Μετά από δεκαετίες σχετικής σταθερότητας, ο θαλάσσιος πάγος της Ανταρκτικής κατέρρευσε απότομα μετά το 2015, χάνοντας έκταση ίση με τη Γροιλανδία. Δύο νέες έρευνες δείχνουν ότι ο κύριος ένοχος δεν είναι η ζέστη της ατμόσφαιρας, αλλά ζεστά βαθιά νερά που ανεβαίνουν στην επιφάνεια λόγω ισχυρών ανέμων — και η αλλαγή αυτή μοιάζει μόνιμη.
Για δεκαετίες, ο θαλάσσιος πάγος της Ανταρκτικής έμοιαζε να αψηφά την κλιματική αλλαγή. Ενώ στην Αρκτική ο πάγος είχε ήδη συρρικνωθεί κατά 40% σε σαράντα χρόνια, στον νότιο πόλο η έκτασή του παρέμενε σχεδόν σταθερή — και μάλιστα έφτασε σε ιστορικό υψηλό το 2014. Δύο χρόνια αργότερα, η εικόνα άλλαξε δραματικά: ο πάγος άρχισε να υποχωρεί με ρυθμό που δεν είχε καταγραφεί ποτέ, σπάζοντας διαδοχικά ρεκόρ χαμηλών επιπέδων. Η επιστημονική κοινότητα έψαχνε εξήγηση.
Η πρώτη υποψία έπεφτε στις υψηλές θερμοκρασίες αέρα — τόσο ακραίες που ερευνητές στην Ανταρκτική φωτογραφήθηκαν με μαγιό. Δύο νέες μελέτες, όμως, στρέφουν το βλέμμα αλλού: στον ωκεανό. Συγκεκριμένα, σε μια μάζα ζεστού, αλμυρού νερού που κυκλοφορεί σε βάθος κάτω από 200 μέτρα γύρω από την Ανταρκτική — το λεγόμενο «κυκλοπολικό βαθύ νερό». Αυτό το νερό υπήρχε πάντα εκεί, αλλά παρέμενε μακριά από την επιφάνεια. Τώρα ανεβαίνει.
Η αλυσίδα των γεγονότων που αποκαλύπτουν οι ερευνητές είναι περίπλοκη αλλά λογική. Η κλιματική αλλαγή έχει μετατοπίσει νότια τη ζώνη των ισχυρών ανέμων που περιβάλλει την Ανταρκτική — τα γνωστά «βρυχώμενα σαράντα» και «μαινόμενα πενήντα». Αρχικά, αυτή η αλλαγή έφερε περισσότερες βροχοπτώσεις στη ζώνη του πάγου, δημιουργώντας ένα προστατευτικό στρώμα γλυκού νερού στην επιφάνεια που απομόνωνε τον πάγο από τη ζέστη του βυθού. Αυτό εξηγεί εν μέρει το ρεκόρ έκτασης του 2014.
Όμως οι ίδιοι άνεμοι, καθώς δυνάμωσαν, άρχισαν να «σπρώχνουν» το επιφανειακό νερό προς τα έξω. Λόγω της περιστροφής της Γης, αυτή η κίνηση δημιουργεί στροβίλους — όπως ο γύρος της Θάλασσας Weddell — που τραβούν βαθύ, ζεστό νερό προς τα πάνω για να καλύψουν το κενό. Μεταξύ 2014 και 2016, αυτή η ανοδική κίνηση του βαθύ νερού κέρδισε τη «μάχη» απέναντι στο προστατευτικό στρώμα γλυκού νερού, και ο πάγος άρχισε να λιώνει στη Θάλασσα Weddell. Όταν οι ερευνητές έτρεξαν τα δεδομένα θερμοκρασίας και αλατότητας από εκατοντάδες πλωτούς σταθμούς σε ένα μοντέλο, αυτό αναπαρήγαγε ακριβώς την εικόνα που είδαμε στον πραγματικό κόσμο.
Η δεύτερη μελέτη προσθέτει ένα ακόμα κομμάτι στο παζλ: το βαθύ νερό έχει θερμανθεί τόσο πολύ λόγω της κλιματικής αλλαγής, που έχει κυριολεκτικά διογκωθεί και λεπτύνει το προστατευτικό στρώμα κρύου χειμερινού νερού που το κρατούσε μακριά από την επιφάνεια. Το 2015 και 2016, μια σειρά από ισχυρές καταιγίδες ήταν αρκετή για να σπάσει αυτό το φράγμα. Και από τότε, το φράγμα δεν έχει ανακάμψει.
«Είναι ο άνεμος που σπρώχνει τον πάγο σε αυτή την απότομη κατάρρευση, αλλά είναι ο ωκεανός που τον κρατά χαμηλά», λέει ο Theo Spira του Ινστιτούτου Alfred Wegener. Η διαπίστωση αυτή έχει βαρύτητα: ακόμα κι αν οι ισχυροί άνεμοι ήταν φυσική διακύμανση, το έδαφος για την κατάρρευση το είχε ετοιμάσει η υπερθέρμανση του πλανήτη.
Οι συνέπειες δεν περιορίζονται στον πάγο. Η υποχώρηση της θαλάσσιας παγοκάλυψης απειλεί είδη που εξαρτώνται από αυτήν, όπως η κριλ και οι πιγκουίνοι. Πιο ανησυχητικό, ίσως, είναι το ενδεχόμενο επίδρασης στα παγκόσμια ωκεάνια ρεύματα: ο πάγος που σχηματίζεται τον χειμώνα απορρίπτει αλάτι, δημιουργώντας πυκνό νερό που βυθίζεται και τροφοδοτεί τα βαθιά ρεύματα του πλανήτη. Αν αυτή η διαδικασία επιβραδυνθεί, θα μπορούσε να επηρεαστεί και η Ατλαντική κυκλοφορία που κρατά ζεστή την Ευρώπη. Το ερώτημα πλέον δεν είναι αν βρισκόμαστε σε νέο καθεστώς — αλλά πόσο μακριά θα φτάσει.
