρούνταν.

Materials provided by University of Vermont. Note: Content may be edited for style and length.