Το Μπέη Χαμάμ, το παλαιότερο και μεγαλύτερο οθωμανικό λουτρό της Θεσσαλονίκης, άνοιξε ξανά τις πόρτες του στο κοινό μετά από δεκαετίες εγκατάλειψης. Μια αποκατάσταση 1,5 εκατομμυρίου ευρώ έφερε στο φως μαρμάρινα δάπεδα, οκτάγωνες δεξαμενές και τοιχογραφίες που είχαν κρυφτεί για χρόνια κάτω από μεταγενέστερες επεμβάσεις.
Υπάρχουν κτίρια που επιβιώνουν από αυτοκρατορίες. Το Μπέη Χαμάμ είναι ένα από αυτά. Χτίστηκε το 1444 με εντολή του Σουλτάνου Μουράτ Β΄, λίγα χρόνια μετά την οθωμανική κατάκτηση της Θεσσαλονίκης, και για πέντε αιώνες λειτούργησε ως χώρος καθαριότητας, χαλάρωσης και κοινωνικής ζωής. Έκλεισε το 1968 — όχι από πόλεμο ή καταστροφή, αλλά από τη σύγχρονη υδραυλική εγκατάσταση που έκανε τα δημόσια λουτρά περιττά. Τώρα, μετά από μια αποκατάσταση 1,5 εκατομμυρίου ευρώ, το παλαιότερο και μεγαλύτερο οθωμανικό χαμάμ της πόλης είναι ξανά ανοιχτό στο κοινό.
Το κτίριο ήταν διπλό από την αρχή: χωριστά τμήματα για άνδρες και γυναίκες, με τη δική του είσοδο, τη δική του ατμόσφαιρα, τη δική του κοινωνική λογική. Για αιώνες, το γυναικείο τμήμα παρέμενε απρόσιτο στο ευρύ κοινό. Η αποκατάσταση το άλλαξε αυτό: για πρώτη φορά, οι επισκέπτες μπορούν να δουν και τις δύο πτέρυγες.
Οι εργασίες δεν ήταν απλή συντήρηση. Οι ομάδες της Εφορείας Αρχαιοτήτων αφαίρεσαν μεταγενέστερες προσθήκες του 20ού αιώνα που είχαν καλύψει το αρχικό κτίριο, και αποκάλυψαν ό,τι είχε κρυφτεί από κάτω: μαρμάρινα δάπεδα, οκτάγωνες δεξαμενές, περιμετρικά καθίσματα και εκτενείς φυτικές τοιχογραφίες. Κάθε στρώμα αφαίρεσης ήταν και ένα βήμα πίσω στον χρόνο.
Η μεγαλύτερη έκπληξη ήρθε κατά τη διάρκεια των εργασιών: μια οκτάγωνη μαρμάρινη λεκάνη, πιθανότατα τελετουργικής χρήσης, ανακαλύφθηκε θαμμένη κάτω από τις μεταγενέστερες επεμβάσεις. Ακόμα και οι αρχαιολόγοι δεν την περίμεναν. «Το μνημείο», είπε ο αρχαιολόγος Κωνσταντίνος Ράπτης, «συνδέει το παρελθόν με τη σύγχρονη πολιτιστική ζωή της Θεσσαλονίκης».
Το Μπέη Χαμάμ δεν είναι απλώς ένα αρχαιολογικό εύρημα. Είναι μια υπενθύμιση ότι οι πόλεις είναι στρωματογραφία — ιστορίες που η μία καλύπτει την άλλη, μέχρι κάποιος να αποφασίσει να σκάψει. Στη Θεσσαλονίκη, μια πόλη που έχει ζήσει κάτω από Βυζαντινούς, Οθωμανούς, Εβραίους εμπόρους και νεοελληνικό κράτος, αυτή η στρωματογραφία είναι πιο πυκνή από οπουδήποτε αλλού στην Ελλάδα. Το χαμάμ που άνοιξε ξανά δεν είναι μουσείο — είναι ζωντανό κομμάτι της πόλης που επιστρέφει στη θέση του.
