Οι μεγάλες πλατφόρμες έχουν σχεδιαστεί εξ αρχής για να μην μπορείς να φύγεις από αυτές. Νέοι νόμοι στην ΕΕ και τη Βρετανία στοχεύουν να σπάσουν αυτή την εξάρτηση, επιβάλλοντας διαλειτουργικότητα — δηλαδή το δικαίωμα να φύγεις χωρίς να χάσεις τις επαφές και τις κοινότητές σου.
Υπάρχει ένας λόγος που συνεχίζεις να χρησιμοποιείς πλατφόρμες που δεν σου αρέσουν πια. Δεν είναι αδυναμία χαρακτήρα — είναι σχεδιασμός. Το Facebook, το Twitter, το Instagram και οι υπόλοιπες μεγάλες πλατφόρμες έχουν χτιστεί με έναν συγκεκριμένο στόχο: να κάνουν την αποχώρηση όσο πιο επώδυνη γίνεται. Στα οικονομικά αυτό λέγεται “κόστος μετάβασης” — ό,τι χάνεις αν αποφασίσεις να φύγεις. Και στην περίπτωση των social media, αυτό που χάνεις είναι οι άνθρωποί σου.
Εσωτερικά έγγραφα που αποκαλύφθηκαν στο πλαίσιο της αντιμονοπωλιακής υπόθεσης της FTC κατά του Facebook έδειξαν ότι στελέχη της εταιρείας σχεδίαζαν συστηματικά χαρακτηριστικά που θα έκαναν “πολύ δύσκολη” την αλλαγή πλατφόρμας. Δεν ήταν παράπλευρη συνέπεια — ήταν στρατηγική επιλογή. Κρατάς εσύ τους φίλους σου όμηρους στο Facebook, και αυτοί κρατούν εσένα. Η πλατφόρμα απλώς εκμεταλλεύεται αυτή την αμοιβαία εξάρτηση.
Το αποτέλεσμα είναι αυτό που ο συγγραφέας Cory Doctorow έχει ονομάσει “enshittification” — μια διαδικασία κατά την οποία οι πλατφόρμες σταδιακά χειροτερεύουν, μεταφέροντας αξία από τους χρήστες στους μετόχους, ενώ ταυτόχρονα διατηρούν τους χρήστες παγιδευμένους. Το 2023 ήταν η χρονιά που αυτή η διαδικασία έγινε αδύνατο να αγνοηθεί: το Twitter/X, το Reddit, το Facebook, το Instagram, το Discord — όλα επιδεινώθηκαν δραματικά, κι όμως οι χρήστες δεν έφυγαν μαζικά. Δεν μπορούσαν.
Η απάντηση της Ευρώπης έρχεται με τη μορφή του Digital Markets Act, ενός νόμου που για πρώτη φορά εστιάζει όχι στο να κάνει τις πλατφόρμες καλύτερες, αλλά στο να κάνει ευκολότερη την αποχώρηση από αυτές. Το κλειδί είναι η έννοια της διαλειτουργικότητας: το δικαίωμα να φύγεις από μια πλατφόρμα και να συνεχίσεις να επικοινωνείς με αυτούς που έμειναν πίσω. Φαντάσου να εγκαταλείπεις το Facebook για έναν ανεξάρτητο Mastodon server, αλλά να εξακολουθείς να βλέπεις τις αναρτήσεις και να ανταλλάσσεις μηνύματα με φίλους που δεν έχουν κάνει ακόμα το βήμα. Αυτό δεν είναι ουτοπία — είναι αυτό που ο νόμος επιχειρεί να επιβάλει.
Στη Βρετανία, το Digital Markets, Competition and Consumers Bill κινείται προς την ίδια κατεύθυνση, δίνοντας επιτέλους εκτελεστικές αρμοδιότητες στην αρμόδια ρυθμιστική αρχή. Στις ΗΠΑ, αντίστοιχα νομοσχέδια έχουν κολλήσει στο Κογκρέσο μετά από έντονο lobbying από τον κλάδο. Αλλά αν η ΕΕ και η Βρετανία επιβάλουν διαλειτουργικότητα στις μεγάλες πλατφόρμες, οι συνέπειες θα είναι παγκόσμιες — οι εταιρείες δεν μπορούν να διατηρούν δύο παράλληλες αρχιτεκτονικές για διαφορετικές αγορές.
Το ερώτημα δεν είναι πια αν οι ψηφιακές αγορές χρειάζονται ρύθμιση, αλλά αν η ρύθμιση θα φτάσει αρκετά βαθιά. Το να υποχρεωθεί το Facebook να ανοίξει τους τοίχους του κήπου του δεν είναι απλώς τεχνική αλλαγή — είναι μετατόπιση ισχύος. Και οι πλατφόρμες το ξέρουν αυτό καλύτερα από όλους.
