Η μετφορμίνη, το φάρμακο για τον διαβήτη τύπου 2, μπορεί να μειώνει τον κίνδυνο άνοιας. Μια τυχαιοποιημένη μελέτη που παρακολούθησε ανθρώπους για περισσότερα από 20 χρόνια έδειξε ότι φαίνεται να μειώνει στο μισό την πιθανότητα εμφάνισης της πάθησης.
Αυτό προσφέρει «την καλύτερη διαθέσιμη ένδειξη, πέρα από μια μακροχρόνια τυχαιοποιημένη κλινική δοκιμή, ότι η μετφορμίνη μπορεί να μειώνει τον κίνδυνο άνοιας», λέει ο José Luchsinger από το Columbia University στη Νέα Υόρκη. Ωστόσο, το εύρημα δεν είναι οριστικό και ο πιθανός μηχανισμός πίσω από αυτό παραμένει άγνωστος.
Η μετφορμίνη, που βοηθά στον έλεγχο των επιπέδων σακχάρου στο αίμα, είναι βασικό φάρμακο για τη θεραπεία του διαβήτη τύπου 2, με 150 εκατομμύρια ανθρώπους να τη λαμβάνουν καθημερινά το 2022. «Με ενδιέφερε πολύ το ερώτημα αν η μετφορμίνη αυξάνει ή μειώνει τον κίνδυνο άνοιας», λέει ο Luchsinger. «Υπήρχαν αναφορές και προς τις δύο κατευθύνσεις».
Ορισμένες μελέτες δείχνουν ότι η μετφορμίνη αυξάνει τον κίνδυνο άνοιας, πιθανώς επειδή προκαλεί έλλειψη βιταμίνης B12, με επιπτώσεις στη γνωστική λειτουργία. Από την άλλη, μετα-ανάλυση του 2022 έδειξε ότι, κατά μέσο όρο, η μετφορμίνη συνδέεται με χαμηλότερο κίνδυνο άνοιας.
Για να ξεκαθαρίσουν την εικόνα, ο Luchsinger και οι συνεργάτες του παρακολούθησαν άτομα που είχαν συμμετάσχει σε κλινική δοκιμή της μετφορμίνης τη δεκαετία του 1990, με την ονομασία Diabetes Prevention Program (DPP). Η δοκιμή έδειξε ότι η μετφορμίνη ήταν αποτελεσματική στην πρόληψη του διαβήτη τύπου 2 σε άτομα που διέτρεχαν κίνδυνο να εμφανίσουν τη νόσο. Από το 2002, οι συμμετέχοντες παρακολουθούνται στο πλαίσιο της DPP Outcomes Study.
Η ανάλυση αφορούσε 1483 άτομα που τη δεκαετία του 1990 είχαν λάβει είτε μετφορμίνη, είτε παρέμβαση στον τρόπο ζωής για τη μείωση του κινδύνου διαβήτη τύπου 2 — που περιλάμβανε δίαιτα χαμηλή σε λιπαρά και τακτική άσκηση — είτε εικονικό φάρμακο. Οι συμμετέχοντες υποβλήθηκαν σε πολλαπλά τεστ γνωστικών λειτουργιών, αρχής γενομένης από το 2009, και αργότερα σε πιο εκτενή σειρά δοκιμασιών, περισσότερο από μια δεκαετία μετά.
Η ομάδα διαπίστωσε ότι όσοι είχαν ξεκινήσει μετφορμίνη τη δεκαετία του 1990 είχαν σημαντικά μικρότερη πιθανότητα να εμφανίσουν άνοια αργότερα στη ζωή τους: μόλις το 1,9% όσων έλαβαν μετφορμίνη ανέπτυξε άνοια, έναντι 4,2% στην ομάδα της παρέμβασης στον τρόπο ζωής και 3,5% στην ομάδα του εικονικού φαρμάκου. Η ομάδα της μετφορμίνης εμφάνισε επίσης σημαντικά καλύτερη απόδοση στη μνήμη.
Ο Luchsinger επισημαίνει ότι οι συμμετέχοντες δεν είχαν αρχικά στρατολογηθεί με στόχο τη μελέτη της άνοιας, άρα κάποιοι μπορεί να είχαν πρώιμα σημάδια της πάθησης ή γνωστική έκπτωση στην έναρξη της δοκιμής. Επιπλέον, μόλις 48 άτομα εμφάνισαν άνοια σε ολόκληρη τη μελέτη.
Παρόλα αυτά, τα ευρήματα ενισχύουν τις ενδείξεις ότι η μετφορμίνη έχει προστατευτική δράση, λέει η Miia Kivipelto από το Karolinska Institute στη Σουηδία. Όπως σημειώνει, είναι σπάνιο και πολύτιμο να υπάρχει η δυνατότητα παρακολούθησης συμμετεχόντων για τόσες δεκαετίες.
Μελέτη του 2023 σε περισσότερους από 210.000 ανθρώπους με διαβήτη τύπου 2 δείχνει επίσης ότι η μείωση του κινδύνου άνοιας είναι πιο έντονη σε όσους συνεχίζουν τη μετφορμίνη για μεγαλύτερο διάστημα. «Μια δοκιμή μπορεί να απαντήσει σε ορισμένα ερωτήματα, αλλά όταν συνδυάζεις στοιχεία από διαφορετικές μελέτες, αρχίζουμε πραγματικά να βλέπουμε το μοτίβο πιο καθαρά», λέει η Kivipelto.
Δεν είναι σαφές πώς η μετφορμίνη μπορεί να μειώνει τον κίνδυνο άνοιας, καθώς επηρεάζει πολλά όργανα και συστήματα του σώματος, μεταξύ των οποίων οι αδένες που παράγουν ορμόνες και το ανοσοποιητικό σύστημα. «Μήπως η μετφορμίνη μειώνει, για παράδειγμα, τα αγγειακά νοσήματα στον εγκέφαλο ή τη φλεγμονή στον εγκέφαλο;» λέει ο Luchsinger. «Μήπως μειώνει τον κίνδυνο αμυλοειδούς [της πρωτεΐνης που εμπλέκεται στη νόσο Alzheimer] στον εγκέφαλο;»
Άνθρωποι με γνωστική έκπτωση ή πρώιμο στάδιο άνοιας είδαν τα συμπτώματά τους να βελτιώνονται όταν τους δόθηκαν εξατομικευμένα θεραπευτικά πλάνα που στόχευαν στις προσωπικές τους διατροφικές ελλείψεις, στις συνεχιζόμενες λοιμώξεις και στις περιβαλλοντικές εκθέσεις.
Παρότι η προστατευτική δράση δεν είναι ακόμη ξεκάθαρη, τόσο ο Luchsinger όσο και η Kivipelto επισημαίνουν ότι η μελέτη δεν βρήκε καμία ένδειξη πως η μετφορμίνη αυξάνει τον κίνδυνο άνοιας. «Δεδομένου ότι είναι ένα τόσο ευρέως χρησιμοποιούμενο φάρμακο, αν μπορέσουμε τουλάχιστον να διαπιστώσουμε με βεβαιότητα ότι δεν είναι επιβλαβές, αυτό από μόνο του θα είχε πολύ μεγάλη σημασία για τη δημόσια υγεία», λέει ο Luchsinger.
Ο ίδιος διεξάγει τώρα μια τυχαιοποιημένη ελεγχόμενη δοκιμή με την ονομασία Metformin in Alzheimer’s Dementia Prevention, η οποία παρακολουθεί συμμετέχοντες για 18 μήνες, ώστε να φανεί αν το φάρμακο μειώνει τον κίνδυνο της νόσου Alzheimer, της πιο συχνής μορφής άνοιας. Ο Luchsinger ελπίζει να ανακοινώσει τα αποτελέσματα μέχρι το τέλος του έτους.
Παράλληλα, η Kivipelto ηγείται της μελέτης MET-FINGER, με στόχο να διαπιστωθεί αν οι αλλαγές στον τρόπο ζωής μόνες τους ή σε συνδυασμό με τη μετφορμίνη μπορούν να μειώσουν τον κίνδυνο άνοιας. Τα αποτελέσματα αναμένονται το 2028.
medRxiv DOI: 10.64898/2026.08.05.26359234
Το παρόν κείμενο δημιουργήθηκε με τη χρήση τεχνητής νοημοσύνης.
