Νέα έρευνα επιβεβαιώνει αυτό που πολλοί υποψιαζόμαστε: όταν κάποιος ωφελείται από μια καλή πράξη, τείνουμε να την υποτιμούμε ή και να την καταδικάζουμε. Το φαινόμενο έχει όνομα — “tainted altruism” — και αποκαλύπτει κάτι ενδιαφέρον για τον τρόπο που αξιολογούμε τους άλλους.
Υπάρχει ένα παλιό επεισόδιο των Friends όπου η Phoebe και ο Joey μπλέκουν σε φιλοσοφική συζήτηση για την αλτρουισμό. Ο Joey υποστηρίζει ότι κάθε καλή πράξη είναι στην ουσία εγωιστική — κάνεις το καλό γιατί σε κάνει να νιώθεις καλά, άρα κερδίζεις κάτι. Η Phoebe αντιστέκεται, αλλά δυσκολεύεται να βρει αντιπαράδειγμα. Αυτή η σκηνή, γραμμένη για γέλιο, αγγίζει ένα ψυχολογικό φαινόμενο που οι ερευνητές μελετούν εδώ και χρόνια.
Το φαινόμενο λέγεται “do-gooder derogation” — η αυθόρμητη τάση μας να υποτιμούμε ή και να επικρίνουμε ανθρώπους που κάνουν καλές πράξεις. Δεν είναι απλώς σκεπτικισμός. Σε πειράματα με το λεγόμενο “public goods game”, όπου οι συμμετέχοντες καλούνται να μοιραστούν χρήματα με μια ομάδα, οι πιο γενναιόδωροι παίκτες δεν ανταμείβονται με εκτίμηση — αντίθετα, συχνά τιμωρούνται. Οι υπόλοιποι τους θεωρούν απειλή για την κοινωνική ισορροπία, σαν να τους κάνουν να φαίνονται κατώτεροι. Η ψυχολόγος Nichola Raihani του University College London το περιγράφει ως “status game”: υποψιαζόμαστε ότι ο γενναιόδωρος παίζει για να ανέβει στην κοινωνική ιεραρχία.
Ο Sebastian Hafenbrädl, ερευνητής στο Πανεπιστήμιο της Ναβάρας, πήγε ένα βήμα παραπέρα. Μελέτησε το λεγόμενο “tainted altruism effect” — την παρατήρηση ότι κρίνουμε πολύ πιο αυστηρά κάποιον που κρύβει ένα προσωπικό κίνητρο πίσω από μια φιλανθρωπική πράξη, σε σχέση με κάποιον που κρύβει το ίδιο κίνητρο πίσω από μια καθημερινή δραστηριότητα. Φανταστείτε έναν τύπο που εθελοντεύει σε συσσίτιο για να πλησιάσει κάποιον που του αρέσει. Τον κρίνουμε πολύ χειρότερα από έναν άλλο που παίρνει δουλειά σε καφετέρια για τον ίδιο λόγο — παρόλο που και οι δύο κρύβουν το αληθινό τους κίνητρο.
Η εξήγηση που προτείνει ο Hafenbrädl είναι αποκαλυπτική: αυτό που μας ενοχλεί δεν είναι το ίδιο το προσωπικό συμφέρον, αλλά η αίσθηση ότι κάποιος εισπράττει κοινωνικές ανταμοιβές — εκτίμηση, φήμη, αξιοπιστία — χωρίς να τις έχει πραγματικά κερδίσει. Όταν ο ίδιος τύπος ομολογεί την αλήθεια στο πρόσωπο που τον ενδιαφέρει, η αυστηρή κρίση εξαφανίζεται. Δεν παριστάνει πλέον τον αλτρουιστή — άρα δεν “κλέβει” κοινωνικό κεφάλαιο.
Το ίδιο μοτίβο εμφανίζεται και σε επιχειρηματικά πλαίσια. Ένας ιδιοκτήτης θερέτρου που καθαρίζει τις παραλίες του κρίνεται πολύ πιο αυστηρά όταν χρησιμοποιεί αυτή την πράξη για διαφήμιση, παρά όταν δεν την αναφέρει δημόσια. Το “greenwashing” ενοχλεί ακριβώς γιατί εκμεταλλεύεται την εικόνα της αρετής για εμπορικό κέρδος.
Υπάρχει, βέβαια, μια αποχρώσεις που αξίζει να σημειωθεί: το να κάνεις κάτι καλό επειδή απλώς σε κάνει να νιώθεις καλά — η λεγόμενη “warm glow” — δεν τιμωρείται εξίσου. Οι άνθρωποι που δίνουν αίμα ή κάνουν δωρεές για προσωπική ικανοποίηση κρίνονται πολύ πιο ευνοϊκά από αυτούς που φαίνεται να κυνηγούν δημόσια αναγνώριση. Η διαφορά είναι λεπτή αλλά σημαντική: το ένα είναι εσωτερικό κέρδος, το άλλο εξωτερικό.
Το ερώτημα που μένει ανοιχτό είναι αν αυτή η υποψία μάς κάνει καλό ή κακό ως κοινωνία. Αν κρίνουμε υπερβολικά αυστηρά κάθε καλή πράξη που συνοδεύεται από κάποιο όφελος, κινδυνεύουμε να αποθαρρύνουμε ακριβώς τις συμπεριφορές που θέλουμε να ενθαρρύνουμε. Ίσως το πιο ειλικρινές ερώτημα δεν είναι “γιατί το κάνει;” αλλά “βοηθάει κάποιον;”
