Το Hum της Helen Phillips, η ιστορία μιας μητέρας που παλεύει να προστατεύσει και να στηρίξει τη μικρή της οικογένεια σε μια αποπνικτική μεγαλούπολη του κοντινού μέλλοντος, κέρδισε το φετινό Climate Fiction prize. Το βραβείο, που στηρίζεται από το Climate Spring και συνοδεύεται από 10.000 λίρες, απονέμεται σε έργα που αναγνωρίζονται για «αφηγηματική γραφή που συνδέεται με τις πραγματικότητες της κλιματικής αλλαγής». Το 2025 είχε κερδίσει η Abi Daré για το And So I Roar.

Φέτος, το μυθιστόρημα της Phillips επικράτησε ανάμεσα σε τίτλους που είχαν μπει στη βραχεία λίστα, όπως το Awake in the Floating City της Susanna Kwan, μια ιστορία για ένα μελλοντικό Σαν Φρανσίσκο όπου οι δρόμοι έχουν γίνει ποτάμια, και το Endling της Maria Reva, που αφηγείται το ταξίδι ενός εξαιρετικά απειλούμενου σαλιγκαριού.

Η κριτής Friederike Otto, καθηγήτρια κλιματικής επιστήμης στο Imperial College London, είπε ότι το Hum «πιάνει τον βασικό λόγο για τον οποίο δεν γίνεται τίποτα για την κλιματική κρίση – το προνόμιο. Καταστρέφει τις ευκαιρίες σας και τα ανθρώπινα δικαιώματά σας». Η συνάδελφός της στην επιτροπή, η συγγραφέας Jessie Greengrass, χαρακτήρισε το βιβλίο «μια ιστορία για το τι να κάνεις με το άγχος σου όταν δεν υπάρχει σωστή επιλογή ή όταν όλες οι επιλογές έχουν συνέπειες που φαίνονται να χειροτερεύουν τα πράγματα».

Το μυθιστόρημα εκτυλίσσεται σε ένα κοντινό μέλλον, σε μια πόλη όπου ζουν υπερνοήμονες ρομπότ, γνωστά ως hums, μαζί με τους ανθρώπους. Στο επίκεντρο βρίσκεται η May, μια μητέρα δύο παιδιών που θέλει απεγνωσμένα να απομακρύνει τα παιδιά της από τις εθιστικές συσκευές τους και ξοδεύει χρήματα που δεν έχει για ένα ταξίδι σε μια όαση φύσης στο κέντρο της πόλης. Η Phillips μίλησε μαζί μας για το βιβλίο της και για τη διαφορά που μπορεί να κάνει η αφήγηση ιστοριών.

Η Alison Flood ρώτησε: Τι σας ενέπνευσε να πείτε αυτή την ιστορία;

Helen Phillips: Νιώθω ότι κάθε μυθιστόρημα γεννιέται από εκατομμύρια μικρούς σπόρους, αλλά ένας σπόρος για το Hum που σκέφτομαι πολύ ήταν μια μέρα, πριν από μερικά χρόνια, που γύριζα σπίτι από τη δουλειά και μου πέρασε από το μυαλό ότι έπρεπε πραγματικά να αγοράσω καινούργια πανιά κουζίνας — μια εντελώς παροδική, προσωπική, ιδιωτική σκέψη. Όταν όμως έφτασα σπίτι, τα πανιά κουζίνας μού διαφημίστηκαν αμέσως στον υπολογιστή μου και ένιωσα κάτι παράξενο, όχι και τόσο άγνωστο σε κανέναν από εμάς: πώς ήξερε ο αλγόριθμος ότι είχα σκεφτεί πως ήθελα πανιά κουζίνας; Αυτή η ανατριχιαστική αίσθηση έμεινε μαζί μου και άρχισα να σκέφτομαι μια ακραία εκδοχή αυτού του είδους παρακολούθησης από έναν αλγόριθμο, που θα μπορούσε πραγματικά να προκαλέσει πρόβλημα σε κάποιον. Αυτό βοήθησε να διαμορφωθούν τα βασικά προβλήματα που αντιμετωπίζει η πρωταγωνίστριά μου, η May.

Η Alison Flood σημείωσε ότι ζείτε σε μια πόλη με τον σύντροφο και τα παιδιά σας, όπως και η May. Πόσο αντανακλά το Hum τα δικά σας άγχη για την κλιματική κρίση, την παρακολούθηση, την ανισότητα;

Οι συγγραφείς αντλούν έμπνευση από πολλά διαφορετικά πράγματα. Για μένα, το άγχος είναι η μεγαλύτερη πηγή έμπνευσής μου, οπότε υποθέτω ότι είμαι ευγνώμων στο άγχος μου. Όταν όμως ξεκινούσα να γράφω, είχα στο μυαλό μου αρκετά πράγματα, ανάμεσά τους η κλιματική αλλαγή, η παρακολούθηση και η τεχνητή νοημοσύνη.

Ένας στίχος που μου έμεινε πολύ είναι όταν μια σοφή μηχανή λέει στη May: «Ξέρεις ότι ο κόσμος είναι πληγωμένος, αλλά δεν ξέρεις τι σημαίνει αυτό για τη ζωή των παιδιών σου. Θέλεις να τα προετοιμάσεις για το μέλλον, αλλά φοβάσαι να φανταστείς το μέλλον». Πολλοί από εμάς νιώθουμε έτσι — η May είναι απλώς λίγο πιο μπροστά…

Αυτό είναι ένα πολύ σημαντικό σημείο, κοντά στο τέλος του βιβλίου, και εμπνεύστηκα από το άρθρο της Elizabeth Kolbert «A Vast Experiment: The climate crisis from A to Z», που δημοσιεύτηκε στο The New Yorker στις 28 Νοεμβρίου 2022.

Το βιβλίο αυτό, όπως ίσως παρατηρήσατε, έχει 12 σελίδες σημειώσεων στο τέλος, γιατί, καθώς προσπαθούσα να επεξεργαστώ τα παραπάνω άγχη, στράφηκα σε πολλούς συγγραφείς και στοχαστές που ερευνούν το μέλλον και προσπαθούν να το αποδώσουν μέσα από τη μη μυθοπλασία.

Κάτι άλλο που με εντυπωσίασε στο Hum ήταν η φράση ότι «ο στόχος της διαφήμισης είναι να σκίσει μια τρύπα στην καρδιά σου, ώστε μετά να τη γεμίσει με πλαστικό». Στις σημειώσεις στο τέλος λέτε ότι προέρχεται από μια συνέντευξη που είχατε με έναν καθηγητή αστικής βιωσιμότητας.

Αυτή η φράση είναι από τις αγαπημένες μου στο βιβλίο. Προέρχεται από τον συνάδελφό μου, τον καθηγητή Ken Gould στο Brooklyn College [New York], που μελετά την κοινωνιολογία και την κλιματική αλλαγή. Με τη γενναιόδωρη και ενθουσιώδη άδειά του, έβαλα αυτά τα λόγια στο στόμα του hum, και είναι μια φράση που ξεχωρίζει πολύ στους αναγνώστες, μια καυστική διατύπωση του τι φταίει με την κατανάλωση και πώς συνδέεται με την υποβάθμιση του περιβάλλοντος.

Αυτό το βιβλίο τοποθετείται σε έναν κόσμο του μέλλοντος, αλλά όλα όσα υπάρχουν μέσα του έχουν σπόρο στην παρούσα πραγματικότητα. Συχνά σκέφτομαι τη διάσημη φράση της Margaret Atwood ότι όλα στο The Handmaid’s Tale, που μοιάζει με αρκετά απίθανη ιστορία, έχουν ρίζες σε πραγματικά παραδείγματα. Με είχε εμπνεύσει πολύ όταν το άκουσα και το είχα στο μυαλό μου συχνά καθώς δημιουργούσα τον κόσμο του Hum. Στην πραγματικότητα, λοιπόν, όσα βλέπετε στο βιβλίο είναι σε μεγάλο βαθμό μια προέκταση ή μια υπερβολή του σημείου στο οποίο βρισκόμαστε σήμερα.

Η Alison Flood ρώτησε στη συνέχεια: Πώς αποφασίσατε πόσο μακριά στο μέλλον θα τοποθετήσετε την ιστορία σας; Και ποια έγινε η καρδιά του βιβλίου όσο το γράφατε;

Όσον αφορά το πώς αποφάσισα πότε να τοποθετήσω την ιστορία, δεν θα έλεγα ότι διαδραματίζεται σε συγκεκριμένο έτος. Δεν ήθελα να το ορίσω έτσι. Οι ενήλικες σε αυτόν τον κόσμο είναι αρκετά μεγάλοι ώστε να θυμούνται μια εποχή κατά την οποία τόσο μεγάλο μέρος της τεχνολογίας που υπάρχει στο βιβλίο δεν υπήρχε στη ζωή τους — και αυτό, για μένα, είναι το πιο ουσιαστικό στοιχείο για το πότε εκτυλίσσεται. Τα παιδιά ζουν μια εντελώς διαφορετική εμπειρία της τεχνολογίας από τους γονείς τους και μια πολύ διαφορετική εμπειρία από τους παππούδες τους. Άρα, η κοινωνία που περιγράφω βρίσκεται ξεκάθαρα σε μια φάση μετάβασης.

Ο συναισθηματικός πυρήνας της ιστορίας ήταν η May, που προσπαθεί, όπως πιστεύω κάνουν οι περισσότεροι γονείς, να προσφέρει στα παιδιά της μια καλή ζωή και δυσκολεύεται να το πετύχει με τον τρόπο που θέλει, επειδή έχει χάσει τη δουλειά της από την τεχνητή νοημοσύνη και, στον κόσμο στον οποίο ζει, το περιβάλλον έχει υποβαθμιστεί. Σε όλη τη διάρκεια του βιβλίου, η May αναζητά σύνδεση: θέλει να συνδεθεί με τα παιδιά της, με τον σύντροφό της, τον Jem, με το φυσικό της περιβάλλον και, κυρίως, με τον εαυτό της. Αυτή η σύνδεση όμως της διαφεύγει. Πολλά από όσα συμβαίνουν στο βιβλίο λειτουργούν ενάντια σε αυτή τη σύνδεση και, για μένα, αυτή είναι η συναισθηματική διαδρομή του βιβλίου: η προσπάθειά της να τη βρει, τα εμπόδια που συναντά και, χωρίς να αποκαλύψω περισσότερα, το ότι στο τέλος πλησιάζει λίγο περισσότερο.

Μόλις διάβασα το Every Version of You της Grace Chan. Εκείνο το βιβλίο, και τώρα το δικό σας, με έκαναν να θέλω να βγω αμέσως έξω και να απολαύσω την ομορφιά του κόσμου που έχουμε. Αυτό θέλατε να πετύχετε — να πείτε, κοιτάξτε τι έχουμε τώρα;

Αν αυτό νιώθετε στο τέλος της ανάγνωσης του βιβλίου μου, είμαι πολύ χαρούμενη. Είναι σίγουρα ένα αποτέλεσμα που θα ήταν πολύ επιθυμητό για μένα — να εκτιμήσουμε τη φύση που ακόμα έχουμε, να σκεφτούμε πώς μπορούμε να την προστατεύσουμε για το μέλλον, να θυμηθούμε να μην την παίρνουμε ως δεδομένη.

Πιστεύετε ότι οι ιστορίες μπορούν να κάνουν τη διαφορά; Γράψατε το δικό σας βιβλίο με την ελπίδα ότι θα μπορούσε να κάνει τη διαφορά;

Πιστεύω ότι οι ιστορίες μπορούν να κάνουν τη διαφορά, αλλά δεν πιστεύω ότι μπορείς να ξεκινήσεις να φτιάχνεις ένα έργο τέχνης με διδακτικό σκοπό. Και όσο σίγουρα εξέταζα τα δικά μου άγχη για την κλιματική αλλαγή και την τεχνολογία στο Hum, σίγουρα δεν ένιωθα ότι «θα γράψω αυτό το βιβλίο και θα μάθω στους ανθρώπους πώς να είναι» — καθόλου αυτό. Νομίζω όμως ότι η ίδια η πράξη του να φαντάζεσαι αυτόν τον κόσμο, να τον εξερευνάς, να βάζεις μια οικογένεια να κινείται μέσα σε αυτόν και να δείχνεις ανθρώπους να έχουν ψυχολογικές, συναισθηματικές και πρακτικές αντιδράσεις σε αυτόν, ελπίζω ότι είναι διαφωτιστική. Για μένα, όμως, ένα μυθιστόρημα, ή ίσως κάθε έργο τέχνης, είναι περισσότερο ένα ερώτημα παρά μια απάντηση. Ένα ερώτημα που βάζει τους ανθρώπους να σκέφτονται προς αυτή την κατεύθυνση, αντί να παραδίδει ένα καθαρά συσκευασμένο μήνυμα.

Η Alison Flood ρώτησε ακόμη: Αφού μόλις κερδίσατε ένα βραβείο για λογοτεχνία της κλιματικής κρίσης, γράψατε εξαρχής ένα έργο climate fiction;

Η γραφή για το κλίμα ήταν προτεραιότητά μου για πολύ καιρό, ακόμη και στο πρώτο μου εκδοθέν βιβλίο, το And Yet They Were Happy, που είναι συλλογή μικροδιηγημάτων και εκδόθηκε το 2011. Άρα, ακόμη και από τότε, αυτό είναι ένα θέμα που επανέρχεται. Όπως είπα, η γραφή μου γεννιέται από τα άγχη μου και ανησυχώ για την κλιματική αλλαγή εδώ και πολύ καιρό. Δεν λέω ακριβώς ότι «θα γράψω climate fiction», αλλά αφού το κλίμα είναι μία από τις βασικές μου έγνοιες και ανησυχίες, θα υπάρχει και στο έργο μου.

Υπάρχει άραγε ένα άλλο μέλλον για τους χαρακτήρες του Hum; Βλέπετε ελπίδα για αυτούς, για εμάς;

Πιστεύω ότι το πρώτο βήμα σε όλα αυτά είναι να είμαστε συνδεδεμένοι μεταξύ μας, να αντιλαμβανόμαστε πραγματικά την ανθρώπινη πλευρά του άλλου και να θέλουμε πραγματικά να ενωθούμε σε αυτή την προσπάθεια να φροντίσουμε τον κόσμο μας. Το πρώτο βήμα είναι η σύνδεση με τους άλλους ανθρώπους και η αίσθηση ότι μοιραζόμαστε κοινές αξίες.