Τα ίχνη της Νεκράς Θάλασσας ίσως εξηγούν το στέγνωμα της Μεσογείου

Πριν από περίπου 5,5 εκατομμύρια χρόνια η Μεσόγειος Θάλασσα σχεδόν στέγνωσε εντελώς, αφήνοντας πίσω της στρώματα αλατιού πάχους έως και 3 χιλιομέτρων, τα λεγόμενα «salt giants». Το τι προκάλεσε αυτό το γεγονός παραμένει αντικείμενο συζήτησης, αλλά νέα μελέτη για την εξαιρετικά αλμυρή Νεκρά Θάλασσα δίνει μερικά πρόσθετα στοιχεία.

Οι επιστήμονες συμφωνούν ότι η λεγόμενη Μεσσηνιακή κρίση αλατότητας προκλήθηκε από τη μειωμένη ροή νερού από τον Ατλαντικό προς τη Μεσόγειο, με αποτέλεσμα το νερό που εξατμιζόταν να μην αναπληρώνεται. Ωστόσο, διαφωνούν για κρίσιμα ζητήματα, όπως το αν η ροή είχε κοπεί εντελώς.

Ο Emmanuel Guillerm από το GFZ Helmholtz Centre for Geosciences στο Πότσνταμ της Γερμανίας λέει ότι μέχρι σήμερα οι σχετικές συζητήσεις αγνοούσαν σημαντικά φυσικά δεδομένα για τη συμπεριφορά του αλμυρού νερού. Όπως επισημαίνει, τα υπάρχοντα μοντέλα του φαινομένου δεν αποτυπώνουν το πώς η αλατότητα εμποδίζει την εξάτμιση. Καθώς μια θάλασσα γίνεται πιο αλμυρή, θα έπρεπε να σταματήσει να συρρικνώνεται, εκτός αν ο αέρας πάνω της είναι ασυνήθιστα ξηρός ή σημαντικά πιο ψυχρός από το νερό.

Για να εξετάσουν το ζήτημα, ο Guillerm και οι συνεργάτες του στράφηκαν σε ένα σύγχρονο ανάλογο. Η Νεκρά Θάλασσα βρισκόταν για μεγάλο διάστημα σε σταθερή κατάσταση. Το πυκνό, αλμυρό νερό της καλυπτόταν από στρώμα μικρότερης πυκνότητας, επειδή μια σταθερή εισροή γλυκού νερού από τον Ιορδάνη διατηρούσε χαμηλότερη αλατότητα, αντισταθμίζοντας το νερό που εξατμιζόταν.

Αυτό άλλαξε όταν πόλεις και γεωργία άρχισαν να χρησιμοποιούν περισσότερο τον ποταμό, μειώνοντας τη ροή προς τη λίμνη. Από το 1979, η διαφορά πυκνότητας ανάμεσα στα δύο στρώματα καταρρέει κάθε χειμώνα, καθώς το πλέον πιο αλμυρό επιφανειακό στρώμα ψύχεται και γίνεται ακόμη πυκνότερο. Από τότε ακολούθησαν και άλλες μεγάλες αλλαγές: η στάθμη της Νεκράς Θάλασσας έχει πέσει κατά 40 μέτρα, η θερμοκρασία της έχει αυξηθεί κατά 3°C και έχουν κατατεθεί στον βυθό περίπου 3 έως 4 δισεκατομμύρια τόνοι αλατιού.

Η θέρμανση συμβαίνει επειδή το καλοκαίρι η μειωμένη αντίθεση ανάμεσα στα δύο στρώματα διευκολύνει τη μεταφορά θερμότητας προς τα κάτω, στο βαθύτερο νερό. Όταν αυτό το νερό φτάνει στην επιφάνεια τον χειμώνα, είναι θερμότερο από τον αέρα από πάνω του. Έτσι ενισχύεται η εξάτμιση περισσότερο απ’ όσο την περιορίζει η αλατότητα, επιτρέποντας τη συνέχιση της απώλειας νερού.

Εφαρμόζοντας την ίδια ιδέα σε ένα υδάτινο σώμα στο μέγεθος της Μεσογείου, ο Guillerm υπολόγισε ότι η αποκοπή της από τον ωκεανό θα οδηγούσε σε θέρμανση 20°C και σε πτώση της στάθμης σε κλίμακα χιλιομέτρων μέσα σε λίγες χιλιάδες χρόνια.

«Είναι μια ενδιαφέρουσα ιδέα και πιθανότατα πολύ σχετική για την κατανόηση της στάθμης της Νεκράς Θάλασσας», λέει ο Wout Krijgsman από το Πανεπιστήμιο της Ουτρέχτης στην Ολλανδία, ο οποίος δεν συμμετείχε στη μελέτη. Για τη Μεσόγειο, ωστόσο, θεωρεί ότι τα υπάρχοντα μοντέλα της Μεσσηνιακής κρίσης αλατότητας επαρκούν, καθώς ήδη δείχνουν ακραία πτώση της στάθμης της θάλασσας σε κλίμα παρόμοιο με το σημερινό.

Ο Guillerm υποστηρίζει όμως ότι, αν αυτά τα μοντέλα λάμβαναν υπόψη τη βλαπτική επίδραση της αλατότητας στην εξάτμιση, θα δυσκολεύονταν να εξηγήσουν τόσο μεγάλη απώλεια νερού. Μόνο αν ενσωματωθεί και η ετήσια αναστροφή των στρωμάτων θα εμφάνιζαν τόσο εκτεταμένο στέγνωμα της Μεσογείου.

Ο ίδιος θεωρεί ότι η εργασία του μπορεί να ξεκαθαρίσει και το ερώτημα αν η σύνδεση με τον Ατλαντικό είχε κοπεί πλήρως. Μόνο τότε, λέει, η Μεσόγειος θα συμπεριφερόταν όπως η Νεκρά Θάλασσα, χάνοντας νερό και, κρίσιμα, θερμαίνοντας. «Το επόμενο βήμα είναι επομένως να ανασυνθέσουμε την εξέλιξη της θερμοκρασίας του νερού στη Μεσόγειο κατά τη διάρκεια της Μεσσηνιακής κρίσης αλατότητας», λέει.

Η μελέτη δημοσιεύθηκε στο Geophysical Research Letters με DOI: 10.1029/2026GL124167.