Δύο μεγάλες αγωγές στην Καλιφόρνια στρέφονται εναντίον Meta, Google, Snap, ByteDance και Discord, με το επιχείρημα ότι ο ίδιος ο σχεδιασμός των πλατφορμών είναι επικίνδυνος για τους νέους. Δεν αμφισβητούν το περιεχόμενο — αμφισβητούν τη δομή: το endless scroll, τις ειδοποιήσεις, τους αλγόριθμους. Αν κερδίσουν, το social media όπως το ξέρουμε μπορεί να αλλάξει για πάντα.
Ήθελες να ελέγξεις το ημερολόγιό σου. Σαράντα πέντε λεπτά αργότερα βλέπεις βίντεο με κοράκια στον Πύργο του Λονδίνου, street food από την Ινδονησία και κάτι ολοένα πιο σκοτεινό που δεν θυμάσαι πώς βρέθηκε εκεί. Αυτή η εμπειρία δεν είναι τυχαία. Είναι σχεδιασμένη.
Αυτή ακριβώς η διαπίστωση βρίσκεται στον πυρήνα δύο δικαστικών υποθέσεων που εκδικάζονται αυτή τη στιγμή στην Καλιφόρνια. Χιλιάδες ενάγοντες — από σχολικές περιφέρειες μέχρι γονείς που έχασαν παιδιά — στρέφονται εναντίον των Meta, Google, Snap, ByteDance και Discord. Το επιχείρημά τους δεν αφορά κάποιο συγκεκριμένο βίντεο ή ανάρτηση. Αφορά τον τρόπο που οι ίδιες οι πλατφόρμες είναι φτιαγμένες: το αυτόματο παιχνίδι βίντεο, η ατέρμονη κύλιση, οι αλγόριθμοι που τροφοδοτούν εμμονές. Αυτά τα χαρακτηριστικά, λένε οι αγωγές, δεν είναι απλώς ενοχλητικά — είναι ελαττώματα που μετατρέπουν τις εφαρμογές σε εθιστικά προϊόντα, ιδιαίτερα επικίνδυνα για ανήλικους.
Για χρόνια, η νομική ασπίδα των εταιρειών ήταν το Section 230 του αμερικανικού Communications Decency Act — μια διάταξη που τις απαλλάσσει από ευθύνη για το περιεχόμενο που αναρτούν οι χρήστες. Γράφτηκε τη δεκαετία του ’90, όταν κανείς δεν είχε φανταστεί τον αλγοριθμικό εθισμό ή τους influencers που ενθαρρύνουν επικίνδυνες συμπεριφορές για περισσότερα likes. Πολλές προσπάθειες ρύθμισης των social media έχουν προσκρούσει σε αυτή τη διάταξη ή σε επιχειρήματα ελευθερίας του λόγου — και έχουν καταρρεύσει στα δικαστήρια. Οι νέες αγωγές παρακάμπτουν έξυπνα αυτό το εμπόδιο: δεν μιλούν για το τι λένε οι πλατφόρμες, αλλά για το πώς λειτουργούν.
Η αναλογία που χρησιμοποιούν οι δικηγόροι είναι αποκαλυπτική: οι καπνοβιομηχανίες. Στη δεκαετία του ’90, η αμερικανική κυβέρνηση κέρδισε μια ιστορική δίκη αποδεικνύοντας ότι οι εταιρείες γνώριζαν ότι το προϊόν τους ήταν εθιστικό και επικίνδυνο, αλλά το απέκρυπταν. Το αποτέλεσμα ήταν τεράστιες αποζημιώσεις, προειδοποιητικές ετικέτες και τέλος στη διαφήμιση που απευθυνόταν σε παιδιά. Τώρα, διαρροές εσωτερικών εγγράφων από τη Meta υποδηλώνουν ότι η εταιρεία γνώριζε τι έκανε το προϊόν της. Σε μια αποσφράγιστη δικαστική υπόθεση για έφηβη που έγινε αυτοκτονική μετά από εθισμό στα social media, εσωτερικό μήνυμα υπαλλήλου του Instagram έλεγε χαρακτηριστικά: «Το Instagram είναι ναρκωτικό. Είμαστε βασικά έμποροι.»
Το αποτέλεσμα αυτών των δικών δεν είναι βέβαιο. Αλλά αν τα δικαστήρια αποφανθούν ότι ο σχεδιασμός των πλατφορμών συνιστά ελαττωματικό προϊόν, οι συνέπειες θα είναι βαθιές. Οι εταιρείες θα αναγκαστούν να επανεξετάσουν τα ίδια τα θεμέλια της αρχιτεκτονικής τους — όχι απλώς να βάλουν φίλτρα σε κάποια βίντεο. Το ερώτημα που μένει ανοιχτό είναι αν η αμερικανική δικαιοσύνη είναι έτοιμη να παραδεχτεί αυτό που πολλοί χρήστες ξέρουν εδώ και χρόνια: το πρόβλημα δεν είναι αυτό που βλέπουμε, αλλά το σύστημα που μας κάνει να μην μπορούμε να σταματήσουμε να κοιτάμε.
