Ένα δικαστήριο ενόρκων στο Λος Άντζελες έκρινε ότι το Instagram και το YouTube σχεδιάστηκαν αμελώς και έβλαψαν την ψυχική υγεία μιας νεαρής χρήστριας. Η απόφαση δεν αφορά το περιεχόμενο των πλατφορμών, αλλά τον ίδιο τον τρόπο που είναι φτιαγμένες — και αυτό αλλάζει τα πάντα.
Για χρόνια, οι μεγάλες εταιρείες κοινωνικής δικτύωσης λειτουργούσαν με μια άτυπη ασυλία: μπορεί να φιλοξενούσαν επιβλαβές περιεχόμενο, αλλά δεν ευθύνονταν γι’ αυτό. Ήταν απλώς η πλατφόρμα. Η απόφαση που εξέδωσε δικαστήριο ενόρκων στο Λος Άντζελες στα τέλη Μαρτίου ίσως να σηματοδοτεί το τέλος αυτής της λογικής.
Δέκα από τους δώδεκα ενόρκους αποφάνθηκαν ότι η Meta και η Google σχεδίασαν αμελώς τις πλατφόρμες τους — το Instagram και το YouTube αντίστοιχα — και ότι αυτός ο σχεδιασμός έπαιξε ουσιαστικό ρόλο στην ψυχολογική κατάρρευση μιας νεαρής γυναίκας, γνωστής ως Κέιλεϊ. Η κοπέλα ισχυρίστηκε ότι οι πλατφόρμες επηρέασαν καταστροφικά την εικόνα που είχε για το σώμα της, οδηγώντας την σε κατάθλιψη και σκέψεις αυτοκτονίας. Οι δύο εταιρείες καλούνται να καταβάλουν συνολικά έξι εκατομμύρια δολάρια αποζημίωση.
Αυτό που κάνει την υπόθεση ιστορική δεν είναι το ποσό — είναι η νομική θεωρία που δοκιμάστηκε και επικυρώθηκε. Οι δικηγόροι της Κέιλεϊ δεν επιτέθηκαν στο περιεχόμενο που είδε στις πλατφόρμες, αλλά στον τρόπο που αυτές είναι κατασκευασμένες: τις ατελείωτες ροές κύλισης, τα βίντεο αυτόματης αναπαραγωγής, τα φίλτρα ομορφιάς, τους αλγόριθμους που κρατούν τον χρήστη κολλημένο στην οθόνη όσο το δυνατόν περισσότερο. Το δικαστήριο συμφώνησε ότι αυτές οι επιλογές σχεδιασμού δεν είναι ουδέτερες — και ότι οι εταιρείες γνώριζαν τους κινδύνους τους.
Η σύγκριση με τη βιομηχανία καπνού δεν είναι τυχαία. Πολλοί νομικοί αναλυτές βλέπουν παραλληλισμούς με τις μεγάλες δίκες κατά των καπνοβιομηχανιών τη δεκαετία του ’90 — υποθέσεις που άλλαξαν ριζικά τον τρόπο με τον οποίο η κοινωνία αντιμετωπίζει ένα εθιστικό προϊόν. Η πρώην ομοσπονδιακή εισαγγελέας Νεάμα Ραχμάνι το έθεσε απλά: θυμάται όταν τα αεροπλάνα είχαν θέσεις καπνιστών. Σήμερα κάθε πακέτο τσιγάρων φέρει προειδοποιήσεις για καρκίνο. Η ετυμηγορία αυτή, λέει, θα μπορούσε να είναι η αρχή μιας εξίσου δραματικής αλλαγής για τα social media.
Η Meta και η Google σκοπεύουν να ασκήσουν έφεση. Η Meta υποστηρίζει ότι μια εφαρμογή δεν μπορεί να φέρει μόνη της την ευθύνη για την ψυχική υγεία ενός εφήβου. Η Google ισχυρίζεται ότι το YouTube δεν είναι καν κοινωνικό δίκτυο. Το TikTok και το Snapchat, που ήταν αρχικά συγκατηγορούμενα, επέλεξαν να συμβιβαστούν πριν φτάσει η υπόθεση στο δικαστήριο — μια κίνηση που από μόνη της λέει πολλά. Η απόφαση ήρθε μάλιστα μία μέρα μετά από άλλη καταδίκη της Meta στο Νέο Μεξικό, με πρόστιμο 375 εκατομμυρίων δολαρίων για αποτυχία προστασίας παιδιών από σεξουαλική εκμετάλλευση στις πλατφόρμες της.
Το ερώτημα που μένει ανοιχτό είναι τι ακριβώς αλλάζει στην πράξη. Αν τα δικαστήρια αρχίσουν να επιβάλλουν αλλαγές στον σχεδιασμό των πλατφορμών — κατάργηση αυτόματης αναπαραγωγής, περιορισμός αλγοριθμικών προτάσεων, απαγόρευση φίλτρων για ανηλίκους — αυτό δεν είναι απλώς ρύθμιση. Είναι επέμβαση στον πυρήνα του επιχειρηματικού μοντέλου τους. Η επισκεψιμότητα, η εξάρτηση, η επιστροφή του χρήστη ξανά και ξανά: αυτό είναι το προϊόν που πουλάνε στους διαφημιστές. Χωρίς αυτό, τα social media γίνονται κάτι πολύ διαφορετικό από αυτό που ξέρουμε σήμερα.
Κάποια μέρα ίσως κοιτάξουμε πίσω σε αυτή την εποχή και αναρωτηθούμε πώς αφήναμε παιδιά να μεγαλώνουν μέσα σε συστήματα σχεδιασμένα να τα κρατούν κολλημένα — ακριβώς όπως αναρωτιόμαστε σήμερα για τις θέσεις καπνιστών στα αεροπλάνα.
