Νέα έρευνα συνδέει τον ιό της ανεμοβλογιάς και του έρπητα ζωστήρα με επιταχυνόμενη βιολογική γήρανση του εγκεφάλου και αυξημένο κίνδυνο άνοιας. Το εμβόλιο κατά του έρπητα ζωστήρα φαίνεται να προστατεύει — αλλά η ιστορία είναι πιο περίπλοκη από ό,τι νομίζαμε.
Το 2010, ένας 63χρονος καθηγητής πανεπιστημίου στο Κολοράντο άρχισε να παρουσιάζει ανησυχητικά σημάδια γνωστικής έκπτωσης. Δυσκολευόταν να θυμηθεί, να συγκεντρωθεί, ακόμα και να τελειώσει μια πρόταση μπροστά στους φοιτητές του. Οι εξετάσεις — συμπεριλαμβανομένης βιοψίας εγκεφάλου — δεν έδιναν απάντηση. Τέσσερα χρόνια αργότερα, ο ίδιος, ιολόγος ο οποίος ειδικευόταν στους ιούς, συνέδεσε τα συμπτώματά του με ένα πρόσφατο επεισόδιο έρπητα ζωστήρα. Αντιμετώπισε το πρόβλημα με αντιικά φάρμακα και τα συμπτώματα υποχώρησαν. Η γνωστική του λειτουργία επέστρεψε στο φυσιολογικό.
Αυτή η περίπτωση, που δημοσιεύτηκε το 2016, άνοιξε έναν νέο δρόμο έρευνας: τη σχέση μεταξύ του ιού varicella-zoster — που προκαλεί την ανεμοβλογιά στα παιδιά και τον έρπητα ζωστήρα στους ενήλικες — και της γήρανσης του εγκεφάλου. Πριν από λίγους μήνες, μελέτη του Πανεπιστημίου Stanford υπολόγισε ότι ο εμβολιασμός κατά του έρπητα ζωστήρα θα μπορούσε να αποτρέψει μία στις πέντε νέες περιπτώσεις άνοιας. Άλλες έρευνες συνδέουν το εμβόλιο με επιβράδυνση της βιολογικής γήρανσης σε πολλαπλούς δείκτες.
Ο ιός δεν εξαφανίζεται μετά την ανεμοβλογιά. Εγκαθίσταται στο περιφερικό νευρικό σύστημα και παραμένει εκεί σε λανθάνουσα κατάσταση, μερικές φορές για δεκαετίες. Με την πάροδο του χρόνου — ή μετά από στρες, λοίμωξη, ανοσοκαταστολή, ακόμα και τραυματισμό στο κεφάλι — μπορεί να επανενεργοποιηθεί. Σε πολλές περιπτώσεις αυτό συμβαίνει χωρίς κανένα ορατό σύμπτωμα: ο ιός ξυπνά, κινείται, και επιστρέφει στη λανθάνουσα κατάσταση χωρίς ο φορέας να το αντιληφθεί.
Όταν ο varicella-zoster επανενεργοποιείται, μπορεί να διεισδύσει βαθύτερα στο νευρικό σύστημα εκμεταλλευόμενος τους μοριακούς μηχανισμούς μεταφοράς των νευρικών κυττάρων — τα ίδια «μονοπάτια» που χρησιμοποιεί ο εγκέφαλος για να επικοινωνεί με το σώμα. Εκεί, βλάπτει το DNA και τα μιτοχόνδρια των νευρώνων, επιταχύνοντας τη βιολογική γήρανση. Παράλληλα, μολύνει τις εγκεφαλικές αρτηρίες, προκαλώντας χρόνια φλεγμονή και στένωση των αιμοφόρων αγγείων. Αυτό εξηγεί γιατί ο έρπητας ζωστήρας συνδέεται με 80% υψηλότερο κίνδυνο εγκεφαλικού επεισοδίου τον πρώτο μήνα μετά την εκδήλωσή του — και 20% υψηλότερο κίνδυνο ακόμα και ένα χρόνο αργότερα.
Υπάρχει και μια δεύτερη, πιο ανησυχητική διάσταση. Ο varicella-zoster φαίνεται να μπορεί να «ξυπνήσει» και άλλους ιούς της οικογένειας herpes που κουβαλάμε στο σώμα μας — ιδίως τον HSV-1, τον ιό του απλού έρπητα, ο οποίος έχει συνδεθεί επιδημιολογικά με τη νόσο Alzheimer. Αν αυτό επιβεβαιωθεί, σημαίνει ότι ένα επεισόδιο έρπητα ζωστήρα μπορεί να θέσει σε κίνηση μια αλυσιδωτή αντίδραση στον εγκέφαλο.
Τι μπορούμε να κάνουμε; Οι ερευνητές επισημαίνουν τρεις κατευθύνσεις: εμβολιασμός κατά της ανεμοβλογιάς στην παιδική ηλικία, εμβολιασμός κατά του έρπητα ζωστήρα στους ενήλικες — ιδανικά νωρίτερα από τα 50 που συνιστάται σήμερα — και ανάπτυξη γρήγορων τεστ σάλιου που θα επιτρέπουν στους ανθρώπους να ελέγχουν αν ο ιός έχει επανενεργοποιηθεί σε περιόδους υψηλού στρες, ώστε να λαμβάνουν αντιικά φάρμακα έγκαιρα. Η επιστήμη δεν έχει ακόμα όλες τις απαντήσεις, αλλά το μήνυμα αρχίζει να γίνεται σαφές: ένας ιός που θεωρούσαμε απλώς «παιδική αρρώστια» μπορεί να διαμορφώνει σιωπηλά την υγεία του εγκεφάλου μας για δεκαετίες.
