Ακόμα κι αν οι συγκρούσεις στη Μέση Ανατολή σταματούσαν αύριο, οι τιμές καυσίμων, λιπασμάτων και φυτοφαρμάκων έχουν ήδη αρχίσει να σκαρφαλώνουν — και οι επιπτώσεις στα τρόφιμα θα φανούν τους επόμενους μήνες. Βρισκόμαστε μπροστά σε μια κρίση που θυμίζει τη δεκαετία του ’70, αλλά με περισσότερες μεταβλητές και λιγότερα περιθώρια αντίδρασης.
Οι τιμές τροφίμων παγκοσμίως βρίσκονται ήδη κοντά στα ιστορικά υψηλά της δεκαετίας του ’70 — την εποχή της ενεργειακής κρίσης που πυροδοτήθηκε, τότε όπως και τώρα, από συγκρούσεις στη Μέση Ανατολή. Η διαφορά είναι ότι σήμερα έχουμε επιπλέον την κλιματική αλλαγή, την πανδημία, τον πόλεμο στην Ουκρανία και μια παγκόσμια οικονομία πολύ πιο αλληλεξαρτημένη από ό,τι πριν από πενήντα χρόνια. «Βρισκόμαστε σε ένα είδος τέλειας καταιγίδας, και δεν υπάρχει εύκολη διέξοδος», λέει ο Tim Benton του Πανεπιστημίου του Leeds.
Το πρόβλημα ξεκινά από το πετρέλαιο, αλλά δεν σταματά εκεί. Το ντίζελ κινεί τα αγροτικά μηχανήματα, τα πλοία και τα φορτηγά που μεταφέρουν τρόφιμα σε όλο τον κόσμο. Όταν ανεβαίνει η τιμή του αργού, ανεβαίνει σταδιακά και το κόστος κάθε τροφίμου στο ράφι του σούπερ μάρκετ. Πιο κρίσιμα, όμως, είναι τα λιπάσματα. Το Κατάρ παράγει το 15% της παγκόσμιας ουρίας — του βασικού αζωτούχου λιπάσματος — και το 50% αυτής που διατίθεται στις διεθνείς αγορές. Αυτή τη στιγμή, ελάχιστη ποσότητα περνά από το Στενό του Ορμούζ. Παράλληλα, εργοστάσια λιπασμάτων σε Ινδία, Μπαγκλαντές και Πακιστάν κλείνουν επειδή δεν μπορούν να εξασφαλίσουν φυσικό αέριο από τον Περσικό Κόλπο. «Αν σταματούσαμε εντελώς τη χρήση ανόργανων λιπασμάτων παγκοσμίως, πιθανότατα θα έβλεπαμε τη μισή ανθρωπότητα να πεινά», λέει ο Matin Qaim του Πανεπιστημίου της Βόννης.
Οι τιμές αζωτούχων λιπασμάτων έχουν ήδη ανέβει πάνω από 30% και ενδέχεται να συνεχίσουν. Αν διπλασιαστούν, οι τιμές τροφίμων θα μπορούσαν να αυξηθούν κατά 20 με 30%, εκτιμά ο Qaim. Σε αυτό προστίθενται τα φυτοφάρμακα, που παράγονται από νάφθα — παράγωγο ορυκτών καυσίμων — και τα οποία είναι απαραίτητα για να αντιμετωπιστούν οι εχθροί των καλλιεργειών που πολλαπλασιάζονται καθώς ο πλανήτης ζεσταίνεται. Τρεις από τους μεγαλύτερους κόμβους εξαγωγής νάφθας στον κόσμο έχουν ήδη πληγεί από επιθέσεις drones μέσα στον Μάρτιο.
Το αποτέλεσμα είναι ότι πολλοί αγρότες, αντιμέτωποι με εκτοξευμένο κόστος και αβεβαιότητα, ενδέχεται να φυτέψουν λιγότερο τις επόμενες εβδομάδες. Αυτό σημαίνει μικρότερες σοδειές και υψηλότερες τιμές αργότερα μέσα στο χρόνο. Και ενώ τα παγκόσμια αποθέματα τροφίμων είναι προς το παρόν επαρκή, αυτό μπορεί να αλλάξει γρήγορα αν η σύγκρουση παραταθεί ή αν ακραία καιρικά φαινόμενα — που γίνονται όλο και πιο συχνά λόγω κλιματικής αλλαγής — χτυπήσουν τις καλλιέργειες. «Υπάρχει μεγάλη πιθανότητα αυτό να ξεφύγει από τον έλεγχο και να οδηγήσει σε μια εξίσου σοβαρή, αν όχι χειρότερη, κρίση», λέει η Jennifer Clapp του Πανεπιστημίου Waterloo.
Υπάρχουν βραχυπρόθεσμα μέτρα που θα μπορούσαν να μετριάσουν τη ζημιά. Το πιο άμεσο είναι η μείωση της παραγωγής βιοκαυσίμων από τρόφιμα — σήμερα πάνω από το 5% των θερμίδων που παράγονται παγκοσμίως καταλήγουν σε ντεπόζιτα αυτοκινήτων αντί για πιάτα. Στην Ευρώπη, εκτιμάται ότι καίγονται καθημερινά τρόφιμα ισοδύναμα με 15 εκατομμύρια φραντζόλες ψωμί για παραγωγή ενέργειας. Αντί να αντιμετωπιστεί αυτό, ορισμένες κυβερνήσεις κινούνται προς την αντίθετη κατεύθυνση: οι ΗΠΑ ανακοίνωσαν αύξηση της αναλογίας βιοαιθανόλης στα καύσιμα για να περιορίσουν τις τιμές στο πρατήριο — μια κίνηση που θα έχει δυσανάλογα μεγάλη επίπτωση στις αγορές τροφίμων για ελάχιστο όφελος στην ενέργεια. Μακροπρόθεσμα, η απάντηση βρίσκεται στην επιτάχυνση της ενεργειακής μετάβασης, στην παραγωγή λιπασμάτων από ανανεώσιμη ηλεκτρική ενέργεια και στην αλλαγή διατροφικών προτύπων — λιγότερο κρέας από σιτηρά, περισσότερα όσπρια που δεσμεύουν άζωτο μόνα τους. Η κρίση αυτή δεν είναι απλώς μια ακόμα διαταραχή της αλυσίδας εφοδιασμού. Είναι μια υπενθύμιση ότι το παγκόσμιο σύστημα τροφίμων είναι πιο εύθραυστο από ό,τι φαίνεται — και ότι οι επιλογές που κάνουμε τώρα θα καθορίσουν πόσοι άνθρωποι θα πεινάσουν στα επόμενα χρόνια.
