Η χαμένη Αλεξάνδρεια του Τίγρη: Δύο χιλιετίες αναμονής τελειώνουν

Αρχαιολόγοι εντόπισαν στο νότιο Ιράκ μια από τις πιο αινιγματικές πόλεις της αρχαιότητας — την Αλεξάνδρεια στον Τίγρη, το λιμάνι που ίδρυσε ο Μέγας Αλέξανδρος τον 4ο αιώνα π.Χ. για να συνδέσει τη Μεσοποταμία με τον Περσικό Κόλπο. Με τη βοήθεια γεωφυσικών σαρώσεων και drones, η πόλη αποκαλύπτει επιτέλους τα μυστικά της.

Για σχεδόν δύο χιλιετίες, η Αλεξάνδρεια στον Τίγρη ήταν περισσότερο θρύλος παρά τόπος. Μια πόλη που εμφανιζόταν σε αρχαία κείμενα, αλλά δεν μπορούσε να καρφωθεί σε κανέναν χάρτη. Τώρα, αρχαιολόγοι ανακοίνωσαν ότι εντόπισαν τη θέση της στο νότιο Ιράκ, κοντά στον Περσικό Κόλπο — και αυτό που βρήκαν κάτω από το έδαφος ξεπερνά κάθε προσδοκία.

Ο Μέγας Αλέξανδρος ίδρυσε δεκάδες πόλεις κατά την πορεία του από την Ελλάδα ως τα σύνορα της Ινδίας. Οι περισσότερες έφεραν το όνομά του. Η Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου έγινε παγκόσμιο σύμβολο — ο φάρος, η βιβλιοθήκη, η κοσμοπολίτικη ακτινοβολία της. Η Αλεξάνδρεια στον Τίγρη, αντίθετα, χάθηκε. Η κοίτη του ποταμού άλλαξε πορεία, τα φερτά υλικά κάλυψαν τις ακτογραμμές, και οι αιώνες έκαναν την υπόλοιπη δουλειά. Πολέμοι, αλλαγές εμπορικών διαδρομών, η άνοδος και η πτώση αυτοκρατοριών — όλα συνέβαλαν στο να εξαφανιστεί από τη συλλογική μνήμη.

Αυτό που επέτρεψε στους ερευνητές να την ξαναβρούν δεν ήταν η σκαπάνη, αλλά η τεχνολογία. Γεωφυσικές σαρώσεις υψηλής ανάλυσης και εναέριες φωτογραφίες από drones αποκάλυψαν κάτω από την επιφάνεια του εδάφους μια πόλη σε εκπληκτική κατάσταση διατήρησης. Οχυρωματικά τείχη, δρόμοι, οικοδομικά τετράγωνα, συγκροτήματα ναών, εργαστήρια με καμίνια και φούρνους, ένα εκτεταμένο δίκτυο λιμανιού και καναλιών. Οι τοίχοι των κτιρίων βρίσκονται μόλις λίγα εκατοστά κάτω από την επιφάνεια — ο καθηγητής αρχαιολογίας Στέφαν Ρ. Χάουζερ από το Πανεπιστήμιο της Κωνσταντίας τα χαρακτήρισε «απολύτως εντυπωσιακά», σημειώνοντας ότι η διατήρησή τους είναι «απροσδόκητα καλή».

Η έκταση της πόλης υπολογίζεται σε περίπου 6,5 τετραγωνικά χιλιόμετρα — μέγεθος που αντιστοιχεί ή και ξεπερνά ορισμένες από τις μεγαλύτερες πρωτεύουσες της αρχαιότητας. Στην ακμή της, λειτουργούσε ως κρίσιμος κόμβος ανάμεσα στην ποτάμια κυκλοφορία του Τίγρη και τις θαλάσσιες εμπορικές διαδρομές του Περσικού Κόλπου — ένα σταυροδρόμι εμπορευμάτων, ανθρώπων και ιδεών σε μια εποχή που ο ελληνιστικός κόσμος άλλαζε τον χάρτη της γνωστής οικουμένης.

Οι ανασκαφές στην περιοχή ξεκίνησαν τη δεκαετία του 2010 από Βρετανούς αρχαιολόγους, ανάμεσά τους οι Τζέιν Μουν, Ρόμπερτ Κίλικ και Στιούαρτ Κάμπελ. Η πρόοδος ήταν αργή — η περιοχή παρέμενε επικίνδυνη λόγω ένοπλων συγκρούσεων και παρουσίας εξτρεμιστικών ομάδων. Τώρα, με τα σύγχρονα εργαλεία να αντικαθιστούν εν μέρει την ανάγκη για φυσική πρόσβαση, η έρευνα επιταχύνεται. Η χαμένη Αλεξάνδρεια αρχίζει να μιλά — και αυτό που έχει να πει για τον ελληνιστικό κόσμο μόλις αρχίζει να ξετυλίγεται.

Adobe πληρώνει $75 εκατ. για να ξεφορτωθεί τη δίκη για τις κρυφές χρεώσεις ακύρωσης

Η Adobe συμφώνησε να καταβάλει 75 εκατομμύρια δολάρια για να διευθετήσει αγωγή του αμερικανικού Υπουργείου Δικαιοσύνης, που την κατηγορούσε ότι έκρυβε σημαντικές χρεώσεις από τους συνδρομητές της και έκανε σκόπιμα δύσκολη την ακύρωση των πλάνων της. Παράλληλα, η εταιρεία δεσμεύεται να προσφέρει δωρεάν υπηρεσίες αξίας 75 εκατομμυρίων σε θιγόμενους πελάτες.

Η Adobe, ο κολοσσός του δημιουργικού λογισμικού, βρέθηκε αντιμέτωπη με μια από τις πιο ενοχλητικές κατηγορίες που μπορεί να αντιμετωπίσει μια εταιρεία συνδρομητικών υπηρεσιών: ότι έκανε σκόπιμα δύσκολο για τους πελάτες της να φύγουν. Τον Ιούνιο του 2024, το αμερικανικό Υπουργείο Δικαιοσύνης κατέθεσε αγωγή ισχυριζόμενο ότι η Adobe παραβίαζε ομοσπονδιακούς νόμους προστασίας καταναλωτών — συγκεκριμένα, ότι απέκρυπτε τους όρους των ετήσιων πλάνων με μηνιαία πληρωμή και έβαζε τους συνδρομητές του Creative Cloud σε έναν λαβύρινθο διαδικασιών ακύρωσης, στο τέλος του οποίου τους περίμενε μια απροσδόκητη χρέωση πρόωρης λήξης.

Το ύψος αυτής της χρέωσης δεν ήταν αμελητέο — μπορούσε να φτάσει στο 50% του υπολειπόμενου ποσού της σύμβασης. Και σύμφωνα με έγγραφα που έφερε στο φως η αγωγή, ένα στέλεχος της Adobe είχε παραδεχτεί εσωτερικά ότι αυτές οι χρεώσεις είναι «λίγο σαν ηρωίνη για την Adobe» — μια φράση που δύσκολα θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί ως επιχείρημα υπεράσπισης.

Η Adobe επέλεξε να διευθετήσει την υπόθεση εκτός δικαστηρίου. Θα καταβάλει 75 εκατομμύρια δολάρια στο Υπουργείο Δικαιοσύνης και θα προσφέρει επιπλέον 75 εκατομμύρια σε δωρεάν υπηρεσίες στους πελάτες που επηρεάστηκαν — εφόσον η συμφωνία λάβει την τελική έγκριση του δικαστηρίου. Στην επίσημη ανακοίνωσή της, η εταιρεία αρνείται κάθε παράπτωμα και υποστηρίζει ότι τα τελευταία χρόνια έχει βελτιώσει σημαντικά τη διαφάνεια γύρω από τους όρους συνδρομής και τις διαδικασίες ακύρωσης. «Διαφωνούμε με τους ισχυρισμούς της κυβέρνησης και αρνούμαστε οποιοδήποτε παράπτωμα, αλλά χαιρόμαστε που επιλύουμε αυτό το ζήτημα», ανέφερε η εταιρεία.

Η εξέλιξη αυτή έρχεται σε μια ιδιαίτερα κρίσιμη στιγμή για την Adobe. Ο CEO Shantanu Narayen, ο άνθρωπος που οδήγησε την εταιρεία από το μοντέλο εφάπαξ αγοράς λογισμικού στο σημερινό συνδρομητικό σύστημα, ανακοίνωσε πρόσφατα ότι σκοπεύει να αποχωρήσει μετά από 18 χρόνια στο τιμόνι. Η κληρονομιά του περιλαμβάνει μια εταιρεία που μετασχηματίστηκε ριζικά — αλλά και μια σειρά από ερωτήματα για το πόσο δίκαια αντιμετωπίστηκαν οι πελάτες κατά τη διάρκεια αυτής της μετάβασης.

Η υπόθεση της Adobe δεν είναι μεμονωμένη. Αντανακλά μια ευρύτερη τάση στη βιομηχανία του λογισμικού, όπου τα συνδρομητικά μοντέλα έχουν γίνει ο κανόνας — και μαζί τους, οι παγίδες που κρύβονται στα ψιλά γράμματα. Το ερώτημα που μένει ανοιχτό είναι αν η διευθέτηση αυτή θα λειτουργήσει ως αποτρεπτικό μήνυμα για άλλες εταιρείες ή απλώς ως ένα ακόμα κόστος που αποτιμάται στον ισολογισμό.

Το Backbone Pro κάνει το mobile gaming να μοιάζει με κανονική κονσόλα

Το Backbone Pro, ένα από τα καλύτερα mobile controllers της αγοράς, κυκλοφορεί αυτή την περίοδο σε μειωμένη τιμή. Πρόκειται για μια συσκευή που φιλοδοξεί να γεφυρώσει το χάσμα ανάμεσα στο smartphone gaming και την εμπειρία μιας αφιερωμένης κονσόλας.

Το mobile gaming έχει εξελιχθεί δραματικά την τελευταία δεκαετία, αλλά ένα πράγμα παραμένει αναλλοίωτο: το να κρατάς ένα smartphone οριζόντια και να προσπαθείς να παίξεις με εικονικά πλήκτρα στην οθόνη δεν είναι ιδιαίτερα ικανοποιητικό. Η Backbone το γνωρίζει αυτό καλά, και το Backbone Pro είναι η απάντησή της — ένα φυσικό controller που μετατρέπει το κινητό σου σε κάτι που θυμίζει πολύ περισσότερο Nintendo Switch.

Η συσκευή αποτελείται από δύο τμήματα που ενώνονται με επεκτεινόμενη λωρίδα πλαστικού στη μέση, επιτρέποντας τη χρήση με Android συσκευές και με iPhone της σειράς 15, 16 και 17. Συνδέεται μέσω USB-C και προσφέρει δύο αναλογικά thumbsticks πλήρους μεγέθους, ένα responsive D-pad, τα κλασικά A, B, X, Y πλήκτρα, δύο προγραμματιζόμενα πλήκτρα στο πίσω μέρος και υποδοχή ακουστικών 3.5mm. Η μπαταρία του αντέχει κατά μέσο όρο έως 40 ώρες με μία φόρτιση — αριθμός που ξεπερνά κατά πολύ τις ανάγκες των περισσότερων χρηστών.

Αυτό που διαφοροποιεί το Pro από το βασικό μοντέλο της εταιρείας είναι η ενσωματωμένη μπαταρία και η υποστήριξη Bluetooth, στοιχεία που το μετατρέπουν σε ένα πραγματικά universal gamepad. Μπορείς να το συνδέσεις στην τηλεόραση, τον υπολογιστή, ένα VR headset ή ακόμα και στο Steam Deck. Το λογισμικό της Backbone συγκεντρώνει παιχνίδια από το Apple Arcade, το Netflix, το Google Play και άλλες υπηρεσίες σε μία ενιαία εφαρμογή, ενώ υποστηρίζει streaming από Xbox και PlayStation — είτε από την κονσόλα σου είτε μέσω cloud.

Το αποτέλεσμα είναι μια συσκευή που αρνείται να περιοριστεί σε έναν μόνο ρόλο. Ναι, χωρίς συνδεδεμένο τηλέφωνο μοιάζει λίγο άβολη στα χέρια, αλλά αυτή η ευελιξία είναι ακριβώς το σημείο. Σε έναν κόσμο όπου το gaming κατακερματίζεται σε δεκάδες πλατφόρμες και υπηρεσίες, ένα controller που ακολουθεί τον παίκτη παντού έχει πραγματική αξία.

Το ερώτημα που μένει ανοιχτό είναι αν η αγορά είναι έτοιμη να αντιμετωπίσει το smartphone ως κεντρικό gaming hub. Η Backbone φαίνεται να πιστεύει ότι ναι — και το Backbone Pro είναι το πιο ολοκληρωμένο επιχείρημά της μέχρι σήμερα.

Artemis II: Η NASA αναβάλλει ξανά — τώρα λόγω ήλιου

Η NASA ανακοίνωσε νέα αναβολή για την αποστολή Artemis II, που θα στείλει αστροναύτες σε τροχιά γύρω από τη Σελήνη για πρώτη φορά μετά από δεκαετίες. Το πρόβλημα εντοπίστηκε στη ροή ηλίου ενός κρίσιμου συστήματος του πυραύλου SLS, και ο Μάρτιος αποκλείεται πλέον ως παράθυρο εκτόξευσης. Το επόμενο ραντεβού με τη Σελήνη μετατίθεται για τον Απρίλιο — αν όλα πάνε καλά.

Ο πύραυλος Space Launch System επιστρέφει στο υπόστεγο. Αυτή η πρόταση, σύντομη και ψυχρή, συνοψίζει την κατάσταση στην οποία βρίσκεται η NASA λίγες εβδομάδες πριν από την πιο φιλόδοξη αποστολή της τελευταίας πεντηκονταετίας. Η Artemis II — η πρώτη επανδρωμένη αποστολή στη Σελήνη από την εποχή του Apollo — δεν θα εκτοξευτεί τον Μάρτιο. Το νέο παράθυρο είναι ο Απρίλιος, αλλά ακόμα και αυτό παραμένει υπό αμφισβήτηση.

Το πρόβλημα εντοπίστηκε στο intermediate cryogenic propulsion stage του SLS — ένα σύστημα που είναι υπεύθυνο για την εκτόξευση της κάψουλας Orion από τη γήινη τροχιά προς τη Σελήνη. Συγκεκριμένα, η ροή ηλίου που χρησιμεύει για την εκκαθάριση των κινητήρων και την πίεση των δεξαμενών καυσίμου δεν λειτούργησε κανονικά κατά τη διάρκεια ρουτίνας δοκιμής στις 20 Φεβρουαρίου. Το ίδιο πρόβλημα είχε εμφανιστεί και κατά τις δοκιμές της Artemis I — γεγονός που δεν περνά απαρατήρητο.

Ο διαχειριστής της NASA, Jared Isaacman, έσπευσε να μιλήσει ανοιχτά για την κατάσταση. «Καταλαβαίνω ότι ο κόσμος απογοητεύεται», έγραψε στον λογαριασμό του στο X. «Αυτή η απογοήτευση είναι πιο έντονη για την ομάδα της NASA, που εργάζεται ακατάπαυστα». Ανέφερε επίσης ότι η αιτία πιθανότατα βρίσκεται σε ένα ελαττωματικό φίλτρο, βαλβίδα ή πλάκα σύνδεσης — μικρά εξαρτήματα που, σε ένα σύστημα αυτής της πολυπλοκότητας, μπορούν να σταματήσουν τα πάντα.

Αυτή δεν είναι η πρώτη αναβολή. Το αρχικό παράθυρο εκτόξευσης ήταν μεταξύ 6 και 11 Φεβρουαρίου, αλλά διαρροές υδρογόνου κατά τη διάρκεια της γενικής πρόβας ανάγκασαν την NASA να κάνει πίσω. Η δεύτερη πρόβα, στις 19 Φεβρουαρίου, ήταν επιτυχής — 700.000 γαλόνια υγρού καυσίμου φορτώθηκαν χωρίς διαρροές, και η υπηρεσία ανακοίνωσε με ανακούφιση ότι τα νέα στεγανά λειτούργησαν. Η ανακούφιση κράτησε λιγότερο από 24 ώρες.

Όταν τελικά εκτοξευτεί, η Artemis II θα γράψει ιστορία ανεξάρτητα από τις καθυστερήσεις. Η κάψουλα Orion με τους τέσσερις αστροναύτες της θα ταξιδέψει πιο μακριά από οποιοδήποτε επανδρωμένο σκάφος στην ιστορία — ξεπερνώντας την 6η μέρα της αποστολής το ρεκόρ των 400.171 χιλιομέτρων που είχε θέσει το Apollo 13 υπό τις πιο δραματικές συνθήκες. Δεν θα υπάρξει προσσελήνωση — αυτό ανήκει στην Artemis III — αλλά η επιτυχία της αποστολής θα αποδείξει ότι η NASA έχει τις τεχνικές δυνατότητες να επιστρέψει στη Σελήνη και να ξεκινήσει ένα νέο κεφάλαιο εξερεύνησης.

Ο Isaacman έκλεισε την ανακοίνωσή του με αναφορά στη δεκαετία του ’60 και στο όραμα για μόνιμη βάση στη Σελήνη. Είναι η γλώσσα της μεγάλης αφήγησης — και η NASA τη χρειάζεται, γιατί κάθε νέα αναβολή κοστίζει όχι μόνο χρόνο και χρήμα, αλλά και κάτι πιο δυσκολοκέρδιστο: την υπομονή του κοινού.

Η Αμερική έσπασε ρεκόρ σε μπαταρίες — και το Τέξας οδηγεί την αλλαγή

Οι ΗΠΑ εγκατέστησαν 57 gigawatt hours αποθήκευσης ενέργειας το 2025, αύξηση σχεδόν 30% σε σχέση με το προηγούμενο έτος. Η붐 των μπαταριών αποδεικνύεται πολιτικά ανθεκτική ακόμα και υπό την εχθρική για τις ανανεώσιμες πηγές κυβέρνηση Τραμπ. Και το Τέξας, με την απορυθμισμένη αγορά ενέργειάς του, ετοιμάζεται να ξεπεράσει την Καλιφόρνια ως η πολιτεία με τη μεγαλύτερη αποθηκευτική ικανότητα στη χώρα.

Σε μια εποχή που η ομοσπονδιακή κυβέρνηση των ΗΠΑ αντιμετωπίζει τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας με ανοιχτή καχυποψία, η αγορά αποθήκευσης ενέργειας κινείται στην αντίθετη κατεύθυνση. Σύμφωνα με νέα έκθεση της Solar Energy Industries Association (SEIA), οι Ηνωμένες Πολιτείες εγκατέστησαν 57 gigawatt hours νέας αποθηκευτικής ικανότητας στο δίκτυο κατά τη διάρκεια του 2025 — αρκετά για να τροφοδοτήσουν πάνω από 5 εκατομμύρια σπίτια ετησίως. Πρόκειται για αύξηση σχεδόν 30% σε σχέση με το 2024, και για ρεκόρ που ήταν αδιανόητο πριν από μια δεκαετία, όταν η συνολική αποθηκευτική ικανότητα της χώρας δεν ξεπερνούσε το μισό gigawatt.

Η έκθεση προβλέπει ότι η αγορά θα αναπτυχθεί κατά άλλο 21% μέχρι το τέλος του 2026, με επιπλέον 70 gigawatt hours να προστίθενται μόνο φέτος. Το εντυπωσιακό δεν είναι μόνο το μέγεθος της ανάπτυξης, αλλά και το πού συμβαίνει. Το Τέξας, μια πολιτεία που δεν συνδέεται συνήθως με την πράσινη ατζέντα, αναδεικνύεται σε πρωταγωνιστή: το καλοκαίρι του 2025, η ηλιακή ενέργεια κάλυψε πάνω από το 15% της ζήτησης, ξεπερνώντας για πρώτη φορά τον άνθρακα. Η SEIA προβλέπει ότι φέτος το Τέξας θα ξεπεράσει την Καλιφόρνια ως η πολιτεία με τη μεγαλύτερη εγκατεστημένη αποθηκευτική ικανότητα στη χώρα.

Η εξήγηση δεν είναι ιδεολογική — είναι οικονομική. Το ηλεκτρικό δίκτυο του Τέξας λειτουργεί ως ελεύθερη αγορά, χωρίς τις ρυθμίσεις που δεσμεύουν άλλες πολιτείες. Σε αυτό το περιβάλλον, οι μπαταρίες και η ηλιακή ενέργεια αποδείχθηκαν απλώς η πιο συμφέρουσα επιλογή. «Το Τέξας λέει: “Δεν με νοιάζουν οι πολιτισμικές σας προκαταλήψεις. Αυτά είναι τα σήματα της αγοράς”», λέει ο Jigar Shah, πρώην διευθυντής του Γραφείου Δανειακών Προγραμμάτων του Υπουργείου Ενέργειας. «Και τυχαία, οι μπαταρίες ήταν αυτές που είχαν τα καλύτερα οικονομικά κίνητρα.»

Οι μπαταρίες επέζησαν και πολιτικά. Ενώ το νομοσχέδιο “One Big Beautiful Bill” έκοψε φορολογικές ελαφρύνσεις για αιολική και ηλιακή ενέργεια, οι αντίστοιχες για την αποθήκευση ενέργειας διατηρήθηκαν σε μεγάλο βαθμό. Αυτό δεν είναι τυχαίο: οι μπαταρίες δεν φέρουν το ίδιο πολιτικό βάρος με τα φωτοβολταϊκά ή τις ανεμογεννήτριες, και η χρησιμότητά τους για τη σταθερότητα του δικτύου είναι δύσκολο να αμφισβητηθεί.

Η ανάπτυξη αυτή δεν είναι μόνο ζήτημα κλίματος — είναι ζήτημα υποδομής. Τα αμερικανικά δίκτυα χρησιμοποιούν κατά μέσο όρο μόνο το 50% της διαθέσιμης ενέργειάς τους, κρατώντας μεγάλη εφεδρεία για τις ώρες αιχμής. Οι μπαταρίες επιτρέπουν την αξιοποίηση αυτής της πλεονάζουσας ενέργειας, μειώνοντας τις πιέσεις στο δίκτυο και, τελικά, τους λογαριασμούς ρεύματος. Παράλληλα, η έκρηξη των data centers δημιουργεί νέα ζήτηση για αποθήκευση «πίσω από το μετρητή» — εγκαταστάσεις που δεν συνδέονται με το κεντρικό δίκτυο και επιτρέπουν σε εταιρείες να αποφύγουν τις μακρές αναμονές σύνδεσης.

Υπάρχουν, βέβαια, εμπόδια στον ορίζοντα. Η εξάρτηση της αλυσίδας εφοδιασμού από την Κίνα παραμένει ευπάθεια, ιδιαίτερα μετά τις νέες περιορίσεις σε κινεζικούς κατασκευαστές. Ακυρώσεις έργων λόγω της μείωσης των φορολογικών κινήτρων για την ηλιακή ενέργεια απειλούν να επιβραδύνουν τον αγωγό νέων εγκαταστάσεων. Και σε μια διοίκηση που αλλάζει κατεύθυνση απρόβλεπτα, καμία τεχνολογία που συνδέεται με τις ανανεώσιμες πηγές δεν είναι εντελώς ασφαλής. Το ερώτημα είναι αν η οικονομική λογική θα αποδειχθεί ισχυρότερη από την πολιτική ρητορική — και το Τέξας, προς το παρόν, δείχνει ότι μπορεί.

ΚΑΤΗΓΟΡΙΑ:

Ο ιός του έρπητα ζωστήρα γερνάει τον εγκέφαλό σου

Νέα έρευνα συνδέει τον ιό της ανεμοβλογιάς και του έρπητα ζωστήρα με επιταχυνόμενη βιολογική γήρανση του εγκεφάλου και αυξημένο κίνδυνο άνοιας. Το εμβόλιο κατά του έρπητα ζωστήρα φαίνεται να προστατεύει — αλλά η ιστορία είναι πιο περίπλοκη από ό,τι νομίζαμε.

Το 2010, ένας 63χρονος καθηγητής πανεπιστημίου στο Κολοράντο άρχισε να παρουσιάζει ανησυχητικά σημάδια γνωστικής έκπτωσης. Δυσκολευόταν να θυμηθεί, να συγκεντρωθεί, ακόμα και να τελειώσει μια πρόταση μπροστά στους φοιτητές του. Οι εξετάσεις — συμπεριλαμβανομένης βιοψίας εγκεφάλου — δεν έδιναν απάντηση. Τέσσερα χρόνια αργότερα, ο ίδιος, ιολόγος ο οποίος ειδικευόταν στους ιούς, συνέδεσε τα συμπτώματά του με ένα πρόσφατο επεισόδιο έρπητα ζωστήρα. Αντιμετώπισε το πρόβλημα με αντιικά φάρμακα και τα συμπτώματα υποχώρησαν. Η γνωστική του λειτουργία επέστρεψε στο φυσιολογικό.

Αυτή η περίπτωση, που δημοσιεύτηκε το 2016, άνοιξε έναν νέο δρόμο έρευνας: τη σχέση μεταξύ του ιού varicella-zoster — που προκαλεί την ανεμοβλογιά στα παιδιά και τον έρπητα ζωστήρα στους ενήλικες — και της γήρανσης του εγκεφάλου. Πριν από λίγους μήνες, μελέτη του Πανεπιστημίου Stanford υπολόγισε ότι ο εμβολιασμός κατά του έρπητα ζωστήρα θα μπορούσε να αποτρέψει μία στις πέντε νέες περιπτώσεις άνοιας. Άλλες έρευνες συνδέουν το εμβόλιο με επιβράδυνση της βιολογικής γήρανσης σε πολλαπλούς δείκτες.

Ο ιός δεν εξαφανίζεται μετά την ανεμοβλογιά. Εγκαθίσταται στο περιφερικό νευρικό σύστημα και παραμένει εκεί σε λανθάνουσα κατάσταση, μερικές φορές για δεκαετίες. Με την πάροδο του χρόνου — ή μετά από στρες, λοίμωξη, ανοσοκαταστολή, ακόμα και τραυματισμό στο κεφάλι — μπορεί να επανενεργοποιηθεί. Σε πολλές περιπτώσεις αυτό συμβαίνει χωρίς κανένα ορατό σύμπτωμα: ο ιός ξυπνά, κινείται, και επιστρέφει στη λανθάνουσα κατάσταση χωρίς ο φορέας να το αντιληφθεί.

Όταν ο varicella-zoster επανενεργοποιείται, μπορεί να διεισδύσει βαθύτερα στο νευρικό σύστημα εκμεταλλευόμενος τους μοριακούς μηχανισμούς μεταφοράς των νευρικών κυττάρων — τα ίδια «μονοπάτια» που χρησιμοποιεί ο εγκέφαλος για να επικοινωνεί με το σώμα. Εκεί, βλάπτει το DNA και τα μιτοχόνδρια των νευρώνων, επιταχύνοντας τη βιολογική γήρανση. Παράλληλα, μολύνει τις εγκεφαλικές αρτηρίες, προκαλώντας χρόνια φλεγμονή και στένωση των αιμοφόρων αγγείων. Αυτό εξηγεί γιατί ο έρπητας ζωστήρας συνδέεται με 80% υψηλότερο κίνδυνο εγκεφαλικού επεισοδίου τον πρώτο μήνα μετά την εκδήλωσή του — και 20% υψηλότερο κίνδυνο ακόμα και ένα χρόνο αργότερα.

Υπάρχει και μια δεύτερη, πιο ανησυχητική διάσταση. Ο varicella-zoster φαίνεται να μπορεί να «ξυπνήσει» και άλλους ιούς της οικογένειας herpes που κουβαλάμε στο σώμα μας — ιδίως τον HSV-1, τον ιό του απλού έρπητα, ο οποίος έχει συνδεθεί επιδημιολογικά με τη νόσο Alzheimer. Αν αυτό επιβεβαιωθεί, σημαίνει ότι ένα επεισόδιο έρπητα ζωστήρα μπορεί να θέσει σε κίνηση μια αλυσιδωτή αντίδραση στον εγκέφαλο.

Τι μπορούμε να κάνουμε; Οι ερευνητές επισημαίνουν τρεις κατευθύνσεις: εμβολιασμός κατά της ανεμοβλογιάς στην παιδική ηλικία, εμβολιασμός κατά του έρπητα ζωστήρα στους ενήλικες — ιδανικά νωρίτερα από τα 50 που συνιστάται σήμερα — και ανάπτυξη γρήγορων τεστ σάλιου που θα επιτρέπουν στους ανθρώπους να ελέγχουν αν ο ιός έχει επανενεργοποιηθεί σε περιόδους υψηλού στρες, ώστε να λαμβάνουν αντιικά φάρμακα έγκαιρα. Η επιστήμη δεν έχει ακόμα όλες τις απαντήσεις, αλλά το μήνυμα αρχίζει να γίνεται σαφές: ένας ιός που θεωρούσαμε απλώς «παιδική αρρώστια» μπορεί να διαμορφώνει σιωπηλά την υγεία του εγκεφάλου μας για δεκαετίες.

Μετράμε λάθος τη στάθμη της θάλασσας — και οι συνέπειες είναι σοβαρές

Ερευνητές από το Πανεπιστήμιο Wageningen ανέλυσαν 385 επιστημονικές μελέτες για παράκτιες περιοχές και ανακάλυψαν ότι τα μαθηματικά μοντέλα που χρησιμοποιούμε για τη μέτρηση της στάθμης της θάλασσας εισάγουν σημαντικά σφάλματα. Το πρόβλημα είναι ιδιαίτερα έντονο στον Παγκόσμιο Νότο, όπου οι εκτιμήσεις για την άνοδο της στάθμης μπορεί να έχουν υποτιμηθεί δραματικά.

Η επιστήμη είναι τόσο αξιόπιστη όσο τα δεδομένα πάνω στα οποία στηρίζεται. Και σύμφωνα με μια νέα μελέτη που δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Nature, τα δεδομένα για την άνοδο της στάθμης της θάλασσας — ένα από τα πιο κρίσιμα ζητήματα της κλιματικής κρίσης — μπορεί να έχουν συστηματικά λάθος εδώ και δεκαετίες.

Το πρόβλημα εντοπίζεται στα λεγόμενα γεωειδή μοντέλα. Πρόκειται για μαθηματικές αναπαραστάσεις της μέσης στάθμης της θάλασσας που βασίζονται στη βαρύτητα και την περιστροφή της Γης. Επειδή η Γη δεν είναι τέλεια σφαίρα, αυτά τα μοντέλα χρησιμοποιούνται ευρέως για να υπολογίσουν τη στάθμη σε παράκτιες περιοχές όπου δεν υπάρχουν άμεσες μετρήσεις. Το πρόβλημα είναι ότι υποθέτουν έναν ήρεμο ωκεανό — χωρίς ανέμους, παλίρροιες ή ρεύματα. Στη Βόρεια Ευρώπη και τις ΗΠΑ, όπου οι θάλασσες είναι σχετικά ήρεμες και υπάρχουν πολλές εναλλακτικές πηγές δεδομένων, αυτή η απλοποίηση δεν δημιουργεί μεγάλο πρόβλημα. Αλλά στη Νοτιοανατολική Ασία, τον Ινδο-Ειρηνικό και άλλες περιοχές του Παγκόσμιου Νότου, η απόκλιση μεταξύ του μοντέλου και της πραγματικότητας μπορεί να είναι κρίσιμη.

Ο Philip Minderhoud, ένας από τους συγγραφείς της μελέτης, είχε αρχίσει να υποψιάζεται κάτι τέτοιο ήδη από το 2015, όταν διεξήγαγε έρευνα στο δέλτα του Μεκόνγκ στο Βιετνάμ. Διαπίστωσε τότε ότι το δέλτα — ένα από τα μεγαλύτερα στον κόσμο — βρισκόταν σε χαμηλότερο υψόμετρο από ό,τι υπέδειχναν τα γεωειδή μοντέλα. Τα ευρήματά του δημοσιεύτηκαν το 2019 στο Nature Communications, με την προειδοποίηση ότι τα σφάλματα θα μπορούσαν να ξεπερνούν σε μέγεθος έναν ολόκληρο αιώνα ανόδου της στάθμης. Η συνάδελφός του Katharina Seeger βρήκε παρόμοιες ανακρίβειες κατά τη διάρκεια της διδακτορικής της έρευνας στο δέλτα Ayeyarwady της Μιανμάρ.

Αφού ανέλυσαν 385 μελέτες για δύο χρόνια, οι ερευνητές κατέληξαν σε ένα εκπληκτικά ανησυχητικό συμπέρασμα: το 99% των μελετών που εξέτασαν είτε δεν χρησιμοποίησε καθόλου πραγματικές μετρήσεις στάθμης θάλασσας, είτε συνδύασε λανθασμένα σύνολα δεδομένων, είτε απλώς δεν εξηγούσε τη μεθοδολογία που χρησιμοποίησε. Αξίζει να σημειωθεί ότι το φαινόμενο δεν είναι μονοδιάστατο: στην Ανταρκτική, για παράδειγμα, τα γεωειδή μοντέλα φαίνεται να υπερεκτιμούν τη στάθμη, δηλαδή η πραγματικότητα εκεί είναι λιγότερο ανησυχητική από ό,τι νομίζαμε.

Οι Minderhoud και Seeger προτείνουν να εγκαταλειφθεί η χρήση γεωειδών μοντέλων στην παράκτια έρευνα και παρουσιάζουν ήδη μια εναλλακτική: συνδυάζοντας τέσσερα μοντέλα υψομετρίας με τις πιο πρόσφατες πραγματικές μετρήσεις στάθμης, χρησιμοποιώντας υπερυπολογιστές, κατάφεραν να δημιουργήσουν ένα εργαλείο που δίνει πολύ πιο ακριβή εικόνα. Το ζήτημα δεν είναι μόνο επιστημονικό: οι παράκτιες περιοχές που επηρεάζονται περισσότερο είναι συχνά οι πιο πυκνοκατοικημένες και οι πιο ευάλωτες στην κλιματική αλλαγή. Αν οι εκτιμήσεις για την άνοδο της στάθμης είναι λανθασμένες, τότε και οι πολιτικές προσαρμογής που βασίζονται σε αυτές είναι εξίσου λανθασμένες.

Το τέλος της ανθρωπότητας ως ποίηση: ένα μυθιστόρημα που δεν μοιάζει με κανένα άλλο

Το «Under the Eye of the Big Bird» της Χιρόμι Καουακάμι είναι ένα από τα πιο ασυνήθιστα βιβλία επιστημονικής φαντασίας των τελευταίων χρόνων. Αντί για δυστοπία γεμάτη απόγνωση, προσφέρει μια τρυφερή — και ταυτόχρονα στοιχειωτική — ματιά στο τι σημαίνει να είσαι άνθρωπος όταν η ανθρωπότητα πλησιάζει στο τέλος της.

Η επιστημονική φαντασία που ασχολείται με την εξαφάνιση του ανθρώπινου είδους έχει μια σχεδόν αναπόφευκτη τάση: να γίνεται βαριά, σκοτεινή, αδυσώπητη. Ο κόσμος καταρρέει, οι χαρακτήρες παλεύουν να επιβιώσουν, και ο αναγνώστης κλείνει το βιβλίο με ένα αίσθημα ασφυξίας. Το «Under the Eye of the Big Bird» της Ιαπωνίδας συγγραφέως Χιρόμι Καουακάμι — σε μετάφραση της Άσα Γιονέντα — αρνείται να ακολουθήσει αυτή τη συνταγή.

Το βιβλίο τοποθετείται σε έναν κόσμο όπου η ανθρωπότητα έχει διασπαστεί σε απομονωμένες κοινότητες, μια απεγνωσμένη προσπάθεια να σωθεί ό,τι απέμεινε. Κάθε κοινότητα επιβλέπεται από μυστηριώδεις Παρατηρητές, ενώ αινιγματικές Μητέρες αναλαμβάνουν την ανατροφή των παιδιών. Ο κόσμος είναι παράξενος, αλλά ποτέ εχθρικός — έχει μια ατμόσφαιρα ονείρου που δεν γίνεται εφιάλτης.

Το βιβλίο είναι δομημένο ως συλλογή διηγημάτων, και αυτό μπορεί αρχικά να αποπροσανατολίσει. Οι ιστορίες φαίνονται ανεξάρτητες, σχεδόν ασύνδετες. Σταδιακά, όμως, συνθέτουν ένα ενιαίο σύμπαν που εκτείνεται σε χιλιάδες χρόνια. Συναντάμε κλώνους, ανθρώπους με τρία μάτια, τηλεπαθητικούς, και ανθρώπους που μπορούν να φωτοσυνθέτουν — στοιχεία που σε άλλο συγγραφέα θα ήταν εφέ, εδώ λειτουργούν ως ερωτήματα για το τι ορίζει τον άνθρωπο.

Γιατί αυτό είναι, στην ουσία, το κεντρικό ερώτημα του βιβλίου: τι σημαίνει να είσαι άνθρωπος; Η Καουακάμι το εξερευνά μέσα από αγάπη και φιλία, μοναξιά και απόγνωση, αλλά και μέσα από τον τρόπο που αντιμετωπίζουμε όσους είναι διαφορετικοί από εμάς. Υπάρχουν στιγμές που το βιβλίο αγγίζει τα χειρότερα που έχει κάνει η ανθρωπότητα — όχι με κατηγορηματικό τρόπο, αλλά με υπαινιγμούς που αφήνουν τον αναγνώστη να συμπληρώσει τα κενά.

Αυτό που κάνει το βιβλίο να ξεχωρίζει δεν είναι η πλοκή ή τα speculative στοιχεία, αλλά η ποιότητα της γραφής και η συναισθηματική της ειλικρίνεια. Η Καουακάμι γράφει με μια λιτότητα που θυμίζει Κazuo Ishiguro — λέει λίγα και εννοεί πολλά. Η μετάφραση της Γιονέντα διατηρεί αυτή την ισορροπία, κάτι που δεν είναι καθόλου δεδομένο σε μεταφρασμένη λογοτεχνία.

Σε μια εποχή που η συζήτηση για το μέλλον της ανθρωπότητας κυριαρχείται από αριθμούς, προβλέψεις και σενάρια καταστροφής, το «Under the Eye of the Big Bird» θυμίζει ότι η λογοτεχνία μπορεί να κάνει κάτι που δεν μπορεί να κάνει καμία έκθεση: να κάνει το αφηρημένο να αισθανθεί προσωπικό. Το τέλος του κόσμου, εδώ, δεν είναι γεγονός — είναι βίωμα.

Το μονοκύτταρο που μαθαίνει σαν σκύλος του Πάβλοφ

Ένας μονοκύτταρος οργανισμός χωρίς εγκέφαλο ή νευρώνες φαίνεται ικανός να συνδέει αίτια και αποτελέσματα — ακριβώς όπως τα σκυλιά στο περίφημο πείραμα του Πάβλοφ. Η ανακάλυψη αναθεωρεί αυτό που πιστεύαμε για τις απαρχές της μάθησης και της γνώσης.

Ο Stentor coeruleus μοιάζει με μικροσκοπική τρομπέτα. Ζει σε λιμνούλες, φτάνει τα δύο χιλιοστά σε μήκος — γίγαντας για τα μέτρα του μονοκύτταρου κόσμου — και περνά τη ζωή του αγκυρωμένος σε επιφάνειες, φιλτράροντας τροφή με τα τριχοειδή του. Όταν ενοχληθεί, συστέλλεται αστραπιαία σε σφαίρα. Δεν έχει εγκέφαλο. Δεν έχει νευρώνες. Και όμως, σύμφωνα με νέα έρευνα του Πανεπιστημίου Χάρβαρντ, μαθαίνει.

Η απλούστερη μορφή μάθησης είναι η εξοικείωση: σταδιακά σταματάς να αντιδράς σε ένα επαναλαμβανόμενο, αβλαβές ερέθισμα. Αυτό το έχουμε δει σε ζώα, σε φυτά, ακόμα και σε μερικά πρώτιστα. Ο Stentor το κάνει κι αυτό — αν χτυπάς επανειλημμένα το τρυβλίο Petri όπου ζει, σύντομα σταματά να συστέλλεται. Αλλά αυτό που ανακάλυψε η ομάδα του Sam Gershman είναι κάτι πολύ πιο εντυπωσιακό: συνειρμική μάθηση.

Η συνειρμική μάθηση είναι η ικανότητα να συνδέεις δύο διαφορετικά ερεθίσματα και να προβλέπεις ότι το ένα ακολουθεί το άλλο. Αυτό ακριβώς έκανε ο Ιβάν Πάβλοφ με τα σκυλιά του: τα συνήθισε να σαλιαρίζουν στον ήχο ενός κουδουνιού, επειδή το κουδούνι πάντα προηγούνταν του φαγητού. Για να δουν αν ο Stentor μπορεί να κάνει κάτι ανάλογο, οι ερευνητές χτυπούσαν πρώτα αδύναμα και μετά, ένα δευτερόλεπτο αργότερα, δυνατά το τρυβλίο. Επανέλαβαν τη διαδικασία δέκα φορές.

Το αποτέλεσμα ήταν αποκαλυπτικό. Στην αρχή, ο Stentor άρχισε να συστέλλεται ολοένα και πιο συχνά μετά το αδύναμο χτύπημα — σαν να «περίμενε» το δυνατό που ακολουθούσε. Στη συνέχεια, καθώς εξοικειώθηκε με το μοτίβο, η αντίδραση μειώθηκε. Αυτή η χαρακτηριστική καμπύλη — άνοδος και μετά πτώση — δεν εμφανίζεται όταν ο οργανισμός εκτίθεται μόνο στο αδύναμο ερέθισμα. Είναι η υπογραφή της συνειρμικής μάθησης.

Το εύρημα θέτει ένα βαθύτερο ερώτημα: πότε εμφανίστηκε για πρώτη φορά η ικανότητα μάθησης στη ζωή; Αν ένα μονοκύτταρο πρώτιστο μπορεί να συνδέει αίτια και αποτελέσματα, τότε αυτή η ικανότητα προηγείται κατά εκατοντάδες εκατομμύρια χρόνια από την εμφάνιση των νευρικών συστημάτων. Ο Gershman υποθέτει ότι ο μηχανισμός κρύβεται στους υποδοχείς αφής του κυττάρου: επαναλαμβανόμενα ερεθίσματα τροποποιούν κάπως αυτούς τους υποδοχείς, δημιουργώντας ένα είδος μοριακής μνήμης. Δεν υπάρχουν συνάψεις, δεν υπάρχουν νευρώνες — και όμως κάτι μαθαίνεται και αποθηκεύεται.

Αν η μάθηση δεν απαιτεί εγκέφαλο, τότε ίσως η γνώση είναι πολύ πιο θεμελιώδης ιδιότητα της ζωής από ό,τι φανταζόμασταν. Και ο μικροσκοπικός Stentor, που ζει σε μια λιμνούλα κάπου, μπορεί να κρατά ένα κλειδί για να καταλάβουμε πώς ξεκίνησαν όλα.

Κωδικοί πρόσβασης: τρεις συμβουλές από έναν ειδικό κυβερνοασφάλειας

Οι κωδικοί πρόσβασης παραμένουν ο πιο αδύναμος κρίκος στην ψηφιακή μας ασφάλεια — και οι περισσότεροι τους διαχειριζόμαστε λανθασμένα. Ο ειδικός κυβερνοασφάλειας Jake Moore της ESET εξηγεί τι πρέπει να αλλάξουμε άμεσα στη σχέση μας με τους κωδικούς.

Οι κωδικοί πρόσβασης έχουν μια παράδοξη θέση στη ζωή μας. Από τη μία, είναι το βασικό εμπόδιο ανάμεσα στα προσωπικά μας δεδομένα και σε όποιον θέλει να τα αποκτήσει χωρίς άδεια. Από την άλλη, είναι μια πηγή καθημερινής ταλαιπωρίας — δύσκολοι να θυμηθείς, εύκολοι να ξεχάσεις, και συχνά επαναχρησιμοποιούμενοι με τρόπους που μας κάνουν ευάλωτους. Ο Jake Moore, ειδικός κυβερνοασφάλειας στην ευρωπαϊκή εταιρεία ESET, έχει τρεις συγκεκριμένες προτάσεις για να αλλάξουμε αυτή τη δυναμική.

Το πρώτο βήμα είναι η χρήση ενός password manager — και ο Moore δεν κρύβει την έκπληξή του για το πόσο λίγοι το κάνουν. Μόνο περίπου ένας στους τρεις χρήστες χρησιμοποιεί τέτοιο εργαλείο, κάτι που ο ίδιος χαρακτηρίζει ανησυχητικά χαμηλό ποσοστό. Ένας password manager δημιουργεί μακριούς, τυχαίους κωδικούς για κάθε λογαριασμό και τους αποθηκεύει κρυπτογραφημένους — ο χρήστης δεν χρειάζεται να σκεφτεί ή να θυμηθεί τίποτα. Αυτό εξαλείφει δύο από τις πιο συνηθισμένες παγίδες: την επαναχρησιμοποίηση κωδικών σε πολλαπλούς λογαριασμούς και την τάση να επιλέγουμε κωδικούς βασισμένους σε προσωπικές πληροφορίες που ένας κακόβουλος χρήστης θα μπορούσε να βρει. Η ανησυχία ότι αποθηκεύεις όλους τους κωδικούς σε ένα μέρος είναι κατανοητή, αλλά αβάσιμη: τα δεδομένα κρυπτογραφούνται στη συσκευή σου με κλειδί που προέρχεται από τον master κωδικό σου, και ακόμα και ο πάροχος του εργαλείου δεν μπορεί να τα διαβάσει.

Το δεύτερο στοιχείο που ο Moore θεωρεί απολύτως απαραίτητο είναι ο έλεγχος ταυτότητας πολλαπλών παραγόντων, γνωστός ως MFA. Ακόμα και ο πιο ισχυρός κωδικός δεν αρκεί από μόνος του — το MFA προσθέτει ένα επιπλέον επίπεδο επαλήθευσης, συνήθως μέσω κώδικα στο κινητό ή εφαρμογής authenticator. Οι εφαρμογές authenticator είναι σαφώς πιο ασφαλείς από το SMS, και ο Moore εκφράζει ανοιχτά την απογοήτευσή του για το γεγονός ότι πλατφόρμες όπως το Instagram δεν υποχρεώνουν τους χρήστες να το ενεργοποιήσουν από την αρχή. Η λογική της ευκολίας δεν μπορεί να υπερισχύει της ασφάλειας — και μέχρι να γίνει το MFA προεπιλογή, οι παραβιάσεις λογαριασμών θα συνεχίζουν να είναι καθημερινό φαινόμενο.

Η τρίτη και πιο ριζοσπαστική πρόταση είναι να εγκαταλείψουμε εντελώς τους κωδικούς όπου αυτό είναι εφικτό. Τα passkeys — κρυπτογραφικά κλειδιά αποθηκευμένα στη συσκευή σου, που ενεργοποιούνται συχνά με δακτυλικό αποτύπωμα — αντικαθιστούν τον παραδοσιακό κωδικό με έναν τρόπο που είναι ταυτόχρονα πιο απλός για τον χρήστη και πολύ πιο δύσκολος για τον εισβολέα. Πολλοί αντιμετωπίζουν τα passkeys με καχυποψία ακριβώς επειδή φαίνονται πολύ εύκολα — αν είναι τόσο απλά για μένα, σκέφτονται, δεν θα είναι εξίσου απλά για έναν hacker; Η απάντηση είναι όχι: η κρυπτογραφία που λειτουργεί στο παρασκήνιο είναι εξαιρετικά ισχυρή, ακριβώς επειδή ο χρήστης δεν χρειάζεται να την καταλαβαίνει.

Τα passkeys δεν είναι ακόμα διαθέσιμα παντού, και υπάρχουν ακόμα προβλήματα — κυρίως αν χάσεις τη συσκευή σου. Αλλά η κατεύθυνση είναι σαφής: η εποχή του κωδικού πρόσβασης πλησιάζει στο τέλος της, και αυτό είναι καλά νέα για όλους εκτός από τους hackers.

1...419420421...1,701Page 420 of 1,701