Η συρρίκνωση των πόλεων και ο κίνδυνος για τις υποδομές τους

Ο παγκόσμιος πληθυσμός θα μπορούσε να μειωθεί στα 2 δισεκατομμύρια μέσα σε 300 χρόνια, μέγεθος που είχε να εμφανιστεί από το 1927. Η πρόβλεψη ανήκει στον οικονομολόγο και δημογράφο Ντιν Σπίαρς και έρχεται σε μια περίοδο όπου, για πρώτη φορά στην ιστορία, οι δημογράφοι εκτιμούν ότι η μέση πτώση του ποσοστού γεννήσεων τις τελευταίες δεκαετίες σημαίνει πως το ανθρώπινο είδος δεν θα μπορεί πλέον να αναπληρώνει τον πληθυσμό του.

Σήμερα ο πληθυσμός της Γης φτάνει τα 8 δισεκατομμύρια και το 2080 αναμένεται να κορυφωθεί κοντά στα 10 δισεκατομμύρια. Οι πολιτικοί μηχανικοί προειδοποιούν ότι μια τέτοια εξέλιξη μπορεί να προκαλέσει σημαντική αστάθεια σε όλο τον κόσμο, από τους δρόμους και τα κτίρια έως τα δίκτυα ύδρευσης και άλλες υποδομές. Χωρίς αρκετούς κατοίκους να πληρώνουν για τη συντήρησή τους, αυτά τα συστήματα είναι πιθανό να φθαρούν.

Για να καταλάβει κανείς τι μπορεί να σημαίνει αυτό, αρκεί να κοιτάξει τη Rust Belt στις ΗΠΑ, την περιοχή του βιομηχανικού Μεσοδυτικού, που γνώρισε μεγάλη πληθυσμιακή συρρίκνωση όταν η χαλυβουργία κατέρρευσε τη δεκαετία του 1970 και του 1980. Η κατάρρευση αυτή οδήγησε στην απώλεια τουλάχιστον του 75% από τις 350.000 θέσεις εργασίας που χάθηκαν συνολικά στη χώρα και σε μεγάλη μείωση του πληθυσμού σε πόλεις από το Σεντ Λούις στο Μιζούρι έως το Μπάφαλο στη Νέα Υόρκη.

Στο Κλίβελαντ του Οχάιο, για παράδειγμα, το 46% των κατοίκων έφυγε μεταξύ 1970 και 2000. Ο πολιτικός και περιβαλλοντικός μηχανικός Σίμπιλ Ντέρριμπλ, καθηγητής στο University of Illinois Chicago, λέει ότι μια τέτοια αποεπένδυση και απώλεια πληθυσμού είναι πρωτόγνωρη, αλλά και αναπόφευκτη. Ο ίδιος αποκαλεί τον εαυτό του urban engineer, καθώς μελετά πώς η μείωση του πληθυσμού θα επηρεάσει τα αστικά συστήματα υποδομών την επόμενη εκατονταετία.

«Απ’ όσο ξέρω, δεν υπάρχουν πολιτικές για το πώς να αντιμετωπίσουμε πόλεις που αδειάζουν», λέει. «Κανείς δεν πρόκειται να σου δώσει 2 εκατομμύρια δολάρια για να μικρύνεις».

Το συνολικό βάρος όλων των υποδομών που έχει κατασκευάσει ο άνθρωπος τα τελευταία 200 χρόνια είναι τεράστιο και ξεπερνά τη συνολική ζωντανή βιομάζα, η οποία ανέρχεται σε 545,8 γιγατόνους, σύμφωνα με το World Economic Forum. «Όταν ο πληθυσμός μειώνεται, οι υποδομές παύουν να είναι κάτι που χρειαζόμαστε τόσο πολύ και γίνονται βάρος. Και αυτό ήδη συμβαίνει σε πολλές πόλεις όπου έχουν γίνει μεγάλες επενδύσεις σε υποδομές», λέει ο Ντέρριμπλ.

Στη δεκαετία του 1970, μεγάλο κύμα φυγής ξεκίνησε στο Πίτσμπουργκ της Πενσυλβάνια, όταν κατέρρευσε η χαλυβουργία. Η πόλη, που είχε σχεδόν 700.000 κατοίκους, συρρικνώθηκε περίπου στο μισό μεταξύ 1970 και 2025, ενώ σήμερα πάνω από 20.000 κατοικίες παραμένουν άδειες.

Η λειτουργία μιας πόλης βασίζεται στις υποδομές της: ένα εκτεταμένο, αλληλένδετο δίκτυο κατοικιών, δρόμων, δημόσιων συγκοινωνιών, ηλεκτρικών δικτύων και ασφαλούς πόσιμου νερού. Όμως, δεκαετίες τώρα, πολλοί παράγοντες, ανάμεσά τους η απώλεια θέσεων εργασίας και το υψηλότερο κόστος ζωής, ωθούν τους κατοίκους -και νέους μετανάστες- έξω από χιλιάδες αμερικανικές πόλεις, αφήνοντας τις υποδομές χωρίς επαρκή οικονομική στήριξη. Ο Ντέρριμπλ εκτιμά ότι το πρόβλημα θα επιδεινωθεί όσο ο πληθυσμός δεν αναπληρώνεται.

Αυτή τη στιγμή, περίπου το 40% από τις σχεδόν 30.000 πόλεις στις ΗΠΑ χάνει πληθυσμό. Σε έναν αιώνα, το ποσοστό αυτό μπορεί να φτάσει κοντά στο 50%. Οι μεγαλύτερες πόλεις, όπως η Νέα Υόρκη ή το Σικάγο, είναι πιθανό να αντέξουν μακροπρόθεσμα τις αλλαγές. Οι μικρότερες, με 10.000 έως 20.000 κατοίκους, είναι εκείνες που θα πιεστούν περισσότερο, λέει ο Ντέρριμπλ.

Περίπου 12.000 πόλεις, πολλές από αυτές στον Μεσοδυτικό, αντιμετωπίζουν ήδη προβλήματα υποδομών. Τουλάχιστον άλλες 3.000 αναμένεται να βρεθούν στην ίδια θέση έως το 2100, σύμφωνα με εργασία του Ντέρριμπλ και της ομάδας του στο Nature το 2024. Αν και ο συνολικός πληθυσμός των ΗΠΑ αυξάνεται λόγω της μετανάστευσης, οι άνθρωποι που έρχονται στη χώρα συνήθως δεν μετακινούνται σε «μικρές, αγροτικές πόλεις», αλλά στα προάστια.

Προς το παρόν, όμως, δεν υπάρχουν πολιτικές που να στηρίζουν όσους ζουν με αποδυναμωμένες υποδομές, λέει ο Ντέρριμπλ. «Αυτοί οι άνθρωποι παραμελούνται πλήρως. Γι’ αυτό ανησυχώ. Θέλω πραγματικά να βεβαιωθώ ότι θα υπάρξουν πολιτικές που θα μπορούν να τους βοηθήσουν».

Ο Ντέρριμπλ πιστεύει πάντως ότι οι λύσεις θα βρεθούν. Πολιτικοί, μηχανικοί, επιστήμονες, πολεοδόμοι και κάτοικοι, λέει, πρέπει να συνεργαστούν.

Ανάμεσα στα τρία βασικά στοιχεία των πόλεων που δέχονται ήδη τη μεγαλύτερη πίεση είναι το νερό, οι δρόμοι και τα κτίρια.

Στο νερό, η πιο σοβαρή συνέπεια της συρρίκνωσης του πληθυσμού είναι η αδυναμία συντήρησης των μεγάλων αλλά ολοένα πιο εγκαταλελειμμένων δικτύων διανομής, λέει ο Ντέρριμπλ. Όταν δεν υπάρχουν χρήματα για τη συντήρηση, το αποτέλεσμα μπορεί να είναι κρίσεις όπως η υπόθεση του Φλιντ στο Μίσιγκαν, όπου το 2014 η φτωχή σε πόρους πόλη άλλαξε για λόγους κόστους την πηγή του δημοτικού νερού από το σύστημα του Ντιτρόιτ στον ποταμό Φλιντ, με αποτέλεσμα να καταλήξει σε μη επεξεργασμένο τοξικό νερό. Η πόλη είχε ήδη χάσει μεγάλο μέρος του πληθυσμού της από τη δεκαετία του 1980, όταν η αμερικανική αυτοκινητοβιομηχανία έκλεισε πολλές μονάδες και μείωσε τη δραστηριότητά της. Το 2010, τέσσερα χρόνια πριν από την κρίση του νερού, ο πληθυσμός του Φλιντ είχε πέσει σχεδόν στο μισό από την ιστορική του κορυφή.

«Το πρόβλημα του νερού παραβλέπεται ιδιαίτερα, επειδή οι άνθρωποι δεν το σκέφτονται πολύ», λέει ο Ντέρριμπλ. Όπως σημειώνει, οι λύσεις πρέπει να αναζητηθούν τώρα, αν και δεν υπάρχουν εύκολες απαντήσεις. Τα ερωτήματα είναι πολλά: «Επιστρέφεις στα πηγάδια; Υπάρχουν υδροφόροι ορίζοντες;» ρωτά. Και αν μια περιοχή μιας πόλης αδειάσει εντελώς, πώς αποκόπτεται ένα τέτοιο κομμάτι;

Σύμφωνα με την Empowering Pumps and Equipment, η γηρασμένη υδροδοτική υποδομή είναι ο μεγαλύτερος αντίπαλος όσων συντηρούν και λειτουργούν συστήματα νερού, λυμάτων και ομβρίων. Η οργάνωση επικαλείται την έκθεση Infrastructure Report Card του American Society of Civil Engineers του 2017, όπου αναφέρεται ότι οι σωληνώσεις χάνουν 6 δισεκατομμύρια γαλόνια επεξεργασμένου πόσιμου νερού κάθε χρόνο και ότι καταγράφονται περίπου 240.000 βλάβες σε αγωγούς ύδρευσης ετησίως.

Οι αναβαθμίσεις και οι αντικαταστάσεις απαιτούν πολύ μεγαλύτερες επενδύσεις, ύψους 670 δισεκατομμυρίων δολαρίων, σύμφωνα με την έκθεση υποδομών του ASCE για το 2025. Όμως η χρηματοδότηση απέχει πολύ από τις πραγματικές ανάγκες. Με 2 εκατομμύρια μίλια αγωγών πόσιμου νερού σε όλη τη χώρα, πολλοί από τους οποίους τοποθετήθηκαν στις αρχές έως τα μέσα του 20ού αιώνα και έχουν φτάσει πρακτικά στο τέλος της ζωής τους, θα χρειαστούν περίπου 200 χρόνια για να αντικατασταθεί όλο το σύστημα με τον σημερινό ρυθμό αντικατάστασης 0,5% των αγωγών τον χρόνο, σύμφωνα με την έκθεση του 2017.

Στους δρόμους, η υποχρησιμοποίηση φθείρει το οδόστρωμα και κάνει πιο δύσκολη και την οδήγηση και τις επισκευές σε πόλεις με όλο και λιγότερους κατοίκους. Σε εργασία του 2021 στο περιοδικό Environmental Research: Infrastructure and Sustainability, ο Ντέρριμπλ και η ομάδα του υπολόγισαν ότι η οδήγηση σε κακοτράχαλους δρόμους στη Νέα Ορλεάνη κόστιζε περίπου 685 δολάρια τον χρόνο ανά κάτοικο. Η πόλη έχει χάσει το μισό της πληθυσμού της μετά τον τυφώνα Κατρίνα.

Αντί να προσπαθούν να συντηρούν δρόμους που χρησιμοποιούνται ελάχιστα, οι πόλεις θα μπορούσαν να εξετάζουν τα τωρινά και μελλοντικά πρότυπα κυκλοφορίας και να εγκαταλείπουν ορισμένα οδικά τμήματα. Θα μπορούσαν ακόμη και να αφαιρούν την επίστρωση και να τα μετατρέπουν ξανά σε χωματόδρομους, λέει ο Ντέρριμπλ. Κάθε πόλη, προσθέτει, πρέπει να εξετάζει τις δικές της ανάγκες και να διαμορφώνει τη δική της λύση.

Στην Ιαπωνία εφαρμόζεται μια παρόμοια λογική, με πιο πυκνά συγκεντρωμένες περιοχές κατοικιών και υπηρεσιών να διατηρούν τους δρόμους και τις δημόσιες συγκοινωνίες τους, ενώ σε περιοχές με λίγους κατοίκους οι δρόμοι που χρησιμοποιούνται ελάχιστα κλείνουν ή αλλάζουν χρήση.

Στις ΗΠΑ, αρκετές πόλεις επιλέγουν να απομακρύνουν τμήματα των αυτοκινητοδρόμων που διασχίζουν τον αστικό ιστό, οι περισσότεροι από τους οποίους μπήκαν στις πόλεις τη δεκαετία του 1950 και κατέστρεψαν ή χώρισαν γειτονιές. Μία από αυτές είναι το Ντιτρόιτ στο Μίσιγκαν, που σχεδιάζει να αντικαταστήσει τις μεγάλες γκρίζες λωρίδες με πιο ανθρώπινες, βατές γειτονιές, με στόχο να επανασυνδέσει τις κατοικημένες περιοχές.

Στα κτίρια, η μείωση του πληθυσμού σημαίνει και λιγότερα φορολογικά έσοδα, άρα λιγότερα χρήματα για να αντιμετωπιστούν γηρασμένες ή άδειες υποδομές. Από την άλλη, οι νέες επιχειρήσεις δεν θέλουν να στεγαστούν σε παλιά κτίρια. «Νέο Costco; Θα θέλουν νέα γη για να χτίσουν», λέει ο Ντέρριμπλ. «Την ίδια στιγμή έχουμε όλα αυτά τα εγκαταλελειμμένα κτίρια με τα οποία δεν κάνουμε τίποτα, επειδή είναι πιο φτηνό να χτίσεις σε νέα γη παρά να προσαρμόσεις ένα υπάρχον κτίριο».

Η εικόνα των εγκαταλελειμμένων κτιρίων δεν χρειάζεται να θυμίζει μετα-αποκαλυπτικό τοπίο εγκατάλειψης. Όσα κτίρια παραμένουν σε καλή κατάσταση θα μπορούσαν να καλύψουν στεγαστικές ανάγκες ή να μετατραπούν σε κοινοτικούς χώρους. Για παράδειγμα, εμπορικά κέντρα μέσα στις πόλεις θα μπορούσαν να γίνουν διαμερίσματα σε ήδη καλή τοποθεσία.

«Στο ελάχιστο, αυτό που νομίζω ότι θα μπορούσαμε να κάνουμε όταν ένα κτίριο εγκαταλείπεται είναι να απομακρύνουμε όλο τον επικίνδυνο εξοπλισμό, τα υλικά, τις συσκευές, όλα αυτά», λέει ο Ντέρριμπλ. Όπως και μετά από μια φυσική καταστροφή, οι φούρνοι, ο ηλεκτρολογικός εξοπλισμός και κάθε σχετικό υλικό πρέπει να αφαιρούνται για να αποφεύγονται πυρκαγιές και τοξικές ουσίες.

Έπειτα, το κτίριο μπορεί είτε να κατεδαφιστεί και τα μπάζα να απομακρυνθούν είτε να απογυμνωθεί από χρήσιμα υλικά, όπως ξύλο, μέταλλο, σωλήνες και ηλεκτρικά καλώδια. Ακόμη και οι ουρανοξύστες θα μπορούσαν να γίνουν πηγή υλικών που η πολιτική μηχανική θα «εξορύσσει». «Αντί να πηγαίνουμε σε λατομεία και να παίρνουμε νέο υλικό, θα μπορούσαμε να πάμε σε παλιούς ουρανοξύστες ή παλιά κτίρια από μπετόν. Τα θρυμματίζουμε, ώστε να έχουμε τα αδρανή υλικά για να χτίσουμε νέα κτίρια», λέει ο Ντέρριμπλ.

Το ξύλο θα μπορούσε επίσης να επαναχρησιμοποιηθεί ή να γίνει πηγή καυσίμου όταν καίγεται. Ο Ντέρριμπλ βλέπει τις εγκαταλελειμμένες αστικές υποδομές και ως πιθανή πηγή νέων θέσεων εργασίας για την εξόρυξη και την επεξεργασία υλικών προς επαναχρησιμοποίηση. «Δεν είναι αυτός ο πυρήνας του αμερικανικού συστήματος, να μετατρέπεις κάθε πρόκληση σε ευκαιρία;» λέει.

Πηγή: popularmechanics.com.