Στα ερείπια του πιο ραδιενεργού κτιρίου στη Γη, ένας μαύρος μύκητας όχι απλώς επιβιώνει — φαίνεται να ευδοκιμεί. Ο Cladosporium sphaerospermum χρησιμοποιεί τη μελανίνη του με τρόπο που θυμίζει φωτοσύνθεση, μετατρέποντας ενδεχομένως την ιονίζουσα ακτινοβολία σε ενέργεια. Η επιστήμη δεν έχει ακόμα αποδείξει πώς ακριβώς το κάνει — και αυτό το κάνει ακόμα πιο ενδιαφέρον.
Σχεδόν σαράντα χρόνια μετά την έκρηξη του αντιδραστήρα στο Τσερνόμπιλ, η ζώνη αποκλεισμού παραμένει απαγορευμένη για τους ανθρώπους. Για έναν μαύρο μύκητα, όμως, φαίνεται να είναι κάτι σαν παράδεισος.
Στα τέλη της δεκαετίας του ’90, μια ομάδα επιστημόνων υπό τη μικροβιολόγο Νέλι Ζντάνοβα της Ουκρανικής Εθνικής Ακαδημίας Επιστημών μπήκε στο καταφύγιο που περιβάλλει τον κατεστραμμένο αντιδραστήρα για να δει τι ζει εκεί μέσα. Αυτό που βρήκε τους άφησε άναυδους: 37 είδη μυκήτων, οι περισσότεροι με σκούρο ή εντελώς μαύρο χρώμα, πλούσιοι σε μελανίνη. Ανάμεσά τους κυριαρχούσε ο Cladosporium sphaerospermum — και μάλιστα στα πιο ραδιενεργά σημεία.
Η ιονίζουσα ακτινοβολία είναι από τις πιο επικίνδυνες μορφές ενέργειας για τους ζωντανούς οργανισμούς. Σπάει μόρια, διαταράσσει βιοχημικές αντιδράσεις, κατακερματίζει το DNA. Για τον άνθρωπο, έκθεση σε υψηλές δόσεις σημαίνει ακτινοβολική δηλητηρίαση και θάνατο. Για τον C. sphaerospermum, φαίνεται να σημαίνει κάτι εντελώς διαφορετικό.
Το 2008, οι επιστήμονες Εκατερίνα Νταντάτσοβα και Αρτούρο Κάσαντεβαλ του Albert Einstein College of Medicine πρότειναν έναν μηχανισμό που έκτοτε έχει τροφοδοτήσει την επιστημονική φαντασία: η ραδιοσύνθεση. Σύμφωνα με αυτή την υπόθεση, ο μύκητας χρησιμοποιεί τη μελανίνη του για να «συλλέγει» ιονίζουσα ακτινοβολία και να την μετατρέπει σε χρήσιμη ενέργεια — με τον ίδιο τρόπο που τα φυτά χρησιμοποιούν τη χλωροφύλλη για να αξιοποιούν το φως του ήλιου. Παράλληλα, η μελανίνη λειτουργεί και ως ασπίδα προστασίας από τις πιο καταστροφικές επιδράσεις της ακτινοβολίας.
Το 2022, η υπόθεση απέκτησε ένα ακόμα ενδιαφέρον κεφάλαιο: ερευνητές έστειλαν δείγματα του μύκητα στον Διεθνή Διαστημικό Σταθμό και τα εξέθεσαν στην κοσμική ακτινοβολία. Αισθητήρες κάτω από το τρυβλίο Petri έδειξαν ότι λιγότερη ακτινοβολία διαπερνούσε τον μύκητα σε σχέση με το δείγμα ελέγχου. Αυτό ανοίγει ένα εντελώς πρακτικό ερώτημα: θα μπορούσε ο C. sphaerospermum να χρησιμεύσει ως βιολογική ασπίδα για αστροναύτες σε μελλοντικές αποστολές στον Άρη ή πέρα από αυτόν;
Το πρόβλημα είναι ότι η ραδιοσύνθεση παραμένει θεωρία. Κανείς δεν έχει καταφέρει να αποδείξει ότι ο μύκητας πράγματι δεσμεύει άνθρακα μέσω ιονίζουσας ακτινοβολίας, ούτε να χαρτογραφήσει ένα σαφές μεταβολικό μονοπάτι. Όπως σημείωσε ομάδα ερευνητών του Stanford, η πραγματική ραδιοσύνθεση «παραμένει να αποδειχθεί». Και δεν είναι όλοι οι σκουρόχρωμοι μύκητες ίδιοι: άλλα είδη με μελανίνη δείχνουν αυξημένη παραγωγή χρωστικής αλλά όχι ανάπτυξη κάτω από ακτινοβολία, ενώ ο C. sphaerospermum φαίνεται να κάνει κάτι διαφορετικό — και ακόμα ανεξήγητο.
Αυτό που ξέρουμε με βεβαιότητα είναι ότι ένας μαύρος, βελούδινος μύκητας έχει βρει τρόπο να ζει — και ίσως να ευδοκιμεί — σε ένα περιβάλλον που θα σκότωνε έναν άνθρωπο σε ώρες. Είτε πρόκειται για εξελικτική προσαρμογή είτε για μηχανισμό επιβίωσης υπό ακραίες συνθήκες, το αποτέλεσμα είναι το ίδιο: η ζωή βρίσκει πάντα έναν τρόπο να υπάρχει, ακόμα και εκεί που εμείς έχουμε αποτύχει να επιβιώσουμε.
