Λύθηκε ίσως το ερώτημα: η κότα ή το αβγό;

Οι γαλαξίες και οι υπερμεγέθεις μαύρες τρύπες στο κέντρο τους εξελίσσονται μαζί, όμως το ποια από τις δύο δομές εμφανίστηκε πρώτη παραμένει ένα από τα μεγάλα ερωτήματα της κοσμολογίας. Τώρα, ίσως έχουμε επιτέλους μια απάντηση, γράφει η αρθρογράφος Leah Crane.

Η μαύρη τρύπα στο κέντρο αυτού του γαλαξία άρχισε πριν από τον γαλαξία; NASA, ESA, STScI, AURA; S. Smartt/The Queen’s University of Belfast

Η μαύρη τρύπα στο κέντρο αυτού του γαλαξία άρχισε πριν από τον γαλαξία;

NASA, ESA, STScI, AURA; S. Smartt/The Queen’s University of Belfast

Αν, όπως έγραψε ο συγγραφέας και φιλόσοφος Samuel Butler το 1878, «a hen is only an egg’s way of making another egg», τότε ένας γαλαξίας ίσως είναι απλώς ο τρόπος μιας μαύρης τρύπας να φτιάχνει μια άλλη μαύρη τρύπα. Με άλλα λόγια, στο ερώτημα ποιο ήρθε πρώτο, φαίνεται ότι κερδίζει η μαύρη τρύπα.

Κάθε τεράστιος γαλαξίας που έχουμε δει, σε ολόκληρο το σύμπαν, έχει μια υπερμεγέθη μαύρη τρύπα στο κέντρο του. Τα δύο αυτά στοιχεία είναι άρρηκτα συνδεδεμένα: όλη η ύλη του γαλαξία τροφοδοτεί τη μαύρη τρύπα, η οποία με τη σειρά της διαμορφώνει την εξέλιξη του γαλαξία. Όμως το πώς ξεκινά αυτή η συμβίωση παραμένει εδώ και χρόνια ανοιχτό ζήτημα στην κοσμολογία. Δημιουργείται πρώτα μια μαύρη τρύπα και στη συνέχεια συγκεντρώνεται γύρω της ύλη για να σχηματιστεί γαλαξίας ή μεγαλώνει πρώτα ένας γαλαξίας και κατόπιν καταρρέει στο κέντρο του για να δημιουργηθεί μια μαύρη τρύπα;

Υπάρχουν άραγε μαύρες τρύπες και, αν όχι, τι έχουμε πραγματικά παρατηρήσει;

Ένα βασικό μέρος αυτού του ερωτήματος είναι η φαινομενικά αδύνατη ύπαρξη των υπερμεγεθών μαύρων τρυπών. Είναι απλώς πολύ μεγάλες για να υπάρχουν. Ή, τουλάχιστον, είναι πολύ μεγάλες για να έχουν αρχίσει να υπάρχουν τότε που ξεκίνησαν, δηλαδή λιγότερο από 500 εκατομμύρια χρόνια μετά τη Μεγάλη Έκρηξη. Αυτό ίσως ακούγεται σαν πολύς χρόνος για να μεγαλώσουν, όμως αν η ηλικία του σύμπαντος ήταν ένα ημερολόγιο, με τη Μεγάλη Έκρηξη την 1η Ιανουαρίου και σήμερα την 31η Δεκεμβρίου, οι πρώτες υπερμεγέθεις μαύρες τρύπες θα είχαν ήδη μάζα εκατοντάδων εκατομμυρίων φορών τη μάζα του Ήλιου μέχρι τα μέσα Ιανουαρίου. Με βάση τους νόμους της φυσικής όπως τους κατανοούμε, δεν υπάρχει προφανής τρόπος να έγιναν τόσο τεράστιες τόσο γρήγορα.

Υπάρχουν τέσσερις τρόποι, όσο γνωρίζουμε, για να δημιουργηθούν υπερμεγέθεις μαύρες τρύπες. Ο πιο προφανής είναι μέσω συγχωνεύσεων συνηθισμένων μαύρων τρυπών αστρικής μάζας, που σχηματίζονται όταν καταρρέουν μεγάλα άστρα. Όμως μόνο η ανάπτυξη ενός άστρου απαιτεί εκατοντάδες εκατομμύρια έως δισεκατομμύρια χρόνια, και μετά πρέπει να καταρρεύσει και έπειτα να συγχωνευθεί. Δεν υπήρχε αρκετός χρόνος για όλα αυτά. Ο δεύτερος τρόπος είναι η δημιουργία ενός λεγόμενου μεγάλου σπόρου, που πιθανότατα θα ήταν ένα πολύ μεγάλο από τα πρώτα άστρα, τα λεγόμενα πρωταρχικά άστρα, ή ένα άστρο από σκοτεινή ύλη ή ακόμη και ένα αστρικό σμήνος. Όμως αυτό απλώς μεταθέτει το πρόβλημα χρονικά, γιατί και πάλι πρέπει να σχηματιστεί αυτός ο σπόρος εξαιρετικά νωρίς στο σύμπαν και, πάλι, έχουμε μόνο 500 εκατομμύρια χρόνια στη διάθεσή μας, κάτι που δεν αρκεί. Έτσι, απομένουν δύο βιώσιμες επιλογές: η άμεση κατάρρευση, κατά την οποία ένα τεράστιο νέφος αερίου εμποδίζεται να σχηματίσει άστρα εξαιτίας ισχυρής ακτινοβολίας, μέχρι να γίνει τόσο βαρύ ώστε να μετατραπεί απευθείας σε μαύρη τρύπα χωρίς ενδιάμεσα στάδια, και οι πρωταρχικές μαύρες τρύπες.

Οι πρωταρχικές μαύρες τρύπες είναι ιδιαίτερα αμφιλεγόμενες, επειδή δεν υπάρχει αδιάσειστη απόδειξη ότι υπάρχουν. Αν υπήρχαν, όμως, θα ήταν εξαιρετικά χρήσιμες. Θα ήταν επίσης πολύ παράξενες, οπότε, παρότι προσωπικά είμαι πολύ επιφυλακτική για την ύπαρξή τους, ελπίζω να υπάρχουν. Αν υπάρχουν, θα είχαν σχηματιστεί στα πρώτα στιγμιότυπα μετά τη Μεγάλη Έκρηξη, όχι από άστρα —αφού τα άστρα δεν υπήρχαν ακόμη— αλλά απλώς λόγω της ακραίας πίεσης του πρώιμου σύμπαντος. Το μεγαλύτερο μέρος του ενδιαφέροντος γύρω τους αφορά το ότι θα μπορούσαν να είναι πολύ μικρότερες από κάθε άλλο είδος μαύρης τρύπας, όμως αυτό δεν είναι το ζήτημα που μας απασχολεί εδώ. Σε ό,τι αφορά τον σχηματισμό γαλαξιών, το είδος που μας ενδιαφέρει θα ήταν στην πραγματικότητα τεράστιο, γιατί θα είχε ξεκινήσει μεγαλύτερο και θα είχε σχηματιστεί νωρίτερα από οποιαδήποτε άλλη εκδοχή.

Αν οι πρωταρχικές μαύρες τρύπες είναι πραγματικές και είναι επίσης ο μηχανισμός με τον οποίο οι υπερμεγέθεις μαύρες τρύπες έγιναν τόσο μεγάλες τόσο νωρίς, τότε αυτό δίνει οριστική απάντηση στο πρόβλημα «η κότα ή το αβγό». Οι γαλαξίες δεν θα μπορούσαν να είχαν σχηματιστεί τόσο νωρίς όσο αυτές οι μαύρες τρύπες. Όμως δεν έχουμε αποδείξεις γι’ αυτές.

Ή, τουλάχιστον, δεν είχαμε. Χάρη στο διαστημικό τηλεσκόπιο James Webb (JWST), τον τελευταίο καιρό μπορούμε να βλέπουμε πιο κοντά από ποτέ στην αρχή του κοσμικού χρόνου, και κάθε χρονική περίοδο που εξετάζουμε φαίνεται να έχει ήδη υπερμεγέθεις μαύρες τρύπες. Η δομή των γαλαξιών, πάντως, αλλάζει όσο κοιτάμε όλο και πιο πίσω στον χρόνο. Το πιο εντυπωσιακό παράδειγμα από το JWST είναι η εμφάνιση μακρινών γαλαξιών που ονομάστηκαν little red dots, τους οποίους δεν είχαμε ξαναδεί αλλά το JWST εντόπισε σε εκατοντάδες. Όπως δείχνει και το όνομά τους, είναι μικροί, κόκκινοι και απίστευτα μακρινοί.

Χρειάστηκε χρόνος για να επιβεβαιωθεί πλήρως ότι πρόκειται πράγματι για γαλαξίες, αλλά πλέον είμαστε αρκετά βέβαιοι γι’ αυτό. Αν όντως είναι γαλαξίες, οι μαύρες τρύπες στο κέντρο τους είναι ασυνήθιστα μεγάλες και περιστρέφονται εξαιρετικά γρήγορα. Υπάρχουν και άλλα μυστήρια, όμως το μέγεθος αυτών των μαύρων τρυπών είναι το πραγματικά παράξενο στοιχείο. Όταν οι ερευνητές υπολόγισαν το 2024 ότι οι μαύρες τρύπες ήταν πιθανότατα μεταξύ 20% και 70% της μάζας αυτών των γαλαξιών —ενώ οι περισσότερες υπερμεγέθεις μαύρες τρύπες έχουν μάζα σημαντικά μικρότερη από τη μισή μάζα του γαλαξία που τις φιλοξενεί— φάνηκε πως δεν υπήρχε πραγματικός τρόπος να το εξηγήσει κανείς.

Τα εντυπωσιακά αποτελέσματα που απαιτούν μια νέα θεωρία για το σύμπαν

Το JWST έρχεται ξανά να δώσει τη λύση. Μαζί με μια σύμπτωση γεωμετρίας που μεγέθυνε το φως ενός little red dot με το όνομα Abell 2744-QSO1, ή απλώς QS01, οι αστρονόμοι απέκτησαν μια πρωτοφανή εικόνα ενός γαλαξία που υπήρχε μόλις 700 εκατομμύρια χρόνια μετά τη Μεγάλη Έκρηξη. Μετρώντας την ταχύτητα του αερίου που περιφέρεται γύρω από το κέντρο του, το οποίο κινείται εξαιρετικά γρήγορα, κατάφεραν να υπολογίσουν τη μάζα του QS01 και της κεντρικής του μαύρης τρύπας — μια μέτρηση που δεν έχει γίνει ποτέ ξανά για καμία μαύρη τρύπα μέσα στο πρώτο δισεκατομμύριο χρόνια μετά τη Μεγάλη Έκρηξη. Η μαύρη τρύπα, όπως αποδείχθηκε, έχει μάζα περίπου 50 εκατομμύρια ηλιακές μάζες. Ολόκληρος ο γαλαξίας δεν ξεπερνά περίπου τα 75 εκατομμύρια.

Υπάρχουν μόνο δύο τρόποι να εξηγηθεί αυτό: η άμεση κατάρρευση ή μια πρωταρχική μαύρη τρύπα. Και οι δύο δεν προϋποθέτουν ότι ο γαλαξίας σχηματίστηκε πριν από τη μαύρη τρύπα. Άρα φαίνεται πως, σε τουλάχιστον αυτόν τον συγκεκριμένο γαλαξία, η μαύρη τρύπα ήταν το αβγό και ήρθε πρώτη. Το ζήτημα λύθηκε.

Φυσικά, δεν είναι ποτέ τόσο απλό. Τώρα πρέπει να εξετάσουμε όσο περισσότερα little red dots γίνεται, για να δούμε αν το QS01 είναι αντιπροσωπευτικό, και να καταλάβουμε πώς ακριβώς σχηματίστηκε η μαύρη τρύπα του και από τι αποτελείται το υπόλοιπο του γαλαξία. Αναμφίβολα, οι απαντήσεις σε αυτά τα ερωτήματα θα φέρουν μαζί τους μια νέα σειρά από μυστήρια. Αλλά αξίζει να γιορτάσουμε μια νίκη και, μόνο για αυτή τη φορά, μπορούμε επιτέλους να πούμε: το αβγό ήρθε πρώτο.

Λάβετε κάθε εβδομάδα μια δόση ανακαλύψεων στο inbox σας. Θα σας κρατάμε επίσης ενήμερους για εκδηλώσεις και ειδικές προσφορές του New Scientist.

Παγκόσμια πρωτιά: θεραπεία που «νεαροποιεί» κύτταρα χορηγήθηκε σε άνθρωπο

Η «ώρα της αλήθειας» έφτασε: ο πρώτος άνθρωπος υποβλήθηκε σε μια πολυαναμενόμενη δοκιμή γονιδιακής θεραπείας που στοχεύει να ωθήσει γερασμένα κύτταρα να αποκτήσουν πιο νεανικά χαρακτηριστικά.

Η κλινική δοκιμή αξιολογεί μια νέα προσέγγιση που ενεργοποιεί τρία γονίδια τα οποία φαίνεται να «επαναπρογραμματίζουν μερικώς» τα γηρασμένα κύτταρα, ώστε να συμπεριφέρονται σαν νεότερα. Ορισμένοι επιστήμονες υποστηρίζουν ότι ο μερικός επαναπρογραμματισμός θα μπορούσε να αναζωογονήσει γερασμένα όργανα. Η συγκεκριμένη δοκιμή, ωστόσο, ελέγχει την ενεργοποίηση των τριών γονιδίων ως θεραπεία για νόσο —στην προκειμένη, μια μορφή γλαυκώματος που μπορεί να προκαλέσει τύφλωση.

Η ελπίδα είναι ότι οι πρωτεΐνες που κωδικοποιούν αυτά τα γονίδια θα επιτρέψουν την αναγέννηση των νευρώνων στο οπτικό νεύρο, το οποίο συνδέει το μάτι με τον εγκέφαλο και μπορεί να υποστεί βλάβες σε ασθενείς με γλαύκωμα. Οι συγκεκριμένοι νευρώνες δεν αναγεννώνται συνήθως στους ενήλικες. Η εταιρεία που χρηματοδοτεί τη δοκιμή, η Life Biosciences στη Βοστώνη της Μασαχουσέτης, ανακοίνωσε στις 9 Ιουνίου ότι χορήγησε τη θεραπεία στον πρώτο συμμετέχοντα.

By Heidi Ledford & Nature magazine
NCMIR/Tom Deerinck/Science Source

Το διακύβευμα είναι μεγάλο. Η δοκιμή θα εξετάσει την ασφάλεια της προσέγγισης επαναπρογραμματισμού, ένα επίμονο ζήτημα για τον κλάδο. Μελέτες σε ζώα σε αρκετά εργαστήρια έχουν δείξει ότι ο μερικός επαναπρογραμματισμός μπορεί να γίνει με ασφάλεια, αλλά υπάρχουν φόβοι ότι θα μπορούσε να ωθήσει ορισμένα κύτταρα σε καρκινική κατάσταση.

«Ο επαναπρογραμματισμός έχει τεράστιο όφελος αν μπορεί να χρησιμοποιηθεί με ασφάλεια σε ανθρώπους», λέει ο Matt Kaeberlein, συνιδρυτής της Optispan, μιας εταιρείας προληπτικής ιατρικής μακροβιότητας στο Σιάτλ της Ουάσιγκτον. «Η τεχνολογία είναι ακόμη πολύ πρώιμη και η πιθανότητα καταστροφικών παρενεργειών είναι υψηλή».

Γι’ αυτό, προσθέτει ο Kaeberlein, το μάτι είναι πιθανότατα καλό πρώτο πεδίο δοκιμής, καθώς οι πιθανότητες απειλητικών για τη ζωή παρενεργειών είναι μικρότερες σε σύγκριση με άλλα όργανα.

Στόχος του μερικού επαναπρογραμματισμού είναι να «γυρίσει το ρολόι» των γερασμένων ενήλικων κυττάρων, αποκαθιστώντας χαρακτηριστικά νεανικότητας χωρίς να τα ωθήσει τόσο πίσω ώστε να χάσουν πλήρως την εξειδικευμένη τους ταυτότητα και λειτουργία. Για να το πετύχει, η Life Biosciences αξιοποιεί τρία από τα τέσσερα γονίδια που, στο εργαστήριο, μπορούν να μετατρέψουν ενήλικα κύτταρα σε κατάσταση παρόμοια με βλαστοκύτταρα.

Το 2020, ερευνητές στο εργαστήριο του David Sinclair στη Harvard Medical School στη Βοστώνη, μαζί με συνεργάτες τους, διαπίστωσαν ότι η ενεργοποίηση των τριών γονιδίων σε ποντίκια με κατεστραμμένα οπτικά νεύρα προώθησε την αναγέννηση νευρώνων και ανέστρεψε την απώλεια όρασης σε ηλικιωμένα ποντίκια και σε ποντίκια με γλαύκωμα. Έκτοτε, η Life Biosciences μελέτησε την προσέγγιση σε τρωκτικά και πιθήκους και δεν έχει δει σοβαρές ανεπιθύμητες ενέργειες, λέει η Sharon Rosenzweig-Lipson, επικεφαλής επιστημονική σύμβουλος της εταιρείας.

Στην κλινική δοκιμή, η Life Biosciences σκοπεύει να θεραπεύσει έως 12 άτομα με γλαύκωμα και στη συνέχεια να εντάξει ορισμένους συμμετέχοντες με μια σοβαρή, οξεία πάθηση που ονομάζεται NAION και προκαλεί επίσης βλάβη στα νεύρα του οφθαλμού.

Η εταιρεία χρησιμοποιεί έναν ιό που εφαρμόζεται συνήθως στη γονιδιακή θεραπεία για να μεταφέρει τα τρία γονίδια επαναπρογραμματισμού στα γαγγλιακά κύτταρα του αμφιβληστροειδούς, των οποίων οι μακριές αποφυάδες σχηματίζουν το οπτικό νεύρο. Ως πρόσθετο μέτρο ασφάλειας, το σύστημα έχει σχεδιαστεί έτσι ώστε τα γονίδια να ενεργοποιούνται όταν ο συμμετέχων λαμβάνει ένα αντιβιοτικό που λέγεται δοξυκυκλίνη. Αν το φάρμακο διακοπεί, τα γονίδια απενεργοποιούνται. «Μας δίνει πολύ μεγάλο έλεγχο», λέει η Rosenzweig-Lipson. «Και τη δυνατότητα όχι μόνο να το ενεργοποιούμε, αλλά και να το απενεργοποιούμε, ώστε να μη διατηρείται η έκφραση περισσότερο από όσο χρειάζεται για την αναζωογόνηση των κυττάρων».

Η επιτυχία της δοκιμής θα ήταν σημαντική για άτομα με γλαύκωμα και NAION, όμως το αν αυτό σημαίνει ότι τα τροποποιημένα κύτταρα είναι πραγματικά «νεότερα» και μπορούν να επαναπρογραμματιστούν για να ενισχύσουν τη μακροβιότητα είναι ένα μεγαλύτερο ερώτημα, λέει ο Pete Williams, μεταφραστικός νευροβιολόγος στο Centre for Eye Research Australia στη Μελβούρνη.

Η Rosenzweig-Lipson σημειώνει ότι η εταιρεία προχωρά «μία πάθηση που σχετίζεται με την ηλικία κάθε φορά». «Δεν εξετάζουμε την αναζωογόνηση ολόκληρου του σώματος αυτή τη στιγμή», λέει. «Ελπίζουμε να φτάσουμε εκεί κάποια μέρα, αλλά δεν είμαστε τώρα». Η Life Biosciences μελετά επίσης την προσέγγιση σε ζωικά μοντέλα ηπατικής νόσου.

Για τις οφθαλμικές παθήσεις, ο Williams χαιρετίζει μια νέα στρατηγική για τη θεραπεία βλαβών στα νεύρα του αμφιβληστροειδούς, έναν τομέα που, όπως λέει, δεν λαμβάνει αρκετή χρηματοδότηση ή προσοχή. Ωστόσο, το έντονο δημόσιο ενδιαφέρον για τη θεραπεία της Life τον ανησυχεί. «Έχει πάρει πολλή δημοσιότητα», λέει. «Αν αυτό πάει καταστροφικά στραβά, ίσως μας βλάψει όλους στο μέλλον».

Στήριξη της επιστημονικής δημοσιογραφίας
Αν σας άρεσε αυτό το άρθρο, σκεφτείτε να στηρίξετε τη βραβευμένη δημοσιογραφία μας με μια συνδρομή. Με την αγορά συνδρομής βοηθάτε να διασφαλιστεί το μέλλον ουσιαστικών ιστοριών για τις ανακαλύψεις και τις ιδέες που διαμορφώνουν τον κόσμο μας σήμερα.

Το παρόν άρθρο αναδημοσιεύεται κατόπιν άδειας και δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά στις 9 Ιουνίου 2026.

Η Heidi Ledford εργάζεται στο Nature magazine.

Το Nature, που εκδίδεται από το 1869, είναι το κορυφαίο πολυθεματικό επιστημονικό περιοδικό στον κόσμο. Δημοσιεύει κορυφαίες εργασίες με κριτές που οδηγούν σε πρωτοποριακές ανακαλύψεις και διαβάζεται από ηγέτες σκέψης και λήπτες αποφάσεων σε όλο τον κόσμο.

It’s Time to Stand Up for Science
Αν απολαύσατε αυτό το άρθρο, θα ήθελα να ζητήσω τη στήριξή σας. Το Scientific American υπηρετεί την επιστήμη και τη βιομηχανία επί 180 χρόνια, και τώρα μπορεί να είναι η πιο κρίσιμη στιγμή σε αυτή τη δίαιωνη ιστορία.

Ποτέ δεν υπήρξε πιο σημαντική στιγμή για να σταθούμε και να δείξουμε γιατί η επιστήμη έχει σημασία. Ελπίζω να μας στηρίξετε σε αυτή την αποστολή.

David M. Ewalt, Editor in Chief, Scientific American

Look Up και Skynopy συνεργάζονται για αυτοματοποιημένη αποφυγή σύγκρουσης δορυφόρων

TAMPA, Fla. — Η Look Up σχεδιάζει να αξιοποιήσει το δίκτυο επίγειων σταθμών της Skynopy, ώστε να βοηθήσει στην αυτοματοποίηση της προτεινόμενης υπηρεσίας αποφυγής σύγκρουσης δορυφόρων σε χαμηλή τροχιά γύρω από τη Γη (LEO), όπως ανακοίνωσαν οι δύο γαλλικές startups στις 17 Ιουνίου.

Η Skynopy έχει αναλάβει συμβατικά να δείξει πώς μπορεί να ενσωματωθεί το δίκτυο των επίγειων σταθμών με το ATLAS², μια υπηρεσία που συγχρηματοδοτεί η Ευρώπη, με στόχο οι δορυφόροι να μπορούν να αντιδρούν σε σχεδόν πραγματικό χρόνο, αφού τα επίγεια ραντάρ της Look Up εντοπίσουν απειλή σύγκρουσης.

Στο πλαίσιο της πρώτης φάσης, η Skynopy θα καθορίσει τον τρόπο με τον οποίο το δίκτυό της θα διασυνδέεται με το ATLAS² (Acceleration Towards LEO Automatic Space Safety), θα προσομοιώσει τις επικοινωνίες μεταξύ δορυφόρων και επίγειων σταθμών, θα μοντελοποιήσει τη συμπεριφορά του ασύρματου συστήματος πάνω στον δορυφόρο και θα προσφέρει ένα περιβάλλον δοκιμών για σενάρια αποφυγής σύγκρουσης.

Η πρώτη αυτή φάση αναμένεται να ολοκληρωθεί περίπου στα μέσα του έτους. Αν έχει επιτυχία, θα ακολουθήσουν δοκιμές σε τροχιά με επιχειρησιακό δορυφόρο, με κατάληξη μια πλήρη επίδειξη ενός σε μεγάλο βαθμό αυτοματοποιημένου συστήματος αποφυγής σύγκρουσης από άκρο σε άκρο.

«Ο στόχος του ATLAS² δεν είναι να βγάλει τους χειριστές από τη διαδικασία, αλλά να βοηθήσει στη λήψη αποφάσεων, να μειώσει τον χρόνο αντίδρασης και την επιχειρησιακή πολυπλοκότητα», δήλωσε ο Michel Friedling, CEO και συνιδρυτής της Look Up.

«Ο βαθμός ανθρώπινης παρέμβασης θα εξαρτηθεί τελικά από το πλαίσιο διακυβέρνησης και τους κανόνες αποστολής κάθε διαχειριστή. Στις περισσότερες περιπτώσεις, αναμένεται οι διαχειριστές να διατηρούν την αρμοδιότητα λήψης απόφασης για τους ελιγμούς, ειδικά για υψηλής αξίας ή ευαίσθητα assets.

«Αυτό που επιτρέπουν το ATLAS² και η Skynopy είναι ένα μέλλον όπου η αλυσίδα από την ανίχνευση έως την εντολή μπορεί να αυτοματοποιηθεί και να εκτελείται σε λεπτά αντί για ώρες, διατηρώντας παράλληλα την ανθρώπινη εποπτεία όπου απαιτείται».

Η Skynopy, που ιδρύθηκε το 2023, εικονικοποιεί την πρόσβαση σε επίγειους σταθμούς, συμπεριλαμβανομένης της ελεύθερης χωρητικότητας κεραιών σε εγκαταστάσεις συνεργατών, και αναφέρει ότι το λογισμικά καθοριζόμενο δίκτυό της καλύπτει 17 επιχειρησιακές τοποθεσίες και υποστηρίζει περίπου 10 διαχειριστές δορυφόρων.

Η συνεργασία επικεντρώνεται στη σύνδεση διοίκησης και ελέγχου που χρειάζεται για να μετακινούνται οι δορυφόροι μετά τον εντοπισμό απειλής από τα ραντάρ SORASYS της Look Up.

Η Look Up ιδρύθηκε το 2022 και το πρώτο ραντάρ που ανέπτυξε εσωτερικά τέθηκε σε πλήρη λειτουργία νωρίτερα φέτος στη Lozère της Νότιας Γαλλίας, όπου παρέχει δεδομένα για τη διαστημική υπηρεσία της Γαλλίας, στο πλαίσιο συμφωνίας που διαρκεί έως το 2028.

Η Look Up αναφέρει ότι το SORASYS-1 παρέχει παρακολούθηση υψηλής ακρίβειας για αντικείμενα σε LEO, με δυνατότητα εντοπισμού στόχων έως και 10 εκατοστά όταν λειτουργεί στη μέγιστη χωρητικότητά του.

Η εταιρεία διαστημικής επιτήρησης άντλησε περίπου 58 εκατ. δολάρια σε γύρο χρηματοδότησης πέρυσι, για να στηρίξει δύο ακόμη ραντάρ στη Γαλλική Πολυνησία.

Συνολικά προβλέπονται επτά ραντάρ για το ATLAS², ώστε να προσφέρει κυρίαρχες δυνατότητες παρακολούθησης LEO σε έναν τομέα όπου σήμερα το μεγαλύτερο μέρος της διαστημικής επιτήρησης παρέχεται από τις Ηνωμένες Πολιτείες.

«Το ATLAS² βασίζεται σε αυτό το προοδευτικό μοντέλο ανάπτυξης: ξεκινάμε να προσφέρουμε αξία από τα πρώτα επιχειρησιακά assets, ενώ κλιμακώνουμε προς το πλήρες κυρίαρχο δίκτυο επτά ραντάρ», δήλωσε ο Friedling μέσω email.

«Αυτή η σταδιακή προσέγγιση μάς επιτρέπει να βελτιώνουμε σταδιακά τους χρόνους επαναληπτικής παρατήρησης, την τροχιακή κάλυψη και την ακρίβεια εντοπισμού».

Σύμφωνα με τον Friedling, το ATLAS² είναι ήδη ενεργό πρόγραμμα ανάπτυξης, αξιοποιώντας το πρώτο ιδιόκτητο ραντάρ της Look Up καθώς και δεδομένα από άλλες πηγές.

«Το ATLAS² μπορεί ήδη να παρέχει αξιολόγηση σύγκλισης τροχιών, ανάλυση κινδύνου σύγκρουσης και συστάσεις ελιγμών αυτόνομα», ανέφερε.

«Αυτό που επιτρέπει η Skynopy είναι το πλήρες επίπεδο αυτοματοποιημένης εκτέλεσης από άκρο σε άκρο».

Η Ευρωπαϊκή Ένωση συμβάλλει με περίπου το 70% του κόστους των 3,4 εκατ. ευρώ (4 εκατ. δολάρια) για τη δημιουργία του ATLAS², μέσω ενός προγράμματος επιτάχυνσης, καθώς περισσότεροι από 15.000 ενεργοί δορυφόροι και εκατοντάδες χιλιάδες θραύσματα διαστημικών απορριμμάτων πυκνώνουν την τροχιά γύρω από τη Γη.

Η Dawn Aerospace άντλησε 25 εκατ. δολάρια σε γύρο Series B

WASHINGTON — Η Dawn Aerospace άντλησε 25 εκατ. δολάρια για να ενισχύσει το έργο της τόσο στη μεταφορά στο διάστημα όσο και στα suborbital spaceplanes.

Η εταιρεία, με εγκαταστάσεις στη Νέα Ζηλανδία και την Ολλανδία, ανακοίνωσε στις 16 Ιουνίου ότι ολοκλήρωσε γύρο Series B με επικεφαλής τη venture capital εταιρεία Balerion Space Ventures, με τη συμμετοχή αρκετών νέων και υφιστάμενων επενδυτών. Με τον γύρο αυτό, η αποτίμηση της Dawn φτάνει τα 196 εκατ. δολάρια.

Η εταιρεία σχεδιάζει να αξιοποιήσει τη χρηματοδότηση για παγκόσμια ανάπτυξη των υπηρεσιών της, δημιουργώντας ομάδες στις Ηνωμένες Πολιτείες και την Ευρώπη για την υποστήριξη πελατών σε προώθηση δορυφόρων, ανεφοδιασμό στο διάστημα και το Aurora suborbital spaceplane.

Η Dawn διαθέτει ήδη thrusters για διαστημικά σκάφη που έχουν πετάξει σε περισσότερες από δύο δεκάδες αποστολές για κυβερνητικούς και εμπορικούς πελάτες. Η εταιρεία ανέφερε ότι τα ετήσια έσοδά της αυξήθηκαν από 3 εκατ. δολάρια το 2022 σε 15 εκατ. δολάρια σήμερα, ενώ η ίδια είναι θετική σε ταμειακές ροές.

«Ως εταιρεία με θετική ταμειακή ροή, η άντληση κεφαλαίων αφορά την επιτάχυνση της ανάπτυξης προγραμμάτων για τα οποία έχουμε εξαιρετικά μεγάλη πεποίθηση και για τα οποία οι πελάτες μας έχουν απελπιστική ανάγκη», δήλωσε σε ανακοίνωσή του ο Stefan Powell, διευθύνων σύμβουλος της Dawn Aerospace.

Το έργο της εταιρείας δεν περιορίζεται στην προώθηση δορυφόρων. Αναπτύσσει επίσης το Aurora, ένα μη επανδρωμένο suborbital spaceplane, το οποίο έχει πετάξει σε υπερηχητικές ταχύτητες και σε ύψος 25 χιλιομέτρων. Η εταιρεία εργάζεται σε μια έκδοση ικανή να πετάξει πάνω από τα 100 χιλιόμετρα και με ταχύτητες μεγαλύτερες από Mach 3, ενώ πριν από έναν χρόνο ανακοίνωσε συμφωνία για πτήσεις του Aurora από το Oklahoma Air and Space Port από το 2027.

Η Dawn αναπτύσσει επίσης ένα σύστημα ανεφοδιασμού στο διάστημα με την ονομασία Loop. Το σύστημα θα χρησιμοποιεί docking και refueling ports που έχει αναπτύξει η εταιρεία και βρίσκονται ήδη σε πτήση σε αρκετούς δορυφόρους, ως μέρος των συστημάτων προώθησης. Ένα διαστημικό σκάφος Space Utility Vehicle (SUV) που αναπτύσσει η Dawn θα συνδέεται με αυτούς τους δορυφόρους και θα μεταφέρει προωθητικό υλικό. Το Loop θα περιλαμβάνει επίσης αναλώσιμες δεξαμενές προωθητικού, από τις οποίες το SUV θα ανεφοδιάζει τα δικά του συστήματα.

Η εταιρεία σχεδιάζει επίδειξη του Loop στο διάστημα το 2028. Αν η δοκιμή πετύχει, εκτιμά ότι θα ξεκινήσει εμπορικές υπηρεσίες ανεφοδιασμού το 2029.

Η Dawn Aerospace υποστηρίζει ότι το spaceplane της και οι τεχνολογίες ανεφοδιασμού στο διάστημα μπορούν να αξιοποιηθούν σε αναδυόμενες αγορές, από δοκιμές hypersonics έως και διαστημική κινητικότητα. Αυτό, σύμφωνα με την εταιρεία, ήταν και το στοιχείο που προσέλκυσε τη Balerion, τον επικεφαλής επενδυτή του γύρου Series B.

«Η Dawn κάνει αυτό που λίγες εταιρείες σε αυτή την κατηγορία έχουν καταφέρει: χτίζει πραγματικά εμπορικά έσοδα και μια κλιμακωτή πορεία από την προώθηση και τον ανεφοδιασμό στο διάστημα προς ένα hypersonic spaceplane και στη συνέχεια προς την παράδοση φορτίων σε τροχιά με τρόπο αντίστοιχο ενός αεροσκάφους, όλα με εξαιρετική κεφαλαιακή αποδοτικότητα», δήλωσε σε ανακοίνωσή του ο Dan Wallman, partner στη Balerion, ο οποίος θα ενταχθεί στο διοικητικό συμβούλιο της Dawn.

«Καθώς οι ΗΠΑ και οι στενότεροι σύμμαχοί τους χτίζουν κοινές δυνατότητες στο διάστημα και τα hypersonics, η Δύση χρειάζεται συνεργάτες που μπορούν να προσφέρουν επαναχρησιμοποιήσιμη, ευέλικτη πρόσβαση σε όλο το φάσμα αέρα και διαστήματος. Η Dawn είναι ένας από αυτούς», πρόσθεσε.

«Έχουμε χτίσει μια εταιρεία με υψηλή αποδοτικότητα κεφαλαίου, εστιάζοντας στην παράδοση πραγματικού υλικού και στη δημιουργία εσόδων, αντί να καίμε κεφάλαιο σε υπερβολές», είπε ο Powell. «Αυτή η επένδυση είναι η εντολή μας να εντείνουμε την αποστολή μας για επεκτάσιμη και βιώσιμη διαστημική μεταφορά, με στόχο τελικά να αξιοποιήσουμε το οικονομικό δυναμικό του διαστήματος και να αντιμετωπίσουμε κρίσιμες προκλήσεις εθνικής ασφάλειας στο εσωτερικό και με τους στενότερους συμμάχους μας».

Πώς η τεχνολογία αλλάζει τη θέαση της φύσης σε κάθε κλίμακα

Εμπνευσμένη από τη ντοκιμαντερίστικη σειρά της Αριελ Γουόλντμαν, Life Unearthed, η αρθρογράφος Annalee Newitz εξετάζει πώς τα μικροσκόπια, τα drones και οι ειδικές κάμερες μάς δίνουν μια πρωτοφανή εικόνα της φύσης από διαφορετικά σημεία θέασης.

Με φακό macro probe, η Αριελ Γουόλντμαν κατέγραψε μικροβιακά στρώματα στις ερημικές κοιλάδες της Ανταρκτικής.

Η Αριελ Γουόλντμαν στέκεται ολομόναχη σε έναν πλανήτη που μοιάζει πολύ με τον Άρη. Στα πόδια της υπάρχουν θραύσματα βράχων και άγονο έδαφος. Πάνω της υψώνονται κοφτά βουνά με λωρίδες από σκονισμένο πάγο. Ο ουρανός είναι θολός και λευκός, ενώ ο ήλιος μοιάζει πολύ μακρινός. Και τότε η Γουόλντμαν χαμογελά, εξηγώντας ότι βρίσκεται στις ξηρές κοιλάδες της Ανταρκτικής, μια απέραντη ζώνη από σκούρο καφέ έδαφος ανάμεσα σε παγωμένα βουνά και αρχαίους παγετώνες. Ίσως να μην μεταδίδει ζωντανά από άλλον πλανήτη, όμως στη νέα της σειρά Life Unearthed μπορεί να σας πείσει ότι η Γη είναι πιο εξωγήινη απ’ όσο νομίζατε.

Η σειρά, που είναι πλέον διαθέσιμη στο PBS και στο YouTube, αποτελεί μια διαδρομή μέσα στη μικροσκοπική ζούγκλα που κρύβεται στον φλοιό του πλανήτη μας. Ενταγμένη σε μια ομάδα επιστημόνων εδάφους στην πιο νότια ήπειρο της Γης, η Γουόλντμαν πήρε μαζί της τα δικά της μικροσκόπια, έναν φακό macro probe που αποτυπώνει το βάθος πεδίου όταν κινηματογραφεί μικρά τοπία, ένα drone και αρκετές πολύπλοκες βάσεις στήριξης για κάμερες, ώστε να καταγράψει επί τόπου τον κόσμο της πιο αθόρυβης άγριας ζωής. Φιλμάρισε επίσης και τον εαυτό της την ώρα της δουλειάς, δημιουργώντας ένα συναρπαστικό αρχείο για το πώς είναι να μελετά κανείς ένα οικοσύστημα που αλλάζει γρήγορα και, κάποιες φορές, βίαια, εξαιτίας της κλιματικής αλλαγής.

Εντυπωσιακές φωτογραφίες δείχνουν πώς οι άμμοι καταλαμβάνουν τις οάσεις στη Σαχάρα.

Από τις φαινομενικά άδειες κοιλάδες της Ανταρκτικής έως τους αφρισμένους υγροτόπους των λιβαδιών της Βόρειας Αμερικής, μας συστήνει ζώα όπως νηματώδεις, ροτίφερ και ταρδιγκράδες, μικροσκοπικά πλάσματα που διαμορφώνουν και θρέφουν τα οικοσυστήματά μας, παραμένοντας αόρατα στο γυμνό μάτι. Το πιο εντυπωσιακό είναι ότι κινηματογράφησε μόνη της ολόκληρο το ταξίδι της στην Ανταρκτική.

Καθισμένη στο ζεστό της γραφείο στο Σαν Φρανσίσκο, ανάμεσα σε μικροσκόπια και ντουλάπια γεμάτα φωτογραφικό εξοπλισμό, η Γουόλντμαν μου είπε ότι βασικό κίνητρό της είναι να καταγράψει τα περιβάλλοντα στην Ανταρκτική και τις πεδιάδες πριν χαθούν. «Αν θέλεις να κάνεις ένα ντοκιμαντέρ για τη φύση στις [ξηρές κοιλάδες] της Ανταρκτικής, χρειάζεσαι μικροσκόπια για να δεις τα ζώα που υπάρχουν εκεί», μου είπε. Το ίδιο ισχύει και για τις πεδιάδες, όπου η μεγάλη πλειονότητα της βιομάζας βρίσκεται βαθιά στο υγρό έδαφος.

Ως επίσημη επιμελήτρια της San Francisco Microscopical Society, η Γουόλντμαν θέλει επίσης να κάνει πιο φυσική την ιδέα ότι πρέπει να κοιτάμε το χώμα με μικροσκόπια όσο συχνά κοιτάμε τον ουρανό με τηλεσκόπια. Αυτός είναι άλλος ένας λόγος που αγαπά τον μικρόκοσμο. «Όταν σκεφτόμαστε την αναζήτηση ζωής σε άλλους πλανήτες ή δορυφόρους, η καλύτερη εκτίμησή μας είναι ότι θα βρούμε κάτι μικροσκοπικό». Στο Life Unearthed, κινηματογραφεί ταρδιγκράδες, γνωστές και ως αρκούδες του νερού, κάτω από το μικροσκόπιο, να κουνάνε τα φουσκωτά τους ποδαράκια και να ακουμπούν πάνω σε φυτικά κύτταρα. Αυτά τα χαριτωμένα μικρά πλάσματα μπορούν να επιβιώσουν στο ακραίο κρύο της Ανταρκτικής και στις αποπνικτικές πεδιάδες — ακόμη και στο κενό του διαστήματος. Δείχνουν τι είδους μορφές ζωής ίσως συναντήσουμε πέρα από το ασφαλές περίβλημα της ατμόσφαιράς μας.

Τα τελευταία νέα για όσα συμβαίνουν στην επιστήμη και γιατί έχουν σημασία, κάθε μέρα.

Γνώρισα για πρώτη φορά τη Γουόλντμαν όταν συνεργαζόταν με τη NASA και διηύθυνε το Spacehack, μια οργάνωση που συνδέει πολίτες-επιστήμονες με προγράμματα εξερεύνησης του διαστήματος. Με σύστησε στο CubeSat, μια ομάδα ανθρώπων που εκτοξεύουν DIY δορυφόρους σε τροχιά. Αργότερα δημιούργησε το Science Hack Day, μια παγκόσμια διοργάνωση στην οποία συμμετείχα, όπου επιστήμονες και ενδιαφερόμενοι μπορούν να συνεργαστούν σε ό,τι αφορά από τη συλλογή δεδομένων μέχρι την ανάπτυξη λογισμικού. Από τότε έχουμε γίνει φίλοι και έχω παρακολουθήσει τη μοναδική της πορεία, που συνδυάζει την επιστήμη, την τέχνη και την οργάνωση κοινοτήτων.

Την επισκέφθηκα την ημέρα πριν φύγει για την Ανταρκτική, όταν ο μεγαλύτερος προβληματισμός της ήταν πώς θα χωρέσει όσο το δυνατόν περισσότερο εξοπλισμό στις βαλίτσες της. Σε αντίθεση με τους επιστήμονες με τους οποίους συνεργάζεται, το βασικό ακαδημαϊκό υπόβαθρό της είναι στον γραφιστικό σχεδιασμό. Δεν θέλει απλώς να ερευνήσει τον πλανήτη· θέλει να τον δείξει στους ανθρώπους, να τους ενθαρρύνει να αγοράσουν ένα φθηνό μικροσκόπιο και να «ρίχνουν απλώς πράγματα από κάτω του». Όταν οι άνθρωποι μπορούν να δουν τη ζωή σε όλη της την ποικιλία, πιστεύει, γινόμαστε πιο σίγουροι όταν υπερασπιζόμαστε τη διατήρησή της.

Επηρεασμένη από τη διάσημη ταινία μικρού μήκους του 1977 των Eames, Powers of Ten, η Γουόλντμαν θεωρεί ότι η κλίμακα είναι βασικός τρόπος για να καταλάβουμε τη θέση μας στο σύμπαν. Γι’ αυτό χρειάζεται drones για εναέριες λήψεις, μαζί με τα αγαπημένα της μικροσκόπια — και, όταν κυνηγά ποταμοκαραβίδες στις υπόγειες φωλιές τους στα λιβάδια, χρησιμοποιεί ακόμη και μια κάμερα σε μακρύ καλώδιο, σχεδιασμένη για να περνά μέσα από βουλωμένους σωλήνες. «Οι άνθρωποι είναι και πολύ μικροί στο σύμπαν και πολύ μεγάλοι στο σύμπαν, ανάλογα με την οπτική σου», είπε συλλογιζόμενη. Πολλά από όσα συνθέτουν τη ζωή είναι «σχεδόν αόρατα για εμάς χωρίς την τεχνολογία».

Η Γουόλντμαν ελπίζει ότι το Life Unearthed θα εμπνεύσει περισσότερους ανθρώπους να πάρουν ένα μικροσκόπιο και να δουν όλη την αόρατη ζωή που υπάρχει κάτω από τα πόδια τους. Για να καταλάβουμε το αληθινό θαύμα της φύσης, πρέπει πρώτα να το δούμε.

Ο Αρκτικός Ωκεανός φτάνει σε κρίσιμο σημείο για τη θαλάσσια ζωή

Η εξαφάνιση του θαλάσσιου πάγου αφήνει να περνά περισσότερο φως στον Αρκτικό Ωκεανό και ενισχύει την ανάπτυξη του φυτοπλαγκτού, όμως ταυτόχρονα έχει εξαντλήσει ένα κρίσιμο θρεπτικό συστατικό, με πιθανές σοβαρές συνέπειες για τα ζώα που βρίσκονται ψηλότερα στην τροφική αλυσίδα.

Μια άνθηση φυτοπλαγκτού στον Αρκτικό Ωκεανό, κοντά στο Σβάλμπαρντ, δίνει στη θάλασσα μια πράσινη απόχρωση που φαίνεται σε δορυφορικές εικόνες της Ευρωπαϊκής Ένωσης, από το Copernicus Sentinel-2.

Καθώς λιώνει ο θαλάσσιος πάγος, περισσότερο φως θα εισχωρεί στον Αρκτικό Ωκεανό, επιτρέποντας στο φυτοπλαγκτόν και σε άλλους θαλάσσιους οργανισμούς να ευδοκιμήσουν. Τουλάχιστον έτσι πιστεύαμε. Στην πραγματικότητα, όμως, η ανάπτυξη του φυτοπλαγκτού σε ορισμένα σημεία της Αρκτικής στερεί από άλλες περιοχές ένα βασικό θρεπτικό στοιχείο. Πρόκειται για σημείο καμπής που μπορεί να δημιουργήσει προβλήματα σε φώκιες, πολικές αρκούδες και ακόμη και στα εμπορικά ψάρια του βόρειου Ατλαντικού.

Το φυτοπλαγκτόν, οι μικροσκοπικοί φωτοσυνθετικοί οργανισμοί που αποτελούν τη βάση της θαλάσσιας τροφικής αλυσίδας, έχει αυξηθεί σε όλη την Αρκτική, σύμφωνα με δορυφορικές μετρήσεις της πράσινης χρωστικής χλωροφύλλης. Οι ανθίσεις φυκών στην περιοχή έχουν σπάσει ρεκόρ.

Ωστόσο, από το 2009 και μετά, η συνολική ανάπτυξη του φυτοπλαγκτού έχει επιβραδυνθεί σε πολλές περιοχές και έχει αρχίσει ακόμη και να μειώνεται στην πλευρά του Ατλαντικού στην Αρκτική. Νέα έρευνα του Raja Ganeshram από το Πανεπιστήμιο του Εδιμβούργου, στο Ηνωμένο Βασίλειο, και των συνεργατών του δείχνει ότι οι ανθίσεις φυτοπλαγκτού στην πλευρά του Ειρηνικού στερούν από τις γειτονικές περιοχές νιτρικά άλατα, ένα χημικό στοιχείο απαραίτητο για την ανάπτυξη.

Η θέρμανση στην Αρκτική «δεν είναι απλώς μείωση του θαλάσσιου πάγου και της θερμοκρασίας· είναι κάτι περισσότερο. Έχει επίδραση στο οικοσύστημα», λέει ο Ganeshram. «Αυτό έχει επιπτώσεις στους πόρους τροφής μας με τρόπους που δεν κατανοούμε πλήρως, τόσο μέσα στην Αρκτική όσο και στον βόρειο Ατλαντικό, στα πόδια μας».

Το άζωτο είναι ένα από τα τρία βασικά θρεπτικά συστατικά που χρειάζονται τα φυτά, είτε πρόκειται για λουλούδια σε έναν κήπο, για καλλιέργειες σε ένα χωράφι ή για φυτοπλαγκτόν στον ωκεανό. Το νερό του Ειρηνικού που περνά μέσω του Βερίγγειου Πορθμού μεταφέρει αυτό το θρεπτικό συστατικό με τη μορφή νιτρικών στη Θάλασσα των Τσούκτσι, που αποτελεί μέρος του Αρκτικού Ωκεανού. Τα ρεύματα μεταφέρουν τα νιτρικά γύρω από την Αρκτική και τελικά τα οδηγούν στον Ατλαντικό, κυρίως μέσω του Πορθμού Φράμ, ανάμεσα στη Γροιλανδία και το Σβάλμπαρντ.

Ο Ganeshram και οι συνεργάτες του ανέλυσαν μετρήσεις για τα επίπεδα θρεπτικών συστατικών στον Πορθμό Φράμ, που συλλέχθηκαν από τακτικές αποστολές παγοθραυστικών από το 1998 έως το 2023. Διαπίστωσαν ότι από το 2009 και μετά σημειώθηκε απότομη πτώση στα επίπεδα των νιτρικών, και η μείωση αυτή συνέπεσε με μια «αλλαγή καθεστώτος» προς μικρότερη έκταση θαλάσσιου πάγου. Σύμφωνα με τα ευρήματα της ομάδας, σχεδόν όλα τα νιτρικά που φτάνουν από τον Ειρηνικό καταναλώνονται πλέον στη Θάλασσα των Τσούκτσι, καθώς η υποχώρηση του πάγου έχει εκθέσει το νερό σε περισσότερο φως.

Μεγαλύτερες ποσότητες φυτοπλαγκτού αναπτύσσονται, πεθαίνουν και βυθίζονται στον πυθμένα, όπου αερόβια βακτήρια και αρχαία στους ιζήματα τα αποσυνθέτουν, καταναλώνοντας οξυγόνο. Όταν όμως εξαντληθεί η περιορισμένη ποσότητα οξυγόνου, αναερόβιοι μικροοργανισμοί αρχίζουν να διασπούν το νεκρό φυτοπλαγκτόν, καταναλώνοντας νιτρικά. Όταν αυτά τα νερά φτάσουν σε άλλα μέρη της Αρκτικής, όπως ο Πορθμός Φράμ, έχουν ήδη εξαντληθεί από νιτρικά.

Ως αποτέλεσμα, οι διάτομοι, ένα είδος φυκών που ευδοκιμεί όταν υπάρχουν νιτρικά, έπαψαν να κυριαρχούν στον Πορθμό Φράμ. Πλέον, το μεγαλύτερο μέρος του φυτοπλαγκτού εκεί αποτελείται από μικροπλαγκτόν, το οποίο είναι πιο αποτελεσματικό στην αξιοποίηση του αζώτου από το αμμώνιο που παράγεται από βακτήρια και ζωοπλαγκτόν στη στήλη του νερού.

Αυτό προσθέτει περισσότερους κρίκους στην τροφική αλυσίδα, αφού το μικρότερο φυτοπλαγκτόν πρέπει να καταναλωθεί από μικρότερο ζωοπλαγκτόν πριν η ενέργεια φτάσει σε μεγαλύτερο ζωοπλαγκτόν και ψάρια. Και επειδή σε κάθε κρίκο χάνεται μέρος της ενέργειας, μια μεγαλύτερη τροφική αλυσίδα μπορεί τελικά να σημαίνει λιγότερη τροφή για ψάρια, φώκιες, πολικές αρκούδες και ακόμη και για ανθρώπινες κοινότητες, όπως οι Ινουίτ.

Η αλλαγή στη ροή των θρεπτικών συστατικών προς τον βόρειο Ατλαντικό μπορεί επίσης να μεταβάλει τη σύνθεση του φυτοπλαγκτού εκεί, επηρεάζοντας ενδεχομένως και την εμπορική αλιεία.

Τα αποτελέσματα δείχνουν ότι το φυτοπλαγκτόν πλέον περιορίζεται από τα θρεπτικά συστατικά και όχι από το φως, ενώ η ανάπτυξή του σε ολόκληρο τον Αρκτικό Ωκεανό πιθανότατα σύντομα θα σταματήσει να αυξάνεται, λέει ο Jean-Éric Tremblay από το Laval University στο Κεμπέκ, στον Καναδά, ο οποίος δεν συμμετείχε στην έρευνα.

«Αυτό που δείχνει είναι ότι ο Αρκτικός Ωκεανός δεν πρόκειται να γίνει η όαση του μέλλοντος», λέει. «Αν αυξήσεις την παραγωγή [του φυτοπλαγκτού], ενισχύεις την απονιτροποίηση, αφαιρείς νιτρικά, και πιο κάτω μειώνεις την παραγωγικότητα».

Οι ερευνητές που υπογράφουν τη μελέτη θεωρούν ότι το οικοσύστημα έχει περάσει ένα σημείο καμπής. «Αυτός ο θαλάσσιος πάγος δεν πρόκειται να επιστρέψει, ακόμη κι αν από χρονιά σε χρονιά μπορεί να υπάρχουν κάποιες διακυμάνσεις», λέει η Marta Santos-García, επίσης από το Πανεπιστήμιο του Εδιμβούργου. «Άρα, ουσιαστικά, μπορείς να συμπεράνεις ότι αυτή η απώλεια νιτρικών πιθανότατα δεν θα αποκατασταθεί».

Communications Earth & Environment DOI: 10.1038/s43247-026-03569-x

Android 17, Wear OS 7 και Android XR: τα τελευταία νέα

Η ενημέρωση Android 17 της Google περιλαμβάνει νέες δυνατότητες όπως τα αιωρούμενα παράθυρα εφαρμογών “Bubble” για πιο εύκολο multitasking, λειτουργία εγγραφής Screen Reaction και gaming mode 50/50 για foldable τηλέφωνα. Την ίδια στιγμή, το Wear OS 7 φέρνει τα Live Updates και καλύτερη αυτονομία για τα smartwatch, ενώ προετοιμάζει και τις συνδέσεις για τα νέα Android XR smart glasses που θα κυκλοφορήσουν αυτό το φθινόπωρο.

Η διάθεση της αναβάθμισης ξεκινά πρώτα από τα Pixel τηλέφωνα και στη συνέχεια θα περάσει σε άλλες συσκευές, με ορισμένες λειτουργίες, όπως το Gemini Intelligence, να αναμένονται αργότερα μέσα στη χρονιά.

Συνεχίστε εδώ για τις πιο πρόσφατες εξελίξεις.

Η Google λανσάρει το Wear OS 7 με Live Updates και βελτίωση στην αυτονομία

Η ενημέρωση Wear OS 7 της Google αρχίζει να διατίθεται σήμερα για τα Pixel Watch 2, 3 και 4, προσθέτοντας τη νέα λειτουργία Live Updates, που παρακολουθεί ζωντανά γεγονότα από το Android smartwatch σας. Τα Live Updates θα συγχρονίζονται πλέον με συσκευές Wear OS, ώστε ενημερώσεις όπως αποτελέσματα αγώνων ή μια παραγγελία φαγητού που βρίσκεται σε εξέλιξη να εμφανίζονται τόσο στο ρολόι όσο και στο τηλέφωνο.

Ενδέχεται επίσης να παρατηρήσετε ότι το ρολόι σας κρατά λίγο περισσότερο. Η Google υποστηρίζει ότι το Wear OS 7 προσφέρει έως και 10% μεγαλύτερη διάρκεια μπαταρίας σε σχέση με το Wear OS 6.

Τα Pixel foldables αποκτούν πρώτα τη νέα λειτουργία, η οποία προστίθεται στο Android 17 μαζί με native controller remapping, αλλά θα κυκλοφορήσει μόνο «στους επόμενους μήνες». Έχουμε δει αντίστοιχες επιλογές ελέγχου και σε άλλα foldables, όμως είναι θετικό που η Google τις ενσωματώνει στο λειτουργικό.

Το Android 17 έρχεται σήμερα στα Pixel τηλέφωνα

Μετά την επίσημη παρουσίασή του τον περασμένο μήνα, η Google διαθέτει τώρα το Android 17 σε συμβατά Pixel τηλέφωνα, μαζί με πρόσθετες αποκλειστικές λειτουργίες στο πλαίσιο του June Pixel Drop. Ωστόσο, δεν είναι διαθέσιμη σήμερα κάθε λειτουργία που ανακοινώθηκε μαζί με το λειτουργικό στο Android Show πριν από το I/O.

Το ίδιο το Android 17 φτάνει σήμερα στα Pixel τηλέφωνα και η Google αναφέρει ότι οι υπόλοιποι κατασκευαστές θα διαθέσουν την ενημέρωση στη διάρκεια του 2026. Η μεγαλύτερη αλλαγή στο περιβάλλον χρήσης είναι η εισαγωγή των Bubbles, δηλαδή αιωρούμενων παραθύρων εφαρμογών που ανοίγουν με παρατεταμένο πάτημα. Παρόμοια αιωρούμενα παράθυρα υπάρχουν ήδη σε πολλά Android skins, αλλά πλέον γίνονται επίσημο μέρος του Android 17. Η Google τα κάνει πιο χρήσιμα σε μεγαλύτερες οθόνες, με μια ειδική βάση “bubble bar” στο κάτω μέρος της οθόνης για πιο εύκολο multitasking σε foldables και tablets.

Τα Google / Xreal Aura XR glasses είναι πλέον διαθέσιμα για προπαραγγελία

Η συνεργασία Project Aura μεταξύ Xreal και Google βρίσκεται πλέον ένα βήμα πιο κοντά στο να γίνει προϊόν που μπορείτε να αγοράσετε. Από σήμερα είναι διαθέσιμες κρατήσεις για τη δεύτερη Android XR συσκευή, η οποία πλέον ονομάζεται Xreal Aura, με κόστος 99 δολάρια, ενώ η πλήρης κυκλοφορία σε ΗΠΑ, Ηνωμένο Βασίλειο, Ιαπωνία, Καναδά και Νότια Κορέα αναμένεται κάποια στιγμή αυτό το φθινόπωρο.

Τα Xreal Aura ακολουθούν το πρώτο Android-powered XR προϊόν της Google, το Samsung Galaxy XR headset, το οποίο κυκλοφόρησε με τιμή 1.799 δολάρια τον Οκτώβριο του 2025. Δεν υπάρχει ακόμη πλήρης τιμή για το Aura, το οποίο η Google έχει περιγράψει ως «ένα headset που μεταμφιέζεται σε γυαλιά», όμως η Best Buy θα είναι ο πρώτος συνεργάτης λιανικής όταν γίνει διαθέσιμο. Η Xreal αναφέρει επίσης ότι όσοι κάνουν κράτηση μέσα σε μια προσφορά δύο εβδομάδων θα λάβουν πίστωση 199 δολαρίων για την αγορά κατά το λανσάρισμα αργότερα μέσα στη χρονιά, «εξοικονομώντας 100 δολάρια από την τελική τιμή».

Το Android 17 αποκτά τη δική του εκδοχή του Apple Handoff

Η Google προσθέτει μια νέα λειτουργία στο Android που θυμίζει το Handoff της Apple, επιτρέποντάς σας να ξεκινάτε μια εργασία στο Android τηλέφωνό σας και να τη συνεχίζετε από εκεί που μείνατε σε συμβατό tablet.

Το “Continue On” έχει σχεδιαστεί ώστε να λειτουργεί αμφίδρομα στο μέλλον, όμως η Google αναφέρει ότι στο λανσάρισμα θα υποστηρίζει μόνο μεταφορά εργασιών από smartphone σε tablet. Οι χρήστες Android tablet θα βλέπουν το εικονίδιο Continue On στο dock να προτείνει την πιο πρόσφατα χρησιμοποιημένη εφαρμογή από το τηλέφωνό τους, εφόσον είναι εγκατεστημένη και στο tablet.

Το Wear OS 7 θα παρακολουθεί παραδόσεις και αποτελέσματα αγώνων στον καρπό σας

Μέσα στις σημερινές ανακοινώσεις της Google, η εταιρεία παρουσίασε και λεπτομέρειες για το Wear OS 7, τη μεγάλη επόμενη αναβάθμιση της πλατφόρμας smartwatch. Για να σας βοηθήσει να παρακολουθείτε πράγματα όπως παραδόσεις και αποτελέσματα αγώνων, το Wear OS 7 θα αποκτήσει τα Live Updates σε στυλ iPhone που είχαν παρουσιαστεί στο Android πέρυσι — και θα μπορούν να εμφανίζονται στο ρολόι σας ή στο smartphone σας. Θα μπορείτε επίσης να παρακολουθείτε αυτοματοποιημένες εργασίες που εκτελεί ένα AI απευθείας από το ρολόι σας.

Το Wear OS αποκτά επίσης αναβάθμιση στα Tiles, που λειτουργούν σαν widgets για άμεση ενημέρωση. Με τη νέα έκδοση, η Google προσθέτει τα “Wear Widgets” στην πλατφόρμα, τα οποία μοιάζουν περισσότερο με widgets του Android και μπορούν να εμφανίζονται σε μικρή ή μεγάλη διάταξη, «σε απόλυτη αντιστοιχία» με τα formats 2×1 και 2×2 του Android. Στο Wear OS 7 έρχονται επίσης και ορισμένες λειτουργίες με AI, ανάμεσά τους η εισαγωγή του Gemini Intelligence, της ενιαίας ονομασίας της Google για εξατομικευμένες και προληπτικές λειτουργίες Gemini, σε «επιλεγμένα ρολόγια» που θα κυκλοφορήσουν «αργότερα μέσα στη χρονιά».

Μια πρώτη, και δεύτερη, ματιά στα Android XR glasses που θα κυκλοφορήσουν φέτος

Πριν από σχεδόν ενάμιση χρόνο φόρεσα για πρώτη φορά ένα πρωτότυπο ζευγάρι Android XR γυαλιών. Απομένουν ακόμη μήνες μέχρι να κυκλοφορήσουν διαθέσιμα Android-powered smart glasses, όμως η Google δείχνει πλέον έτοιμη να παρουσιάσει την πρόοδο που έχει κάνει. Η αρχή γίνεται με το Project Aura, ένα σκούρο ζευγάρι γυαλιών ηλίου που βρίσκεται κάπου ανάμεσα σε ένα πλήρες headset και σε ένα ελαφρύτερο ζευγάρι mixed-reality γυαλιών.

Από την τελευταία φορά που δοκίμασα το Project Aura τον Οκτώβριο έχουν υπάρξει αρκετές αναβαθμίσεις στο hardware. Τα γυαλιά, που κατασκευάζονται σε συνεργασία με την Xreal, διαθέτουν πλέον θήκη μεταφοράς και νέο σχεδιασμό για το compute puck τους. Η Google δεν αποκάλυψε ποιο chipset υπάρχει στο εσωτερικό, πέρα από το ότι είναι πιο ισχυρό από το προηγούμενο puck. Το puck διαθέτει επίσης αισθητήρα δακτυλικού αποτυπώματος, ώστε να ξεκλειδώνει πιο εύκολα. Και πέρα από το κλιπ στη μέση, υπάρχει πλέον και λουράκι, ώστε να μπορείτε να φοράτε το puck στον λαιμό, αν θέλετε να υιοθετήσετε το απόλυτο Gadget Dad στυλ.

Τα 9 σημαντικότερα νέα χαρακτηριστικά του Android 17

Θα σας εξέπληττε αν ακούγατε ότι το Android 17 είναι γεμάτο από νέες λειτουργίες με AI, όπως βελτιωμένη υπαγόρευση και vibe-coded widgets; Ευτυχώς, δεν περιορίζεται μόνο σε αυτά. Η πλατφόρμα αποκτά και μη AI αναβαθμίσεις, από ανανέωση των emoji μέχρι ένα νέο εργαλείο screentime που βοηθά να αποφεύγετε τις αποσπαστικές εφαρμογές.

Η Google μόλις αποκάλυψε τις μεγαλύτερες αλλαγές που έρχονται στη νέα έκδοση του λειτουργικού της στο πλαίσιο του ξεχωριστού Android Show, πριν από το μεγάλο συνέδριο προγραμματιστών I/O της επόμενης εβδομάδας. Οι αναβαθμίσεις λογισμικού Android ανακοινώθηκαν μαζί με ένα teaser για τα επερχόμενα Android-powered Googlebook laptops και με μια σειρά από ενημερώσεις στο Android Auto. Ακολουθούν όλες οι νέες αλλαγές που έχουν σημασία και το πότε μπορείτε να περιμένετε να φτάσουν στο τηλέφωνό σας.

Η Google κυκλοφόρησε σήμερα τη τέταρτη beta του Android 17 και πλέον το 9to5Google και το Android Authority επισημαίνουν ότι περιλαμβάνει αναφορές σε μια νέα λειτουργία φωτισμού που ίσως δούμε στη νέα γενιά Pixel τηλεφώνων.

Οι λεπτομέρειες για το Pixel Glow αναφέρουν ότι «χρησιμοποιεί διακριτικό φως και χρώμα στο πίσω μέρος της συσκευής σας για να σας ενημερώνει για σημαντική δραστηριότητα όταν αυτή είναι με την οθόνη προς τα κάτω», όταν αλληλεπιδρά με το Gemini ή όταν σας καλούν αγαπημένες επαφές.

[ Android Authority ]

Αν επιλέξετε την επιλογή αυτή, θα μπορείτε να μοιράζεστε την ακριβή τοποθεσία σας μέχρι να κλείσετε μια εφαρμογή, κάτι που ίσως είναι καλή λύση αν θέλετε απλώς να δώσετε προσωρινά τη θέση σας σε μια εφαρμογή για να ελέγξετε γρήγορα κάτι.

Το Android 17 θα προσθέσει επίσης μια μόνιμη ένδειξη που θα σας ενημερώνει όταν μια «μη συστημική εφαρμογή» έχει πρόσβαση στην τοποθεσία σας.

Η Google δοκιμάζει τη δεύτερη beta του Android 17 σε συμβατές Pixel συσκευές, στο πλαίσιο του επιταχυνόμενου χρονοδιαγράμματός της. Οι σημειώσεις έκδοσης αναφέρουν ότι προσθέτει bubbles τύπου desktop window, ώστε οι χρήστες «να μπορούν να οργανώνουν, να μετακινούνται μεταξύ και να μετακινούν bubbles προς και από αγκυρωμένα σημεία στην οθόνη», αν και οι testers αναφέρουν ότι δεν τα έχουν δει ακόμη να λειτουργούν.

Υπάρχουν επίσης handoffs εφαρμογών μεταξύ συσκευών, τα οποία μπορούν να λειτουργήσουν ακόμη και με web app, ακόμα κι αν αυτό δεν είναι εγκατεστημένο στη δεύτερη συσκευή.

Η Google έβαλε την Xreal να βοηθήσει να γίνει πραγματικότητα το Android XR σε ένα compact ζευγάρι AR γυαλιών, με αποτέλεσμα το Project Aura. Θα κυκλοφορήσουν το 2026, αλλά η Google έχει ήδη κατοχυρώσει την τεχνογνωσία hardware της Xreal για τα επόμενα δύο χρόνια. Πλέον η εταιρεία χαρακτηρίζεται ως βασικός συνεργάτης hardware για το Android XR.

Μια πρώτη ματιά στα Project Aura glasses της Google που κατασκευάζονται με την Xreal

Παρουσιασμένο στο Google I/O, το Project Aura είναι συνεργασία της Xreal με τη Google. Πρόκειται για τη δεύτερη Android XR συσκευή, μετά το Samsung Galaxy XR headset, και αναμένεται να κυκλοφορήσει το 2026. Όταν το φοράς, καταλαβαίνεις γιατί ο όρος «smart glasses» δεν το περιγράφει ακριβώς.

Είναι headset; Smart glasses; Και τα δύο; Αυτά ήταν τα ερωτήματα που περνούσαν από το μυαλό μου καθώς κρατούσα το Project Aura σε πρόσφατο demo. Έμοιαζε με χοντρά γυαλιά ηλίου, αν εξαιρέσει κανείς το καλώδιο που κρεμόταν από την αριστερή πλευρά και κατέληγε σε ένα battery pack που λειτουργούσε και ως trackpad. Όταν ρώτησα, οι εκπρόσωποι της Google μου είπαν ότι το θεωρούν ένα headset που μεταμφιέζεται σε γυαλιά. Έχουν και όρο γι’ αυτό: wired XR glasses.

Η Google ανακοινώνει το Android XR, ένα νέο λειτουργικό για headset και smart glasses

Η Google επιχειρεί ξανά να κάνει τα headsets να λειτουργήσουν. Η εταιρεία μόλις ανακοίνωσε το Android XR, ένα νέο λειτουργικό σύστημα σχεδιασμένο ειδικά για συσκευές «extended reality» όπως headsets και γυαλιά. Συνεργάζεται με τη Samsung και πολλούς ακόμη κατασκευαστές hardware για την ανάπτυξη αυτών των headsets και γυαλιών, διαθέτει τη νέα έκδοση του Android ήδη στους developers και ελπίζει να αρχίσει να διαθέτει συσκευές XR από του χρόνου.

Δεν έχουμε ακόμη πολλές λεπτομέρειες για το πώς ακριβώς θα λειτουργεί το Android XR ή πώς θα διαφέρει από το Android στο τηλέφωνό σας. Η Victoria Song του The Verge δοκίμασε μερικά demos και πρωτότυπα, οπότε αξίζει να διαβάσετε το δικό της ρεπορτάζ. Η Google δημιουργεί immersive XR εκδοχές εφαρμογών όπως Maps, Photos και YouTube και λέει ότι αναπτύσσει και έκδοση του Chrome που θα επιτρέπει multitasking με πολλά παράθυρα μέσα στον browser. Θα υποστηρίζει επίσης υπάρχουσες εφαρμογές τηλεφώνου και tablet από το Play Store, όπως ακριβώς η Apple υποστηρίζει εφαρμογές iPad στο Vision Pro.

Αυτός είναι ο τίτλος για τη native διαφήμιση

Κβαντική κατάσταση που διαρκεί για πάντα ίσως είναι εφικτή

Σε πείσμα των νόμων της θερμοδυναμικής, τα πειράματα αρχίζουν να δείχνουν ότι μια κβαντική κατάσταση που παραμένει παγωμένη για πάντα ίσως τελικά να μην είναι αδύνατη. Αν καταφέρουμε να τη χαλιναγωγήσουμε, μπορεί να ανοίξει τον δρόμο για εντελώς νέα είδη ύλης.

Σε κβαντικές καταστάσεις που, θεωρητικά, διαρκούν για πάντα, τα σωματίδια αναπηδούν ξανά και ξανά, σαν να βρίσκονται σε μια αίθουσα με καθρέφτες. Guy Bell/Alamy; Yayoi Kusama, Infinity Mirrored Room

Εδώ και σχεδόν 70 χρόνια, οι φυσικοί κυνηγούν το όνειρο της κβαντικής αιωνιότητας: μια διάταξη ατόμων τοποθετημένων έτσι ώστε οι κβαντικές καταστάσεις ανάμεσά τους να μένουν παγωμένες για πάντα, σαν το φως που ανακλάται σε έναν ατέλειωτο διάδρομο από καθρέφτες. Η απόδειξη ότι κάτι τέτοιο μπορεί να υπάρξει δεν θα αποτελούσε μόνο ένα εντυπωσιακό επιστημονικό ορόσημο. Θα ήταν και εξαιρετικά χρήσιμη. Κβαντικές καταστάσεις που διαρκούν για πάντα —ή έστω για πολύ μεγάλο διάστημα— θα μπορούσαν να επιτρέψουν τη δημιουργία εντελώς νέων καταστάσεων της ύλης, κάποιες από τις οποίες ίσως αποτελέσουν τη βάση για ισχυρούς νέους κβαντικούς υπολογιστές. «Θα άνοιγε μια ολόκληρη νέα κατηγορία φάσεων που διαφορετικά είναι αδύνατη», λέει ο μαθηματικός φυσικός Wojciech De Roeck από το KU Leuven στο Βέλγιο.

Έχουμε ρίξει μια ματιά στο μυστικό κβαντικό τοπίο μέσα σε όλη την ύλη

Υπάρχει, όμως, σοβαρός λόγος για τον οποίο η αιωνιότητα έμοιαζε πάντα άπιαστη. Η θερμοδυναμική, ένας από τους κεντρικούς πυλώνες της σύγχρονης θεωρητικής φυσικής, επιμένει ότι οι λεπτές λεπτομέρειες των πραγμάτων σβήνουν αναπόφευκτα με τον χρόνο. Και μέχρι πρόσφατα, οι προσπάθειες των φυσικών να μελετήσουν την κβαντική αιωνιότητα έμοιαζαν μόνο να επιβεβαιώνουν αυτή τη φαινομενικά αμετάβλητη αλήθεια. Τώρα, όμως, τα δεδομένα φαίνεται να αλλάζουν και ισχυρά πειράματα δείχνουν ότι η αιωνιότητα ίσως δεν είναι εκτός εμβέλειας.

Ένας από τους κανόνες που διέπουν την πραγματικότητα είναι ότι τα πράγματα τείνουν να γίνονται πιο ακατάστατα με τον χρόνο, αν δεν καταναλωθεί ενέργεια για να παρέμβει κανείς. Αυτό ισχύει γενικά στη ζωή, αλλά αποτελεί και βασική παραδοχή της θερμοδυναμικής, της φυσικής της θερμότητας, του έργου και της ενέργειας. Εξηγεί γιατί, όταν ρίχνουμε γάλα στον καφέ, το φλιτζάνι αποκτά ένα κρεμώδες, ομοιόμορφο μπεζ χρώμα, ακόμη κι αν δεν ανακατέψουμε. Πιο γενικά, η θεωρία λέει ότι όλα τα συστήματα τελικά θερμοποιούνται, δηλαδή τα διαφορετικά τους μέρη αναμειγνύονται σε μέσους όρους.

Με βάση αυτό, θα περίμενε κανείς πως τίποτα δεν μπορεί να αντέξει για πάντα. Το 1958, όμως, ο φυσικός Philip Anderson πρότεινε μια εντυπωσιακή πιθανή εξαίρεση στον κόσμο των υλικών. Για να το καταλάβει κανείς, αρκεί να φανταστεί το εσωτερικό ενός υλικού σαν ένα πλέγμα διαφορετικών ειδών ατόμων, που μπορούν να είναι περισσότερο ή λιγότερο οργανωμένα. Τα κρύσταλλα, για παράδειγμα, έχουν συνήθως ένα αυστηρά επαναλαμβανόμενο τρισδιάστατο μοτίβο ατόμων, ενώ σε άλλα υλικά, όπως το γυαλί, τα άτομα είναι ιδιαίτερα ακατάστατα. Τα υλικά μπορούν επίσης να επιτρέπουν σε σωματίδια και κύματα, όπως τα ηλεκτρόνια ή το φως, να κινούνται μέσα από αυτά.

Ο Anderson φαντάστηκε ότι παίρνει ένα κρύσταλλο και προσθέτει αταξία — για παράδειγμα ακαθαρσίες ή άτομα που έχουν μετακινηθεί ελαφρώς από τη θέση τους. Πίστευε ότι σε ορισμένες τέτοιες διατάξεις ένα ηλεκτρόνιο που κινείται σαν κύμα θα σκεδάζεται ξανά και ξανά πάνω στην αταξία. Αυτές οι ανακλάσεις θα αλληλοαναιρούνταν τόσο πλήρως, ώστε το ηλεκτρόνιο δεν θα μπορούσε να πάει πουθενά. Το σωματίδιο θα παγιδευόταν, μια κβαντική κατάσταση παγωμένη στον χρόνο, τουλάχιστον μέχρι να πάψει να υπάρχει το ίδιο το υλικό. Ο Anderson έδειξε θεωρητικά ότι αυτό μπορούσε να συμβεί και μοιράστηκε το Νόμπελ Φυσικής το 1977. Δεκαετίες αργότερα, πειράματα επιβεβαίωσαν ότι είχε δίκιο, έστω και σε απλοποιημένα σύνολα ατόμων, όπου τα σωματίδια δεν τραβούσαν, δεν έσπρωχναν και δεν αντάλλασσαν ενέργεια όπως συμβαίνει στον πραγματικό κόσμο.

Ο Anderson, ωστόσο, υπέθεσε ότι το φαινόμενό του θα εμφανιζόταν και στον ακατάστατο κόσμο των πραγματικών υλικών, όπου τα σωματίδια όντως σπρώχνουν και τραβούν το ένα το άλλο. Η ιδέα ότι ένα παγιδευμένο σωματίδιο θα μπορούσε να αποφύγει το «ταρακούνημα» και να περάσει σε μια παγωμένη κατάσταση έγινε γνωστή ως εντοπισμός πολλών σωμάτων, ή many-body localisation (MBL). «Το χάος θα έπρεπε να είναι παντού. Θα έπρεπε να είναι λίγο-πολύ αναπόφευκτο», λέει ο De Roeck. «Ωστόσο, αυτά τα συστήματα many-body-localised δεν εμφανίζουν χάος.»

Οι νόμοι της θερμοδυναμικής επιμένουν ότι τα πάντα τελικά καταρρέουν και γίνονται πιο ακατάστατα, εκτός αν δαπανηθεί ενέργεια για παρέμβαση. Robert Walker/Millennium Images, UK

Η δελεαστική υπόσχεση της αιωνιότητας τράβηξε το ενδιαφέρον γενεών φυσικών, αλλά μόλις το 2006 εμφανίστηκε η πρώτη σοβαρή ένδειξη ότι το MBL ίσως είναι πραγματικά δυνατό. Οι φυσικοί Denis Basko από το Princeton University και οι Igor Aleiner και Boris Altshuler, και οι δύο από το Columbia University στη Νέα Υόρκη, διαμόρφωσαν ένα μαθηματικό μοντέλο για ένα αγώγιμο υλικό μέσα στο οποίο τα ηλεκτρόνια μπορούν να κινούνται εύκολα. Έπειτα απέδειξαν μαθηματικά ότι, αν άλλαζε η δομή του υλικού ώστε να γίνει πιο ακατάστατη, τα ηλεκτρόνια θα μπορούσαν να παγιδευτούν, δημιουργώντας MBL και μετατρέποντας τον αγωγό σε ηλεκτρικό μονωτή.

Αυτό δεν ήταν πειραματική απόδειξη, αλλά η θέση του MBL ενισχύθηκε σημαντικά. Ακόμη πιο σημαντικό, η εργασία έδειξε ότι αν καταφέρναμε να δημιουργήσουμε πραγματικά ένα MBL, θα άλλαζε θεμελιωδώς τις ιδιότητες των υλικών — ίσως ακόμη και να δημιουργούσε εντελώς νέες καταστάσεις της ύλης. Ένα παράδειγμα είναι ο «time crystal», όπως τον είχε αρχικά φανταστεί το 2012 ο φυσικός Frank Wilczek, αλλά υπάρχουν και αρκετά άλλα που θα μπορούσαν να αποδειχθούν χρήσιμα για κάθε λογής τεχνολογίες, από την αποθήκευση κβαντικών πληροφοριών μέχρι εξαιρετικά ακριβή ρολόγια.

Το πρόβλημα με αυτές τις καταστάσεις είναι ότι, αν και πολλές έχουν εντοπιστεί, δεν κρατούν για πολύ. Για να διαρκέσουν, θα έπρεπε να πετύχουμε πλήρως το MBL. «Υπάρχουν λοιπόν όλοι αυτοί οι δρόμοι που έχουν ήδη εξερευνηθεί, αλλά από πάνω τους αιωρείται μια αμφιβολία», λέει ο μαθηματικός φυσικός François Huveneers από το King’s College London.

Την τελευταία δεκαετία, οι αμφιβολίες για το MBL έχουν ενταθεί, καθώς προέκυψαν ευρήματα που αγγίζουν δύο θεμελιώδεις αντιρρήσεις για την ιδέα. Η πρώτη αφορά την κλίμακα: μπορεί να πετύχει κανείς MBL σε μια μικρή γωνιά ενός υλικού, αλλά η θερμοδυναμική ήδη επιτρέπει να παραβιάζονται οι κανόνες της σε μικρές περιοχές, όχι όμως συνολικά. Για να αψηφήσει τη θερμοδυναμική, ένα MBL θα έπρεπε να αντέξει σε μεγάλο τμήμα του υλικού, και παραμένει τεράστια η αβεβαιότητα για το αν αυτό είναι εφικτό. Η δεύτερη ένσταση αφορά τον χρόνο: μπορεί να παρατηρήσει κανείς τον εντοπισμό για 10 λεπτά, μία ώρα, μία μέρα — αλλά μπορεί να εγγυηθεί ότι δεν θα εξαφανιστεί αν τον παρακολουθούσε ένα δευτερόλεπτο παραπάνω;

Το 2018, οι De Roeck και Huveneers έκαναν μια ανακάλυψη που αφορούσε την πλευρά της κλίμακας. Για να υπάρξει MBL, η αταξία πρέπει να διαχέεται μέσα σε ένα υλικό. Όμως, όπως επισήμαναν, στην πραγματικότητα θα υπάρχουν πάντα μικρές, ασυνήθιστα τακτοποιημένες περιοχές όπου τα σωματίδια δεν παγώνουν, αλλά παραμένουν ελεύθερα να κινούνται και να ανταλλάσσουν ενέργεια. Στη συνέχεια απέδειξαν μαθηματικά ότι αυτές οι τακτοποιημένες περιοχές μπορούν να στέλνουν ενέργεια προς τις παγωμένες περιοχές, διαταράσσοντας το MBL. Το φαινόμενο αυτό θα εξαπλωνόταν γρήγορα, μέχρι να μην απομένουν πια παγωμένες κβαντικές καταστάσεις. Το ονόμασαν θερμική χιονοστιβάδα και φάνηκε να ρίχνει σοβαρές αμφιβολίες για το αν το MBL μπορεί να επιβιώσει σε πραγματικά υλικά.

Υπάρχει και το ξεχωριστό ζήτημα του χρόνου. Μπορεί να υπάρχουν μηχανισμοί που διαταράσσουν το MBL και εμφανίζονται μόνο αν τους αφήσεις αρκετά; Το 2024, οι Nicolas LaFlorencie, Fabien Alet και Jeanne Colbois από το University of Toulouse στη Γαλλία εντόπισαν ένα φαινόμενο γνωστό ως συντονισμοί, που θα μπορούσε να ταιριάζει σε αυτή την περιγραφή. Τα άτομα σε ένα υλικό με MBL συνήθως παραμένουν κλειδωμένα σε ένα συγκεκριμένο σύνολο κβαντικών ιδιοτήτων. Ακόμη κι έτσι, αυτό το κλείδωμα σπάνια είναι τέλειο — οι ιδιότητες αυτές μεταβάλλονται ελαφρά με τον χρόνο και, έτσι, το υλικό μπορεί να «πέσει» πάνω σε μια εντελώς διαφορετική διάταξη που έχει ακριβώς την ίδια ενέργεια με την αρχική. Όταν συμβεί αυτό, οι δύο καταστάσεις μπορούν να συντονιστούν ή να συγχωνευτούν και αυτή η διαδικασία μπορεί να υπονομεύσει τις καθαρές περιοχές MBL.

Θα μπορούσε να φαίνεται ότι όλα αυτά υπονομεύουν εκ βάθρων την κβαντική αιωνιότητα. Τα πειράματα των τελευταίων χρόνων, όμως, αρχίζουν να αφηγούνται μια πιο αισιόδοξη ιστορία. Μεγάλο μέρος όσων γνωρίζουν οι φυσικοί για το MBL προέρχεται από υπολογιστικά μοντέλα, αλλά αυτά μπορούν να μεγαλώσουν μόνο μέχρι ένα σημείο πριν γίνουν υπερβολικά περίπλοκα. Η προφανής λύση θα ήταν τα πραγματικά πειράματα, όμως αυτό ήταν πάντα δύσκολο. Για να δοκιμάσουν σωστά το MBL, οι φυσικοί χρειάζονται να προετοιμάσουν ευαίσθητες κβαντικές καταστάσεις, να τις υποβάλουν σε ακριβώς ελεγχόμενη αταξία και να παρακολουθήσουν την εξέλιξή τους χωρίς να εξαφανιστεί το φαινόμενο. Μόνο πρόσφατα τα πειράματα με υπερψυχρά άτομα, παγιδευμένα ιόντα και υπεραγώγιμα qubits, τα δομικά στοιχεία των κβαντικών υπολογιστών, έγιναν αρκετά ακριβή για κάτι τέτοιο.

Αυτή η αλλαγή αρχίζει να αναδιαμορφώνει το πεδίο. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι μια μελέτη του 2025, με επικεφαλής τον Junhyeok Hur από το Korea Advanced Institute of Science and Technology, η οποία εξέτασε το MBL σε πραγματικές διατάξεις υπερψυχρών ατόμων, με μέγεθος έως και ένα πλέγμα 24 επί 24. «Πρόκειται για πείραμα σε σύστημα με μέγεθος και χρονική κλίμακα μεγαλύτερα από όσα μπορούμε να πετύχουμε σε προσομοιώσεις», λέει ο Alet, που δεν συμμετείχε στη δουλειά. Ο Alet και ο LaFlorencie εργάζονται και οι δύο στην αιχμή των υπολογιστικών προσομοιώσεων, οι οποίες όμως αρχίζουν να δυσκολεύονται όταν φτάνουν περίπου τα δύο ντουζίνια σωματιδίων.

Χωρίς χώρο, χωρίς χρόνο, χωρίς σωματίδια: Μια ριζοσπαστική θεώρηση της κβαντικής πραγματικότητας

Ο Hur και η ομάδα του συνέκριναν δύο είδη αταξίας που θα μπορούσαν να επηρεάσουν τη διάταξή τους. Στο ένα, σε κάθε άτομο αποδόθηκε μια εντελώς τυχαία ενέργεια. Αυτό δημιούργησε ένα ανομοιόμορφο τοπίο: περιοχές έντονης αταξίας ανάμεσα σε ασυνήθιστα καθαρές λωρίδες, ακριβώς τα είδη σπάνιων περιοχών που θεωρούνται ότι λειτουργούν ως σπόροι θερμοποίησης. Στο άλλο, η αταξία ακολουθούσε ένα σχεδόν τυχαίο μοτίβο, δηλαδή δεν υπήρχαν καθόλου οργανωμένες περιοχές.

Καθώς η ομάδα δοκίμαζε διαρκώς μεγαλύτερες διατάξεις, η αντίθεση ανάμεσα στα δύο είδη αταξίας έγινε έντονη. Με την τυχαία αταξία, όσο μεγάλωναν τα συστήματα τόσο ισχυρότερη αταξία χρειαζόταν για να παραμείνουν εντοπισμένα — ένδειξη ότι το MBL θα εξασθενούσε αναπόφευκτα όσο τα συστήματα μεγάλωναν. Αντίθετα, για τη σχεδόν περιοδική αταξία, το κατώφλι άλλαζε ελάχιστα όσο μεγάλωναν οι προσομοιώσεις. Αυτό σημαίνει ότι η οργάνωση της αταξίας ενός υλικού θα μπορούσε να βοηθήσει στη σταθεροποίηση του MBL όσο αυξάνεται η κλίμακα, λέει ο Alet.

Ο Amos Chan από το University of Warwick, ένας από όσους συνεργάστηκαν με τον Hur στη μελέτη, λέει ότι δεν είναι ακόμη σαφές τι οδηγεί στη θερμοποίηση στην περίπτωση της τυχαίας αταξίας, αν ευθύνονται οι χιονοστιβάδες, οι συντονισμοί ή κάτι άλλο. Όμως τα νεότερα δεδομένα που έχουν μετρήσει οι ερευνητές μετά τη δημοσίευση της εργασίας τους ενισχύουν ακόμη περισσότερο την πεποίθηση ότι ο εντοπισμός μπορεί να επιμείνει σε δισδιάστατες διατάξεις, όταν η αταξία ελέγχεται προσεκτικά, λέει. Αν και δεν αποτελεί οριστική απόδειξη του MBL, δείχνει γιατί αυτή η νέα γενιά πειραματικών κβαντικών συστημάτων έχει σημασία: μπορούν να ελέγξουν αν το MBL αντέχει σε αυτό που ίσως το καταστρέψει — την κλίμακα.

Ένα δεύτερο πείραμα, που δημοσιεύτηκε λίγο μετά εκείνο του Hur και της ομάδας του από την ομάδα κβαντικών υπολογιστών της Google, εξέτασε συστήματα με έως και 70 υπεραγώγιμα qubits. Διαπίστωσαν ότι, σε μέτρια αταξία, το σύστημα κατέληγε σε μια παράξενη ενδιάμεση κατάσταση — όχι ακριβώς MBL, αλλά κάτι που αντιστεκόταν στην θερμοποίηση, γνωστό ως κβαντικό γυαλί.

Άλλοι φυσικοί εργάζονται σε μια ακόμη γραμμή επίθεσης που ίσως μας επιτρέψει τελικά να επιβεβαιώσουμε την ύπαρξη καταστάσεων MBL. Για να το καταλάβει κανείς, βοηθά να σκεφτεί πώς ορίζουμε τις καταστάσεις της ύλης. Κανείς δεν αποδεικνύει ότι ένα κομμάτι σιδήρου είναι μαγνήτης παρατηρώντας κάθε άτομό του για το υπόλοιπο της ζωής του. Αντί γι’ αυτό, κοιτάμε μια ιδιότητα των ατόμων σε ένα υλικό που ονομάζεται κβαντικό μηχανικό spin. Όταν αρκετά από αυτά τα spin ευθυγραμμιστούν, λέμε ότι το υλικό έχει αλλάξει φάση.

Τα μυστικά της καλής μνήμης στα γεράματα

Η νευρολόγος Emily Rogalski μελετά τους «superagers», ανθρώπους στα 80 ή τα 90 τους με ασυνήθιστα καλή μνήμη, των οποίων ο τρόπος ζωής δείχνει πιθανούς τρόπους επιβράδυνσης της γνωστικής έκπτωσης.

Της Alexandra Thompson

Η νευροεπιστήμονας Emily Rogalski αναζητά τα μυστικά των superagers. Craig Boylan

Η νευροεπιστήμονας Emily Rogalski ερευνά τα μυστικά των superagers.

Με την ηλικία, η μνήμη συνήθως εξασθενεί. Η ικανότητα να θυμάται κανείς πού πάρκαρε το αυτοκίνητο ή το όνομα της πρώτης δασκάλας του γίνεται λιγότερο ακριβής στα 80 του απ’ ό,τι στα 50 του, αν ανήκει στη μεγάλη πλειονότητα των ανθρώπων. Υπάρχει όμως μια μικρή ομάδα ανθρώπων στα 80 και μετά που δεν παρουσιάζει αυτή την πτώση: διαθέτει μνήμη που ανταγωνίζεται εκείνη ανθρώπων δεκαετίες νεότερων. Σε αυτήν ακριβώς την ομάδα εστιάζει η Emily Rogalski.

Η Rogalski, νευροεπιστήμονας στο Πανεπιστήμιο του Σικάγο και επικεφαλής της συνεχιζόμενης μελέτης για τους superagers, προσπαθεί να καταλάβει πώς αυτοί οι άνθρωποι καταφέρνουν να παραμένουν τόσο διαυγείς, ακόμη κι όταν στον εγκέφαλό τους υπάρχουν ενδείξεις νόσου Αλτσχάιμερ. Η Rogalski και οι συνεργάτες της έχουν ήδη δείξει ότι οι λεγόμενοι superagers έχουν μεγαλύτερο εγκεφαλικό φλοιό και ιππόκαμπο, δύο περιοχές του εγκεφάλου που συνδέονται με τη μνήμη, και τώρα προσπαθούν να αποσαφηνίσουν τη νευρική βάση της ικανότητάς τους να θυμούνται. Μιλά στο New Scientist για το τι κάνει κάποιον superager και πώς μπορεί να αυξήσει τις πιθανότητές του να γίνει ένας.

Alexandra Thompson:** Τι είναι ένας superager;

Emily Rogalski:** Ένας superager είναι ένα άτομο άνω των 80 που έχει μνήμη τουλάχιστον τόσο καλή όσο ατόμων στα 50 ή τα 60 τους. Οι άλλοι γνωστικοί τομείς του, όπως η γλώσσα, οι εκτελεστικές λειτουργίες και η προσοχή, πρέπει να είναι τουλάχιστον στο μέσο επίπεδο για την ηλικία του. Σχεδόν όλοι όσοι συναντώ μπορούν να σκεφτούν τουλάχιστον έναν άνθρωπο στη ζωή τους — μια θεία, έναν θείο, έναν γείτονα ή έναν φίλο — για τον οποίο δεν θα πίστευαν ποτέ ότι είναι 90 ετών. Συμπεριφέρονται σαν να είναι 50.

Ακούμε συχνά για μεγαλύτερους ανθρώπους που πετυχαίνουν εντυπωσιακά σωματικά επιτεύγματα, όπως υπεραιωνόβιοι που τρέχουν μαραθώνιους. Γιατί εστιάζετε στο τι χρειάζεται για να έχει κάποιος εξαιρετική μνήμη και όχι σε άλλα χαρακτηριστικά;

Η απώλεια μνήμης είναι το βασικότερο παράπονο των ηλικιωμένων καθώς μεγαλώνουν, και είναι επίσης το βασικό σύμπτωμα της νόσου Αλτσχάιμερ. Ως νευροεπιστήμονας, αυτό είναι που με ενδιαφέρει. Τα άτομα που έχουν εξαιρετική μνήμη μετά τα 80 έχουν ξεπεράσει τον μεγαλύτερο παράγοντα κινδύνου για Αλτσχάιμερ, που είναι η ίδια η ηλικία. Ένας τρόπος να μελετήσεις τη νόσο είναι να δεις τι πάει στραβά και να προσπαθήσεις να το αντιστρέψεις. Ο άλλος είναι να εντοπίσεις ανθρώπους που αποφεύγουν την απώλεια μνήμης που σχετίζεται με την ηλικία και, στην πραγματικότητα, ακμάζουν, και να ρωτήσεις: «Πώς το καταφέρατε;»

Πώς βρίσκετε αυτούς τους ανθρώπους;

Περνάμε πολύ χρόνο στην κοινότητα, όπως σε αγορές παραγωγών και σε κοινότητες συνταξιούχων, όπου δίνουμε διαλέξεις για την υγιή γήρανση, και εκεί μπορείς να συναντήσεις αυτούς τους ανθρώπους. Υπάρχει επίσης η από στόμα σε στόμα ενημέρωση — κάποιοι από τους superagers μας είναι καλοί στο να βρίσκουν άλλους superagers. Ξεκινήσαμε με συμμετέχοντες μόνο από την περιοχή του Σικάγο, αλλά τώρα έχουμε πέντε κέντρα στις ΗΠΑ και στον Καναδά, κάτι που επιτρέπει όχι μόνο γεωγραφική, αλλά και φυλετική και εθνοτική εκπροσώπηση.

Πώς αξιολογείτε τους υποψηφίους ώστε να βεβαιωθείτε ότι πληρούν τα κριτήρια του superager; Και στη συνέχεια, πώς συμμετέχουν στην έρευνά σας;

Όταν έρχεται ένας υποψήφιος superager, περνά από γνωστικά τεστ, ερωτηματολόγια, κλινική συνέντευξη και σύντομη νευρολογική εξέταση. Κάνει επίσης μαγνητική τομογραφία εγκεφάλου και αιμοληψία για να εξεταστούν γενετικοί παράγοντες. Συχνά δεν ήξερε ότι είχε εξαιρετική μνήμη ή ανέφερε ότι δεν την είχε ποτέ σε όλη του τη ζωή, αλλά στη συνέχεια νιώθει πολύ περήφανος.

Και πάντα λέμε ότι είναι μαζί μας για όλη τους τη ζωή και μετά, γιατί δεν έρχονται μόνο για τις αρχικές επισκέψεις· επιστρέφουν κάθε δύο χρόνια. Συμμετέχουν επίσης σε τηλεφωνικές επικοινωνίες ελέγχου κάθε έξι μήνες, και τους ζητάμε να δωρίσουν τον εγκέφαλό τους τη στιγμή του θανάτου, κάτι που μας επιτρέπει να εξετάσουμε κυτταρικούς και μοριακούς παράγοντες που δεν μπορούμε εύκολα να μελετήσουμε όσο ζουν.

Τι δείχνουν γενικά τα αποτελέσματα της νεκροτομής;

Συνολικά, στους superagers τείνει να υπάρχει λιγότερη ταυ [μια πρωτεΐνη που μπορεί να σχηματίσει συσσωματώματα και θεωρείται ότι συμβάλλει στη νόσο Αλτσχάιμερ]. Ωστόσο, υπάρχουν άτομα με μεγάλη παρουσία παθολογιών που σχετίζονται με το Αλτσχάιμερ, τόσο ώστε ένας νευροπαθολόγος να μπορούσε να πει ότι το συγκεκριμένο άτομο πιθανότατα είχε γνωστική έκπτωση. Από την άλλη, έχουμε και ορισμένες περιπτωσιολογικές μελέτες με πολύ λιγότερη παθολογία από ό,τι θα περιμέναμε για έναν 95χρονο.

Ένας νεανικός εγκέφαλος και ανοσοποιητικό σύστημα μπορεί να είναι το κλειδί για μια μακρά ζωή.

Ξέρουμε ότι ορισμένοι άνθρωποι μπορεί να είναι γενετικά προστατευμένοι από την ανάπτυξη Αλτσχάιμερ, αλλά φαίνεται ότι κάποιοι από τους superagers που βλέπετε έχουν αναπτύξει τα παθολογικά σημάδια της νόσου χωρίς τα συμπτώματά της.

Όταν ξεκινούσαμε το πρόγραμμα των superagers, μου είχε ειπωθεί πολλές φορές ότι ίσως οι superagers έχουν απλώς πολύ χαμηλό κίνδυνο για Αλτσχάιμερ, αλλά αυτό δεν είναι ό,τι βλέπουμε. Αν οι superagers ήταν εκ φύσεως προστατευμένοι από το Αλτσχάιμερ, τότε αυτό θεωρητικά θα έπρεπε να φαίνεται στη γενετική τους. Όταν όμως τους συγκρίνουμε με άτομα με μέσο γνωστικό επίπεδο, βλέπουμε ότι οι μάρτυρες δεν διαφέρουν σημαντικά γενετικά από τους superagers. Υπάρχουν ακόμη και κάποιοι άνθρωποι που έχουν πολύ υψηλό κίνδυνο για Αλτσχάιμερ και παραμένουν στην ομάδα των superagers.

Γιατί συμβαίνει αυτό; Έχουν κάποιο προστατευτικό παράγοντα που εξουδετερώνει τον κίνδυνό τους; Δεν έχουμε, ας πούμε, μια μαγική συνταγή, αλλά έχουμε δει μοναδικούς κυτταρικούς δείκτες που σχετίζονται με το super-ageing. Πρώτον, αυτοί οι άνθρωποι έχουν άφθονα ένα ειδικό είδος νευρώνα που ονομάζεται νευρώνες Von Economo και έχουν περιγραφεί μόνο σε δύο περιοχές του εγκεφάλου. Η μία είναι ο πρόσθιος προσαγωγίος φλοιός και η άλλη ο μετωπιαίος νησιωτικός φλοιός [που έχει συνδεθεί με τη λήψη αποφάσεων]. Στον πρόσθιο προσαγωγίο, ο αριθμός αυτών των νευρώνων είναι τέσσερις έως πέντε φορές μεγαλύτερος στους superagers. Και στις μαγνητικές τομογραφίες, ο πρόσθιος προσαγωγίος φλοιός είναι πιο παχύς στους superagers από ό,τι σε ανθρώπους 50 έως 60 ετών. Αυτή η περιοχή είναι πολύ σημαντική για την προσοχή, και η προσοχή είναι απαραίτητη για τη μνήμη.

Η κοινωνικοποίηση μπορεί να είναι καθοριστική για την υγιή γήρανση. Grant Rooney/Alamy

Η κοινωνικοποίηση μπορεί να είναι καθοριστική για την υγιή γήρανση.

Όταν ρωτάτε αυτούς τους ανθρώπους για τον τρόπο ζωής τους, τι προκύπτει;

Όταν σκέφτομαι τα στοιχεία που συνδέουν τους superagers, το πιο σημαντικό είναι ότι τείνουν να είναι κοινωνικά ενεργοί. Αν φτάσεις τα 111, οι συνομήλικοί σου δεν θα ζουν πια, οπότε χρειάζεται να βρεις επαφή με νεότερες γενιές για να αποφύγεις την κοινωνική απομόνωση και τη μοναξιά. Αυτοί οι άνθρωποι βρίσκουν επαφή. Μερικές φορές είναι μέσω πολύ νεότερων ατόμων, κάνοντας εθελοντισμό σε σχολικές αίθουσες, και άλλες φορές, αν είσαι 95, βρίσκεις επαφή με κάποιον 65 ετών, που μπορεί να ζει στην ίδια κοινότητα συνταξιούχων.

Ένα ακόμη χαρακτηριστικό που βλέπουμε είναι η προσαρμοστικότητα, το πείσμα και η ανθεκτικότητα. Θα μπορούσε κανείς να υποθέσει ότι όλοι είχαν μια εύκολη ζωή. Αυτό δεν το βλέπουμε. Έχουμε μια γυναίκα που ήταν το μόνο μέλος της οικογένειάς της που επέζησε από το Ολοκαύτωμα. Ήταν σε στρατόπεδο συγκέντρωσης. Έχουμε άτομα που έχασαν τα παιδιά τους σε μικρή ηλικία. Φαίνεται να λένε: «Η ζωή μού έφερε κάτι δύσκολο, αλλά θα σταθώ ξανά στα πόδια μου».

Αν και υπάρχουν πολλά στοιχεία για τη σημασία της διατροφής, αυτό δεν φαίνεται να ισχύει με ενιαίο τρόπο στους superagers. Στην πραγματικότητα, πολλοί από αυτούς θα πουν: «Πω πω, δεν μπορεί να είναι η διατροφή μου. Ως παιδί έτρωγα πάρα πολλά TV dinners». Η άσκηση επίσης διαφέρει. Για κάποιους, η άσκηση μπορεί να είναι διατάσεις σε καρέκλα επειδή χρειάζονται αναπηρικό αμαξίδιο… ενώ υπάρχουν και άλλοι που κάνουν ποδήλατο εκατοντάδες μίλια.

Είναι πολύ συγκινητικό να ακούς για κάποιον που επέζησε από το Ολοκαύτωμα.

Είναι κάποια που έχει περάσει τεράστιο πόνο και δυσκολίες, κι όμως όταν τη γνώρισα, πάνω από 90 ετών, εργαζόταν στο κατάστημα δώρων της κοινότητας συνταξιούχων της. Έβρισκε επαφή. Ήταν πρόθυμη να μοιραστεί ιστορίες και να μάθει.

Γιατί η κοινωνική επαφή κάνει καλό στον εγκέφαλο;

Ο εγκέφαλός μας δεν αγαπά τίποτα περισσότερο από το να κάνει κάτι νέο και απαιτητικό. Όταν σηκώνουμε βάρη, βγαίνουμε από τη φυσική μας ζώνη άνεσης και έτσι χτίζουμε μυς. Το ίδιο χρειάζεται να κάνουμε και με τον εγκέφαλο, για να τον κρατάμε ενεργό. Είναι δύσκολο να κάνεις μια συζήτηση, ειδικά με ανθρώπους που δεν γνωρίζεις, αλλά αυτό είναι καλή άσκηση για τον εγκέφαλο.

Σώματα γερνούν πιο γρήγορα από ποτέ. Μπορούμε να πατήσουμε φρένο;

Μερικοί ηλικιωμένοι φαίνεται να ωφελούνται πολύ από το να αναζητούν την παρέα πολύ νεότερων ανθρώπων. Γιατί συμβαίνει αυτό;

Σε αυτές τις περιπτώσεις υπάρχει αμοιβαία καθοδήγηση. Οι μεγαλύτεροι είναι μέντορες για τα παιδιά, αλλά και τα παιδιά είναι μέντορες για τους μεγαλύτερους. Μου έρχεται στο μυαλό ένας άνδρας που αποφάσισε να ξαναμετακομίσει με την κόρη του, όχι επειδή το είχε ανάγκη σωματικά ή πνευματικά, αλλά επειδή ήθελε να διατηρήσει την επαφή με τα εγγόνια του. Είπε: «Πρέπει να θυμάμαι ότι δεν ξέρουν πολλά για τον Frank Sinatra… οπότε πρέπει να τους κάνω ερωτήσεις όπως, ‘Θα έρθει στην πόλη ο Chance the Rapper ή η Taylor Swift;’» Είναι ένας ακόμη τρόπος να παραμένεις νοητικά και κοινωνικά ενεργός.

Μπορεί να συμβαίνει απλώς το αντίθετο; Δηλαδή, να είναι ήδη πνευματικά οξυδερκείς όσοι κοινωνικοποιούνται περισσότερο, και όχι η κοινωνικοποίηση να τους κάνει πιο οξυδερκείς;

Πρέπει να είμαστε πολύ προσεκτικοί στη δουλειά μας, ώστε να καταλαβαίνουμε πότε κάτι είναι αιτιώδες και πότε δύο παράγοντες απλώς συσχετίζονται. Ίσως κάποιος καταφέρνει να παραμένει κοινωνικά συνδεδεμένος επειδή έχει ακόμη τις γνωστικές του ικανότητες, αλλά δεν πιστεύουμε ότι αυτό είναι όλη η αλήθεια. Βλέπουμε ακόμη ότι όσοι παραμένουν κοινωνικά συνδεδεμένοι παρά την Αλτσχάιμερ τείνουν να φθίνουν πιο αργά.

«Το καθημερινό μαρτίνι είναι ο τρόπος τους να συνδέονται και να βρίσκουν μια στιγμή ηρεμίας»

Μερικές φορές ο δρόμος προς μια μακρά, υγιή ζωή μοιάζει κάπως με ηθική επιταγή: τρώγε σωστά, γυμνάζου, μην καπνίζεις, κοιμήσου νωρίς. Οι superagers επιδίδονται πότε πότε σε απολαύσεις;

Απολύτως. Κάποιες φορές ρωτάμε τους ανθρώπους: «Τι νομίζετε ότι σας κάνει superager;» και θυμάμαι ένα ζευγάρι φίλων που μπήκε μαζί στο πρόγραμμα και είπε: «Επειδή πίνουμε ένα μαρτίνι κάθε μέρα στις 5 το απόγευμα». Αυτό δεν σημαίνει ότι προτείνουμε το αλκοόλ, αλλά πρέπει να το βλέπουμε στο πλαίσιο. Το καθημερινό μαρτίνι είναι ο τρόπος τους να συνδέονται και να βρίσκουν μια στιγμή ηρεμίας.

Με όλη την έρευνα που έχετε κάνει για το τι κάνει κάποιον superager, τι συμβουλή θα δίνατε σε όποιον ελπίζει να γίνει ένας;

Παλιά θεωρούσαμε τη γενετική ως «κρίμα, διάλεξα τους λάθος γονείς», αλλά σήμερα ξέρουμε ότι η γενετική είναι πολύ πιο σύνθετη από αυτό. Δεν έχει να κάνει μόνο με το αν σου έτυχε καλό ή κακό χαρτί. Αυτό το χαρτί μπορεί σε έναν βαθμό να τροποποιηθεί, και όταν σκέφτομαι πώς, επιστρέφω στην κοινωνική σύνδεση. Αν γυρίζεις σπίτι από τη δουλειά και σκέφτεσαι: «Να ακούσω μουσική ή να πάρω τηλέφωνο τη φίλη μου;», εγώ λέω: πάρε τηλέφωνο τη φίλη σου.

Ο tracker της SpaceNews για τις διαστημικές εταιρείες-μονόκερους

ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΕΝΗΜΕΡΩΣΗ: Οι μετοχές της SpaceX σημειώνουν άνοδο σχεδόν 20% σε ιστορική IPO – 12 Ιουνίου 2026

Μετάβαση σε: Ενημερώσεις | Μεθοδολογία

Γνωστές space unicorns

Η λίστα είναι ταξινομημένη κατά προσέγγιση με τη σειρά που οι εταιρείες έφτασαν αποτίμηση 1 δισ. δολαρίων. Τα στοιχεία έχουν συγκεντρωθεί έως τις 15 Ιουνίου.

Η αποτίμηση της Relativity Space εκτινάχθηκε στα 4,2 δισ. δολάρια μετά από γύρο χρηματοδότησης το 2021, σύμφωνα με πηγή που το είχε δηλώσει τότε στο SpaceNews. Ωστόσο, μια στρατηγική στροφή και η πώληση της πλειοψηφίας στον πρώην CEO της Google, Eric Schmidt, έχουν από τότε θολώσει την εικόνα.

15 Ιουνίου 2026 – Οι CesiumAstro και Rivada Networks προστίθενται στη λίστα.

7 Ιουνίου 2026 – Δημοσιεύσαμε την αρχική λίστα με 30 ιδιωτικές διαστημικές εταιρείες που είχαν φτάσει αποτίμηση 1 δισ. δολαρίων. Διαβάστε αυτή την αναφορά.

Εταιρείες που αναφέρονται χωρίς επίσημη επιβεβαίωση είτε αρνήθηκαν να σχολιάσουν είτε δεν απάντησαν στις ερωτήσεις της SpaceNews για το αν είχαν ξεπεράσει το όριο του 1 δισ. δολαρίων. Και επειδή ορισμένοι γύροι χρηματοδότησης ολοκληρώνονται πριν ανακοινωθούν δημόσια, η SpaceNews χρησιμοποίησε, όπου ήταν δυνατό, τις ημερομηνίες των ανακοινώσεων για τις επενδύσεις που οδήγησαν σε unicorn status, ώστε να υπάρχει συνέπεια.

Στόχος μας είναι να ενημερώνουμε αυτή τη λίστα κάθε φορά που μπορούμε να επιβεβαιώσουμε ότι μια εταιρεία έχει φτάσει αποτίμηση 1 δισ. δολαρίων. Μας έχει ξεφύγει κάποια; Έχετε πρόσθετες πληροφορίες που θα βοηθήσουν να γίνει αυτό το υλικό πιο ακριβές; Στείλτε email στο jrainbow@spacenews.com.

Ο Jason Rainbow γράφει για δορυφορικές τηλεπικοινωνίες, χρηματοδότηση και εμπορικές αγορές για το SpaceNews. Εδώ και περισσότερο από δέκα χρόνια καλύπτει τη διεθνή διαστημική βιομηχανία ως δημοσιογράφος επιχειρηματικού ρεπορτάζ. Παλαιότερα ήταν Group Editor-in-Chief στο Finance Information Group,… Περισσότερα από τον Jason Rainbow

1...151152153...1,664Page 152 of 1,664