Καθώς η Ευρώπη «ψήνεται» σε ό,τι μπορεί να είναι το πιο ζεστό και ξηρό καλοκαίρι που έχει καταγραφεί, η ταχεία μεταμόρφωση του κλίματος γίνεται ολοένα και πιο δύσκολο να αγνοηθεί. Το ερώτημα είναι πόσο ακόμη θα αυξηθεί η θερμοκρασία και τι θα σημαίνει αυτό για τη ζωή στη Γη.
Για να σχηματίσουμε μια εικόνα για το μέλλον, μπορούμε είτε να χρησιμοποιήσουμε υπολογιστικά μοντέλα είτε να εξετάσουμε επεισόδια ταχείας κλιματικής αλλαγής στο γεωλογικό αρχείο. Τα μοντέλα είναι πολύτιμα για να παρακολουθούμε προς τα πού μπορεί να κινείται ο κόσμος μας, όμως η αναδρομή στο βαθύ παρελθόν δίνει ανεκτίμητες πληροφορίες για την αιτία και το αποτέλεσμα. Δείχνει πώς άλλαξε το κλίμα στο παρελθόν και ποιες ήταν οι συνέπειες. Δεν υπάρχει χώρος για εικασίες, καθώς τα στοιχεία βρίσκονται μπροστά μας στα ιζήματα και τα πετρώματα, στα στρώματα πάγου και στα κατάλοιπα της αρχαίας ζωής.
Η αναδρομή στον χρόνο βοηθά επίσης να τοποθετήσουμε τη ανθρωπογενή υπερθέρμανση του πλανήτη στο σωστό πλαίσιο, κάνοντας συγκρίσεις με παλαιότερα επεισόδια απότομης ανόδου της θερμοκρασίας. Και όταν το κάνουμε αυτό, τα νέα δεν είναι καλά. Δεν είναι τόσο η απόλυτη θερμοκρασία το πρόβλημα, καθώς ο κόσμος μας υπήρξε πολύ θερμότερος από σήμερα για μεγάλο μέρος της ιστορίας του, που εκτείνεται σε 4,6 δισεκατομμύρια χρόνια. Το κρίσιμο ζήτημα είναι η ταχύτητα της αλλαγής.
Εκτός ίσως από τις άμεσες συνέπειες της πρόσκρουσης του αστεροειδούς που εξαφάνισε τους δεινοσαύρους πριν από 66 εκατομμύρια χρόνια, τα επίπεδα του διοξειδίου του άνθρακα στην ατμόσφαιρα δεν έχουν αυξηθεί ποτέ τόσο γρήγορα όσο τους τελευταίους δύο αιώνες. Ακόμη χειρότερα, δεν υπάρχει στο γεωλογικό αρχείο ένδειξη ότι η μέση θερμοκρασία της Γης ανέβηκε ποτέ τόσο γρήγορα όσο σήμερα. Αυτό σημαίνει 10 φορές ταχύτερα από ό,τι κατά το Θερμικό Μέγιστο του Παλαιόκαινου-Ηωκαίνου, που χαρακτήρισε ακραίες συνθήκες θερμοκηπίου πριν από 56 εκατομμύρια χρόνια, και τουλάχιστον 20 φορές ταχύτερα από το τέλος της τελευταίας παγετώδους περιόδου.
Η προσεκτική ανάλυση του παρελθόντος μάς επιτρέπει επίσης να αναγνωρίσουμε πιθανά ανάλογα για την πορεία του κόσμου μας στις δεκαετίες και τους αιώνες που έρχονται. Τα τελευταία περίπου 50 εκατομμύρια χρόνια, το κλίμα του πλανήτη ακολούθησε γενικά καθοδική πορεία ψύξης, την οποία τώρα αναστρέφουμε με γρήγορο ρυθμό. Αν θέλετε, πρόκειται για μια διαδικασία «προϊστορικοποίησης». Το πόσο πίσω θα φτάσουμε παραμένει ακόμη στο χέρι μας, όμως είναι βέβαιο ότι τα εγγόνια μας θα μεγαλώσουν σε ένα κλίμα διαφορετικό από κάθε άλλο που έχει γνωρίσει ο ανθρώπινος πολιτισμός.
Μελέτες μοντελοποίησης δείχνουν ότι αν —και παραμένει μεγάλο αν— οι εκπομπές κορυφωθούν έως το 2040 και στη συνέχεια μειωθούν γρήγορα, τότε θα γυρίσουμε το κλιματικό ρολόι 3 εκατομμύρια χρόνια πίσω και θα παραδώσουμε στους απογόνους μας ένα κλίμα του Ύστερου Πλειόκαινου. Τότε, τα επίπεδα του CO2 στην ατμόσφαιρα ήταν πολύ χαμηλότερα από τα σημερινά, στις 330 έως 400 μέρη ανά εκατομμύριο (ppm), όμως η θερμοκρασία ήταν 2,5ºC έως 4ºC πάνω από τον προ-βιομηχανικό μέσο όρο και η στάθμη της θάλασσας 15 έως 25 μέτρα υψηλότερη. Οι συνθήκες του Πλειόκαινου θα μπορούσαν να αρχίσουν να εμφανίζονται ήδη στα ηπειρωτικά ενδότερα από τη δεκαετία του 2030 και να επεκταθούν στη συνέχεια.
Αν δεν περιορίσουμε αρκετά γρήγορα τις εκπομπές ή αν φυσικές ανατροφοδοτήσεις οδηγήσουν σε μεγαλύτερη θέρμανση από την αναμενόμενη, τότε γίνεται πιο πιθανό να πάμε ακόμη πιο πίσω, στο Μειόκαινο. Μιλάμε για μια εποχή πριν από 15 έως 17 εκατομμύρια χρόνια, όταν οι συγκεντρώσεις CO2, στα 400 έως 600 ppm, ήταν λίγο χαμηλότερες έως μέτρια υψηλότερες από τις σημερινές. Ωστόσο, με θερμοκρασία 6ºC έως 8ºC πάνω από τα επίπεδα του 1800, ήταν πολύ υψηλότερη από ό,τι θα περίμενε κανείς για τέτοιες τιμές CO2, κάτι που δείχνει την επίδραση και άλλων παραγόντων θέρμανσης που δεν κατανοούμε ακόμη πλήρως. Η στάθμη της θάλασσας ίσως ήταν 50 μέτρα υψηλότερη από σήμερα.
Η κατάρρευση του θαλάσσιου ρεύματος AMOC μπορεί να έχει ήδη «κλειδώσει»
Αλλά ίσως αυτό να μην είναι το τέλος. Ο σημερινός ρυθμός θέρμανσης, όπως καταγράφεται από δορυφορικές παρατηρήσεις και επιβεβαιώνεται από την ταχύτατα αυξανόμενη ενεργειακή ανισορροπία της Γης, δείχνει ότι η αναδίπλωση του κλιματικού ρολογιού κατά 50 εκατομμύρια χρόνια παραμένει μέσα στα όρια του δυνατού, με την επιστροφή στην αποπνικτική ζέστη του πρώιμου Ηωκαίνου. Τέτοιες συνθήκες θα έκαναν το μεγαλύτερο μέρος του κόσμου μας ακατοίκητο για τους ανθρώπους και θα δοκίμαζαν σοβαρά την ικανότητα του είδους μας να επιβιώσει.
Όπως παρατήρησε σχεδόν πριν από 1.000 χρόνια ο Πέρσης ποιητής και μαθηματικός Ομάρ Καγιάμ: «Όταν θέλω να καταλάβω τι συμβαίνει σήμερα ή να αποφασίσω τι θα γίνει αύριο, κοιτάζω πίσω». Είναι λόγια που μας βοηθούν να σκεφτούμε το κλιματικό μας μέλλον και που τα αγνοούμε με δικό μας κίνδυνο.
Ο Bill McGuire είναι ομότιμος καθηγητής γεωφυσικών και κλιματικών κινδύνων στο University College London. Το βιβλίο του, The Fate of the World: A history and future of the climate crisis, κυκλοφορεί από τις HarperNorth.
