Ερευνητές εντόπισαν για πρώτη φορά συνδυασμό φαρμάκων που ενισχύει το γλυμφατικό σύστημα του εγκεφάλου — τον φυσικό μηχανισμό αποβολής αποβλήτων — και βελτιώνει σημαντικά την απομάκρυνση πρωτεϊνών που συνδέονται με το Alzheimer. Αν η επίδραση αποδειχθεί σταθερή μακροπρόθεσμα, θα μπορούσε να καθυστερήσει την εμφάνιση της νόσου κατά επτά χρόνια.
Ο εγκέφαλος έχει το δικό του σύστημα αποχέτευσης. Το γλυμφατικό σύστημα — ένα δίκτυο καναλιών γύρω από τα αιμοφόρα αγγεία — αντλεί υγρά απόβλητα προς το λεμφικό σύστημα, απ’ όπου αποβάλλονται μέσω του αίματος. Λειτουργεί κυρίως κατά τη διάρκεια του βαθύτερου ύπνου, όταν αργά εγκεφαλικά κύματα σπρώχνουν τα απόβλητα έξω από τα κύτταρα. Με την ηλικία, όμως, αυτός ο μηχανισμός εξασθενεί — και στο Alzheimer επιδεινώνεται δραματικά.
Τώρα, μια ομάδα ερευνητών με επικεφαλής τον Paul Dagum από τη φαρμακευτική εταιρεία Applied Cognition στην Καλιφόρνια ανακάλυψε ότι ένας συνδυασμός δύο ήδη γνωστών φαρμάκων μπορεί να «ξυπνήσει» ξανά αυτό το σύστημα. Το πρώτο, η δεξμεδετομιδίνη, χρησιμοποιείται συνήθως ως κατασταλτικό σε ιατρικές επεμβάσεις και έχει ήδη δείξει σε πειράματα με ποντίκια ότι ενισχύει τα αργά εγκεφαλικά κύματα και επιταχύνει την αποβολή αποβλήτων. Το δεύτερο, η μιδοδρίνη, αντιμετωπίζει την πτώση πίεσης — μια συνηθισμένη παρενέργεια της δεξμεδετομιδίνης.
Στη μελέτη συμμετείχαν 19 ενήλικες με μέση ηλικία τα 60 χρόνια, χωρίς χρόνια νοσήματα ή νευρολογικά προβλήματα. Μετά από μια νύχτα αποστέρησης ύπνου σε εργαστηριακές συνθήκες, έλαβαν για τέσσερις ώρες έγχυση δεξμεδετομιδίνης μαζί με δισκίο μιδοδρίνης. Σε δεύτερη φάση, επαναλήφθηκε το πείραμα με εικονικά σκευάσματα. Η σύγκριση των δειγμάτων αίματος έδειξε ότι ο συνδυασμός — που η εταιρεία ονομάζει ACX-02 — απομάκρυνε αποτελεσματικότερα δύο πρωτεΐνες, αμυλοειδή και ταυ, που είναι ιδιαίτερα επιρρεπείς στο να αναδιπλώνονται λανθασμένα και να σχηματίζουν τις χαρακτηριστικές πλάκες του Alzheimer.
Η ομάδα εκτιμά ότι αν η επίδραση του ACX-02 διατηρηθεί σε βάθος χρόνου, θα μπορούσε να καθυστερήσει την εμφάνιση ή επιδείνωση της νόσου κατά περίπου επτά χρόνια. Ο μηχανισμός φαίνεται τριπλός: ενίσχυση των αργών εγκεφαλικών κυμάτων κατά τη μετάβαση από ελαφρύ σε βαθύ ύπνο, αύξηση της ροής υγρών μέσα στον εγκέφαλο και πιο έντονη διαστολή και συστολή των αιμοφόρων αγγείων, που λειτουργεί σαν αντλία για τα γλυμφατικά κανάλια.
Η σύγκριση με τις υπάρχουσες θεραπείες είναι αποκαλυπτική. Τα αντισώματα lecanemab και donanemab, που έχουν εγκριθεί στις ΗΠΑ και το Ηνωμένο Βασίλειο, στοχεύουν επίσης τις αμυλοειδείς πλάκες, αλλά η επίδρασή τους στα συμπτώματα παραμένει περιορισμένη — και συνοδεύονται από σοβαρές παρενέργειες, όπως αιμορραγία και οίδημα στον εγκέφαλο. Στη μελέτη του ACX-02 δεν παρατηρήθηκαν σοβαρές παρενέργειες, κάτι που οι ερευνητές αποδίδουν στο ότι η προσέγγιση δεν ενεργοποιεί τα ανοσοκύτταρα του εγκεφάλου με τον τρόπο που κάνουν τα αντισώματα. Επιπλέον, το ACX-02 στοχεύει και τις δύο πρωτεΐνες ταυτόχρονα, κάτι που θα μπορούσε να σημαίνει μεγαλύτερο γνωστικό όφελος.
Το επόμενο βήμα είναι κλινικές μελέτες σε ανθρώπους με πρώιμο Alzheimer. Παράλληλα, οι ερευνητές εξετάζουν αν η δεξμεδετομιδίνη θα μπορούσε να αναπτυχθεί σε μορφή χαπιού για τη διαχείριση της γνωστικής έκπτωσης μετά από αποστέρηση ύπνου. Αν η υπόσχεση επιβεβαιωθεί, το γλυμφατικό σύστημα θα μπορούσε να αποδειχθεί το κλειδί όχι μόνο για το Alzheimer, αλλά και για άλλες νευροεκφυλιστικές παθήσεις — από το Parkinson ως τις χρόνιες διαταραχές ύπνου.
