Χαμηλές προσδοκίες για τη COP31 στην Αττάλεια

Η Αττάλεια της Τουρκίας, περισσότερο γνωστή ως παραθαλάσσιο θέρετρο παρά ως τόπος δύσκολων κλιματικών διαπραγματεύσεων, θα φιλοξενήσει από τις 9 Νοεμβρίου για δύο εβδομάδες την COP31 του ΟΗΕ, με δεκάδες χιλιάδες αντιπροσώπους να καταφθάνουν στην πόλη.

Η COP31 είναι η επόμενη ετήσια σύνοδος για το κλίμα, όπου οι χώρες συναντιούνται με στόχο την αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής. Οι διασκέψεις αυτές οδήγησαν στη Συμφωνία των Παρισίων το 2015, τη συνθήκη με την οποία τα κράτη δεσμεύτηκαν να περιορίσουν την υπερθέρμανση «πολύ κάτω» από τους 2°C και όσο πιο κοντά γίνεται στο 1,5°C.

Τα τελευταία χρόνια, όμως, οι σύνοδοι έχουν απογοητεύσει περισσότερο. Οι επικριτές υποστηρίζουν ότι δεν ανταποκρίνονται πλέον στον σκοπό τους, καθώς μπλοκάρονται από την ανάγκη ομοφωνίας σε όλες τις αποφάσεις και δυσκολεύονται να βρουν νέα κατεύθυνση, τώρα που έχει ολοκληρωθεί η δουλειά της συμφωνίας για ένα νομικά δεσμευτικό κλιματικό πλαίσιο.

Οι αντιπρόσωποι έφυγαν από την περσινή COP30 στο Μπελέμ της Βραζιλίας έχοντας συμφωνήσει στο απολύτως ελάχιστο: να παραμείνουν ενωμένοι πίσω από τη Συμφωνία των Παρισίων. Όμως, έπειτα από δύο εβδομάδες επίπονων διαπραγματεύσεων, δεν κατάφεραν να συμφωνήσουν σε νέες δεσμεύσεις για σταδιακή απομάκρυνση από τα ορυκτά καύσιμα ή για τον τερματισμό της αποψίλωσης των δασών.

Κι ενώ ο κόσμος βρίσκεται πλέον σε πορεία για χαμηλότερη υπερθέρμανση από αυτή που θεωρούταν πιθανή πριν από τη Συμφωνία των Παρισίων, οι παγκόσμιες εκπομπές δεν μειώνονται ακόμη και ο πλανήτης εξακολουθεί να κινείται προς αύξηση της θερμοκρασίας κατά 2,8°C έως το τέλος του αιώνα, πολύ μακριά από τους στόχους του Παρισιού.

Το ερώτημα, λοιπόν, είναι αν η φετινή σύνοδος COP31 μπορεί να αλλάξει τα δεδομένα.

Ο φετινός ακραίος καιρός θα μπορούσε να λειτουργήσει ως κίνητρο. Από καταστροφικές καταρρεύσεις παγετώνων μέχρι ισχυρά κύματα καύσωνα και καταστροφικές πυρκαγιές, δεν έλειψαν οι υπενθυμίσεις ότι ο πλανήτης βρίσκεται στα όρια μιας κρίσης. Και όλα αυτά συνέβησαν πριν από ένα ιδιαίτερα ισχυρό φαινόμενο Ελ Νίνιο που βρίσκεται σε εξέλιξη στον Ειρηνικό, ένα επίκαιρο δείγμα του πώς θα μοιάζει στην πράξη η υπερθέρμανση πάνω από το 1,5°C: απλά, ζεστή και επικίνδυνη.

Ωστόσο, δεν αναμένονται εκπλήξεις από αυτή την COP. Μέχρι στιγμής, το κλίμα που εκπέμπουν οι διοργανωτές — μια κοινή προσπάθεια Τουρκίας και Αυστραλίας — δείχνει μια σύνοδο σε γνώριμα μονοπάτια.

Οι εκκρεμότητες από το Μπελέμ

Όπως και στις πρόσφατες συνόδους, στην Αττάλεια δεν προβλέπεται κάποια μεγάλη διακήρυξη ή νέα συνθήκη. Το βασικό έργο των διαπραγματευτών θα είναι να διαχειριστούν μια σειρά από εκκρεμότητες που έμειναν από το Μπελέμ.

Στην COP30, οι χώρες συμφώνησαν να δημιουργήσουν έναν «μηχανισμό δίκαιης μετάβασης», που έχει επίσης περιγραφεί ως «πλατφόρμα», «κόμβος» ή «πρόγραμμα εργασίας». Στόχος είναι να υπάρξει μια δομή στήριξης για όσους επηρεάζονται από τη μετάβαση σε μια καθαρότερη οικονομία. Για παράδειγμα, οι χώρες πρέπει να βρουν τον καλύτερο τρόπο για να στηρίξουν και να επανεκπαιδεύσουν εργαζόμενους στην οικονομία των ορυκτών καυσίμων, καθώς τα ενεργειακά δίκτυα περνούν σε καθαρότερα καύσιμα. Όμως η διαδικασία για το πώς θα λειτουργεί στην πράξη αυτός ο μηχανισμός μόλις έχει ξεκινήσει.

Οι χώρες συμφώνησαν επίσης να τριπλασιάσουν έως το 2035 τη χρηματοδότηση για την προσαρμογή των φτωχότερων κρατών, δηλαδή τη βοήθεια για να αντέξουν τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής. Η δέσμευση, ωστόσο, ήταν ασαφής, χωρίς έτος βάσης και χωρίς συμφωνία για το ποιοι θα συνεισφέρουν ή τι είδους χρηματοδότηση θα μετρά. Οι αντιπρόσωποι στην Αττάλεια θα συνεχίσουν να επεξεργάζονται τις λεπτομέρειες.

«Πρόκειται για μεγάλα, βαριά πεδία, όπου ξέρεις ότι θα υπάρχει ισχυρή προσδοκία από τις αναπτυσσόμενες χώρες και την κοινωνία των πολιτών να υπάρξει πρόοδος», λέει ο Γκάρεθ Ρέντμοντ-Κινγκ από το Energy and Climate Intelligence Unit, βρετανικό think tank για το κλίμα και την ενέργεια.

Οδικός χάρτης που δεν έγινε ποτέ;

Μία από τις μεγαλύτερες απογοητεύσεις της COP30 ήταν ότι οι χώρες δεν δεσμεύτηκαν να καταρτίσουν «οδικούς χάρτες» για την απομάκρυνση από τα ορυκτά καύσιμα. Αυτό θα σήμαινε σχέδια για τη σταδιακή απομάκρυνση των οικονομιών από το πετρέλαιο, το φυσικό αέριο και τον άνθρακα. Αν και η ιδέα είχε τη στήριξη περισσότερων από 80 χωρών στη Βραζιλία, το τελικό κείμενο της συνόδου δεν έκανε καμία αναφορά στα ορυκτά καύσιμα.

Οι χώρες που συνέχισαν να στηρίζουν την ιδέα συναντήθηκαν στη Σάντα Μάρτα της Κολομβίας τον Απρίλιο και δεσμεύτηκαν από κοινού να καταρτίσουν σχέδια μετάβασης. Ωστόσο, μέχρι σήμερα, μόνο η Γαλλία έχει παρουσιάσει κάτι που να μοιάζει με ολοκληρωμένο οδικό χάρτη απομάκρυνσης από τα ορυκτά καύσιμα. Ορισμένες χώρες αναμένεται να ανακοινώσουν τους δικούς τους οδικούς χάρτες στο περιθώριο της COP31, αλλά δεν είναι σαφές αν θα εμφανιστούν μεγάλες οικονομίες που βασίζονται στα ορυκτά καύσιμα.

Και παρότι η παγκόσμια κρίση πετρελαίου που προκλήθηκε από το κλείσιμο των Στενών του Ορμούζ καθιστά ακόμη πιο προφανές το επιχείρημα υπέρ της καθαρής ενέργειας, είναι απίθανο η ιδέα του οδικού χάρτη να ενταχθεί επίσημα στην ατζέντα της COP φέτος.

Αντί γι’ αυτό, οι διοργανωτές της συνόδου προωθούν την ηλεκτροδότηση ως δρόμο μακριά από τα ορυκτά καύσιμα. Όσο περισσότερο ηλεκτροδοτούνται τα αυτοκίνητα, η θέρμανση των σπιτιών και άλλες χρήσεις, τόσο γρηγορότερη θεωρείται η καθαρή μετάβαση. Η Τουρκία έχει ανακοινώσει νέο «στόχο ηλεκτροδότησης», με τον οποίο οι χώρες θα δεσμεύονται να ηλεκτροδοτήσουν το 35% της ετήσιας ενεργειακής τους κατανάλωσης έως το 2035, από περίπου 23% που είναι σήμερα.

Δεν είναι ακόμη σαφές αν αυτό θα είναι μια εθελοντική δέσμευση στην οποία θα μπορούν να προσχωρήσουν οι χώρες ή κάτι που οι διοργανωτές θα επιδιώξουν να εγκριθεί καθολικά στο πλαίσιο των κύριων διαπραγματεύσεων. Ερωτήματα υπάρχουν και για το αν ο στόχος θα περιλαμβάνει κάποια οδηγία ώστε οι χώρες να αποανθρακοποιήσουν τα ηλεκτρικά τους δίκτυα. Η Τουρκία και η Αυστραλία «μιλούν για την ηλεκτροδότηση απομονωμένα, [και] σπάνια για την ηλεκτροδότηση σε συνδυασμό με την αύξηση των ανανεώσιμων πηγών και την αποανθρακοποίηση», λέει ο Ρέντμοντ-Κινγκ.

Γεωπολιτικές πιέσεις

Την ίδια ώρα, η σύνοδος αντιμετωπίζει σοβαρούς αντίθετους ανέμους. Με τις αυξήσεις στις τιμές των καυσίμων που προκάλεσαν ο πόλεμος Ρωσίας-Ουκρανίας και η σύγκρουση ΗΠΑ-Ιράν, οι πλούσιες χώρες περιορίζουν τις δαπάνες τους. Η διεθνής βοήθεια έχει μειωθεί σημαντικά από πολλούς εθνικούς προϋπολογισμούς, ανάμεσά τους και του Ηνωμένου Βασιλείου, όπου οι δαπάνες αναμένεται να πέσουν κατά 6,5 δισ. λίρες και να φτάσουν σε ιστορικό χαμηλό το 2027/2028. Αυτό αφήνει λιγότερα χρήματα για τη χρηματοδότηση της κλιματικής δράσης στις φτωχότερες χώρες, οι οποίες από την πλευρά τους λένε ότι δεν μπορούν να προχωρήσουν στη μείωση των εκπομπών χωρίς περισσότερους πόρους. Οι διαφωνίες για τη χρηματοδότηση κινδυνεύουν να δηλητηριάσουν το κλίμα της συνόδου.

Υπάρχει επίσης το άβολο θέμα των διοργανωτών. Τόσο η Τουρκία όσο και η Αυστραλία ήθελαν να φιλοξενήσουν την COP31 και καμία δεν έκανε πίσω, έτσι ο ΟΗΕ ανέθεσε κοινή διοργάνωση. Η Τουρκία έχει την ευθύνη για τον τόπο και τη λογιστική υποστήριξη, καθώς και για την αποκαλούμενη Action Agenda, που περιλαμβάνει δεσμεύσεις και ανακοινώσεις εκτός των διαπραγματεύσεων. Η Αυστραλία, αντίθετα, θα διευθύνει τις επίσημες συνομιλίες. Όμως η επιτυχής διοργάνωση μιας COP είναι δύσκολη ακόμη και για μία χώρα. Με δύο χώρες στη διοίκηση, υπάρχει πραγματικός κίνδυνος σύγχυσης και εσωτερικών τριβών. Ερωτήματα για τη δέσμευση των δύο χωρών παραμένουν, καθώς και οι δύο άργησαν να αγκαλιάσουν την ενεργειακή μετάβαση και εξακολουθούν να εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από τα ορυκτά καύσιμα.

Υπάρχουν πάντως και κάποια σημεία αισιοδοξίας. Στη Βραζιλία, ο Λουίς Ινάσιο Λούλα ντα Σίλβα επανεξελέγη τον περασμένο μήνα για τέταρτη θητεία στην προεδρία, διαψεύδοντας τις προβλέψεις και νικώντας τον ακροδεξιό λαϊκιστή υποψήφιο Φλάβιο Μπολσονάρου. Η νίκη του Λούλα σημαίνει ότι η βραζιλιάνικη αντιπροσωπεία θα πάει στην Τουρκία πιέζοντας για μεγαλύτερη πρόοδο στην αποψίλωση των δασών και στους οδικούς χάρτες μετάβασης από τα ορυκτά καύσιμα.

Παράλληλα, οι Δημοκρατικοί μπορεί να πάρουν τον έλεγχο του Κογκρέσου των ΗΠΑ στις ενδιάμεσες εκλογές της 3ης Νοεμβρίου, λίγο πριν ξεκινήσει η COP31. Μια νίκη των Δημοκρατικών και στα δύο σώματα θα μπορούσε να ενισχύσει ξανά τα κίνητρα για καθαρή ενέργεια και ηλεκτρικά οχήματα.

Οι ΗΠΑ αποχώρησαν τόσο από τη Συμφωνία των Παρισίων όσο και από τη σύμβαση του ΟΗΕ για το κλίμα μετά την ανάληψη της προεδρίας από τον Ντόναλντ Τραμπ το 2025, μια κίνηση που επιδείνωσε αισθητά τις προβλέψεις για την υπερθέρμανση το 2100. Κάθε ένδειξη ότι οι ΗΠΑ επιστρέφουν στην κλιματική δράση θα ενίσχυε το ηθικό των αντιπροσώπων.

Το βασικό ερώτημα

Στον επίσημο γύρο των διαπραγματεύσεων θα συνεχιστούν οι συζητήσεις για το πώς θα λειτουργήσουν στην πράξη τα διαφορετικά προγράμματα «υλοποίησης» για τη μείωση των εκπομπών και τη διασφάλιση μιας δίκαιης μετάβασης. Ωστόσο, δύσκολα θα οδηγήσουν σε μεγάλα πρωτοσέλιδα.

«Αυτό που θα δούμε… στην Αττάλεια είναι πολλές πολύ σημαντικές συζητήσεις, αλλά όχι τόσο μεγάλες, θεαματικές αποφάσεις», είπε η Άνα Τόνι, εκτελεστική διευθύντρια της COP30, σε ενημερωτική κλήση προς δημοσιογράφους στις 22 Οκτωβρίου.

Μια τελική πολιτική απόφαση, που μπορεί να συνοψίζει βασικές αποφάσεις ή να περιλαμβάνει νέες δεσμεύσεις, θα μπορούσε να δώσει την ευκαιρία στις χώρες να παρουσιάσουν μια νέα, ηχηρή δέσμευση. Η Αυστραλία και η Τουρκία έχουν δηλώσει πριν από τη σύνοδο ότι θα εργαστούν για ένα τέτοιο κείμενο, το οποίο θα μπορούσε να αναγνωρίζει ότι ο κόσμος θα ξεπεράσει αναπόφευκτα το όριο του 1,5°C και να καλεί τις χώρες να επιταχύνουν τις περικοπές εκπομπών.

Οι διαπραγματεύσεις για τη διατύπωση τέτοιων αποφάσεων συχνά προσφέρουν το δραματικό φινάλε μιας συνόδου COP. Όμως μπορεί να γίνουν παγίδα για τους υπουργούς που διευθύνουν τη διαδικασία, λέει ο Πολ Γουοτκίνσον, έμπειρος διαπραγματευτής για το κλίμα που έχει ηγηθεί αντιπροσωπειών της Γαλλίας και της Ευρωπαϊκής Ένωσης σε COP.

Οι υπουργικές ομάδες μπαίνουν σε μια COP σκεπτόμενες: «πώς θα πετύχω ένα αποτέλεσμα που να μη δείχνει άσχημο;», λέει ο Γουοτκίνσον. «Ιδίως οι υπουργοί που έχουν την ευθύνη· θέλουν να δώσουν ώθηση στην καριέρα τους, και η χώρα θέλει να πει ότι έκανε κάτι σημαντικό για τον κόσμο». Αυτό σημαίνει ότι οι COP συχνά καταλήγουν να είναι «επικεντρωμένες σε άλλη μία απόφαση όπου αλλάζουμε το επίρρημα», λέει.

Ο ίδιος θέλει οι σύνοδοι COP να επικεντρώνονται πολύ λιγότερο στα πρωτοσέλιδα που γεννούν τα τελικά κείμενα και πολύ περισσότερο στο παρασκήνιο, ώστε οι χώρες να συνεργάζονται και να επικοινωνούν καλύτερα μεταξύ τους. «Αν αναζητούμε τη μεγάλη απόφαση κάθε χρόνο, ξοδεύουμε τεράστια ενέργεια για να την πετύχουμε και δεν εστιάζουμε στην πραγματική πρόκληση, που είναι πώς θα ξεπεράσουμε τα εμπόδια που μας κρατούν πίσω», λέει.

Αυτό ίσως σημαίνει ότι η διαδικασία πρέπει να αλλάξει, ώστε να δίνεται λιγότερη έμφαση σε ένα αποτέλεσμα ομοφωνίας με όλους τους συμμετέχοντες και περισσότερη σε δράση από μικρότερες ομάδες πρόθυμων κρατών που συνεργάζονται για να πετύχουν μειώσεις εκπομπών, λέει.

Έτσι, η σύνοδος της Αττάλειας, παρά το καρτποσταλικό της σκηνικό, φαίνεται πιθανό να εξελιχθεί σε ένα λιγότερο λαμπερό μείγμα από μακρές νύχτες, σκληρές αντιπαραθέσεις, διστακτικούς συμβιβασμούς και μάλλον απογοητευτικά αποτελέσματα.

Ωστόσο, για όσους βρίσκονται κοντά στις διαπραγματεύσεις, η ελπίδα είναι ότι η αλλαγή θα έρθει εγκαίρως για την COP33, σε δύο χρόνια, όταν οι χώρες θα κληθούν να ολοκληρώσουν μια παγκόσμια αποτίμηση της προόδου τους προς την απανθρακοποίηση. Η πίεση τότε θα είναι ακόμη μεγαλύτερη για μια ουσιαστική απάντηση στα ευρήματα αυτής της αποτίμησης. Το ερώτημα είναι αν αυτές οι σύνοδοι μπορούν να επανεφεύρουν τον εαυτό τους εγκαίρως. Όπως το θέτει ο Γουοτκίνσον: «Σχεδόν όλοι με τους οποίους μιλάω λένε, φυσικά, πρέπει να το αλλάξουμε. Δεν μπορούμε να συνεχίσουμε όπως τώρα».

Πηγή: newscientist.com.