Η κατανόηση ότι οι μέλισσες ίσως έχουν συναισθήματα αλλάζει τη συνείδηση

Νέα επιστημονικά ευρήματα δείχνουν ότι ζώα και έντομα μπορεί να έχουν πιο σύνθετη εσωτερική ζωή από ό,τι πιστευόταν μέχρι σήμερα, με το New Scientist να παρουσιάζει έρευνες που αφορούν από τις μέλισσες έως τις μύγες των φρούτων και τις σουπιές.

Η αφετηρία για τη συγγραφέα του κειμένου ήταν ένα εύρημα που τη συγκλόνισε: επιστήμονες διαπίστωσαν ότι αν τα αρσενικά φρουτόμυγες στερηθούν το ζευγάρωμα με θηλυκά, στρέφονται στο αλκοόλ. Η ίδια συνδέει αυτό το εύρημα με τη γενικότερη συζήτηση για το αν τα ζώα βιώνουν συναισθήματα και αν διαθέτουν μια υποκειμενική εμπειρία του κόσμου.

Στο κείμενο τονίζεται ότι μόλις πριν από λίγες δεκαετίες θεωρούνταν επιστημονικό ταμπού να αποδίδονται προσωπικότητα ή συναισθήματα ακόμη και στους χιμπατζήδες. Σήμερα, όμως, συσσωρεύονται ενδείξεις ότι πολλά μη ανθρώπινα ζώα έχουν πολύπλοκους εσωτερικούς κόσμους. Αναφέρονται παραδείγματα όπως τα ψάρια που φαίνεται να αναγνωρίζουν τον εαυτό τους, οι μέλισσες που μπορεί να εμφανίζουν απαισιοδοξία και οι σουπιές που σχεδιάζουν για το μέλλον.

Ο φιλόσοφος Τιμ Μπέιν από το Πανεπιστήμιο Monash στο Μελβούρνη επισημαίνει ότι το μεγάλο ερώτημα αφορά τη φαινομενολογική συνείδηση, δηλαδή την υποκειμενική θέαση του κόσμου. Όπως λέει, η μελέτη μη ανθρώπινων ζώων μπορεί να βοηθήσει στην κατανόηση αυτού του δύσκολου ζητήματος.

Ο Lars Chittka, συμπεριφορικός οικολόγος στο Queen Mary University of London, έχει δείξει με την ομάδα του ότι οι βομβίνοι επιδίδονται σε κάτι που περιγράφεται ως παιχνίδι. Σε πείραμα, έστησε κοντά στη φωλιά τους έναν μικρό χώρο με μπάλες και διαπίστωσε ότι τα έντομα κυλούσαν τις μπάλες για μεγάλα χρονικά διαστήματα και επέστρεφαν από μόνα τους εκεί. Ο ίδιος εκτιμά ότι αυτό μοιάζει με υποκειμενική εμπειρία και με συναισθηματικές καταστάσεις.

Παρόμοιες συμπεριφορές καταγράφονται και σε άλλα έντομα. Πέρυσι, ερευνητές έστησαν ένα «λούνα παρκ» για έντομα και διαπίστωσαν ότι ορισμένες φρουτόμυγες αναζητούσαν βόλτες σε περιστρεφόμενο καρουζέλ. Η παιγνιώδης συμπεριφορά μπορεί να έχει και λειτουργία, καθώς ίσως βοηθά τα έντομα να μαθαίνουν να αντιλαμβάνονται καλύτερα το σώμα τους και να πετούν ή να προσανατολίζονται πιο αποτελεσματικά.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον προκαλεί και το εύρημα ότι τα αρσενικά φρουτόμυγες πίνουν αλκοόλ όταν δεν μπορούν να ζευγαρώσουν. Στο σχετικό πείραμα, σε μύγες που είχαν ζευγαρώσει πρόσφατα και σε άλλες που είχαν αποτραπεί από το ζευγάρωμα προσφέρθηκαν είτε κανονική τροφή είτε τροφή με 15% αιθανόλη. Τα ικανοποιημένα σεξουαλικά αρσενικά κατανάλωναν και τα δύο εξίσου, ενώ τα απογοητευμένα προτιμούσαν έντονα την τροφή με αλκοόλ. Οι ερευνητές εντόπισαν και νευρικό σύστημα που συνδέει την απόρριψη με την ανταμοιβή του αλκοόλ.

Η Nicola Clayton, ψυχολόγος στο University of Cambridge, σημειώνει ότι είναι δύσκολο να αποδειχθεί αν ένα άλλο ον είναι συνειδητό, ακόμη και στους ανθρώπους. Η ίδια και η ομάδα της έχουν μελετήσει τη συμπεριφορά σουπιών σε μια παραλλαγή του γνωστού «τεστ του marshmallow», εξετάζοντας αν προτιμούν ένα έδεσμα αμέσως ή δύο αν περιμένουν. Οι σουπιές μπόρεσαν να καθυστερήσουν την ανταμοιβή, κάτι που, όπως λέει, αποτελεί σημαντική ένδειξη σχεδιασμού για το μέλλον.

Σε άλλο πείραμα, η ομάδα της Clayton έδειξε ότι τα γαλαζοκάργια μπορούν να ανακαλούν παρελθόντα γεγονότα και να προβλέπουν μελλοντικές καταστάσεις. Σε δοκιμή του 2024, μια τροφή κρύφτηκε κάτω από ένα από μια σειρά διαφορετικών κυπέλλων και, όταν το πτηνό επέστρεψε μετά από 10 λεπτά, θυμόταν το σωστό κύπελλο. Αυτό θεωρείται καλή ένδειξη επεισοδιακής μνήμης.

Ο αναδυόμενος αυτός τρόπος σκέψης οδηγεί και σε νέα ερωτήματα για την ευζωία των ζώων. Ο Jonathan Birch από το London School of Economics υποστηρίζει ότι η αυξανόμενη αναγνώριση μιας εσωτερικής ζωής σε πολλά ζώα, ακόμη και σε ασπόνδυλα όπως τα χταπόδια, μπορεί να αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο τα αντιμετωπίζουμε.