Η συνείδηση παραμένει το μεγαλύτερο αναπάντητο ερώτημα της επιστήμης. Μια μερίδα επιστημόνων υποστηρίζει ότι το σύμπαν ολόκληρο — από τα ηλεκτρόνια ως τον ήλιο — έχει κάποια μορφή εσωτερικής εμπειρίας. Άλλοι απαντούν ότι η συνείδηση δεν υπάρχει καν — είναι απλώς μια εξελιγμένη αυταπάτη που δημιούργησε ο ανθρώπινος εγκέφαλος.
Φαντάσου ότι η καρέκλα στην οποία κάθεσαι έχει κάποια μορφή εσωτερικής εμπειρίας. Ότι το φυτό στη γωνία, οι τοίχοι γύρω σου, ακόμα και ο εγκέφαλός σου δεν είναι απλώς ύλη, αλλά κάτι που «νιώθει» με κάποιον τρόπο. Αυτή είναι η ιδέα του πανψυχισμού — η θεωρία ότι η συνείδηση δεν είναι αποκλειστικό προνόμιο των ανθρώπων, αλλά μια θεμελιώδης ιδιότητα της ύλης.
Η ιδέα δεν είναι καινούρια. Ο Πλάτωνας μιλούσε για έναν κόσμο προικισμένο με ψυχή και νοημοσύνη. Ο Θαλής έλεγε ότι «τα πάντα είναι γεμάτα θεούς». Στα τέλη του 16ου αιώνα, ο Ιταλός φιλόσοφος Φραντσέσκο Πατρίτσι έδωσε στη θεωρία το όνομά της, συνδυάζοντας τις ελληνικές λέξεις «παν» και «ψυχή». Τον 19ο αιώνα, ο Σοπενχάουερ και ο πατέρας της σύγχρονης ψυχολογίας Γουίλιαμ Τζέιμς την υιοθέτησαν. Μετά ήρθε ο λογικός θετικισμός της Βιέννης στη δεκαετία του 1920, που έθεσε ως μοναδικά έγκυρη γνώση αυτή που αποδεικνύεται εμπειρικά — και ο πανψυχισμός ξεχάστηκε για δεκαετίες.
Η επιστροφή του ήρθε από εκεί που δεν το περίμενε κανείς: από τη νευροεπιστήμη και την κβαντική φυσική. Το 2004, ο Ιταλός νευροεπιστήμονας Τζούλιο Τονόνι πρότεινε τη θεωρία ολοκληρωμένης πληροφορίας, σύμφωνα με την οποία η συνείδηση είναι διάχυτη και μπορεί να εντοπιστεί ακόμα και σε απλά συστήματα. Λίγα χρόνια αργότερα, ο νευροεπιστήμονας Κρίστοφ Κοχ επιτέθηκε στον υλισμό: αν η συνείδηση αναδύεται από άψυχη ύλη, αυτό αντιφάσκει με τη βασική αρχή ότι «από το τίποτα δεν βγαίνει τίποτα». Για τον Κοχ, όπου υπάρχει οργανωμένη ύλη, εκεί ακολουθεί και συνείδηση.
Ο βιολόγος Ρούπερτ Σέλντρεϊκ πάει ακόμα πιο μακριά. Για αυτόν, όχι μόνο οι άνθρωποι έχουν συνείδηση — την έχει και ο ήλιος. Σε άρθρο του στο Journal of Consciousness Studies το 2021, υποστήριξε ότι ο ήλιος μπορεί να «επιλέγει» προς ποια κατεύθυνση να εκτοξεύει ηλιακές εκλάμψεις, με επιπτώσεις που φτάνουν ως τη Γη. Η σύνδεση ανάμεσα σε νους και φυσικά συστήματα, λέει, περνά μέσα από ηλεκτρομαγνητικά πεδία — τα ίδια που υπάρχουν στον εγκέφαλό μας και γύρω από τον ήλιο.
Αλλά υπάρχει και η εντελώς αντίθετη άποψη. Ο φιλόσοφος Κιθ Φράνκις του Πανεπιστημίου του Σέφιλντ υποστηρίζει ότι η συνείδηση δεν υπάρχει πουθενά — ούτε καν μέσα μας. Αυτό που νομίζουμε ότι είναι η εσωτερική μας εμπειρία είναι μια εξελιγμένη αυταπάτη: ο εγκέφαλος έχει αναπτύξει τόσο ισχυρούς μηχανισμούς αυτο-αναφοράς και επίλυσης προβλημάτων, που μας έπεισε ότι έχουμε ένα ενιαίο, συνειδητό εαυτό. Το αποκαλεί «ιλουζιονισμό» — και θέτει ένα ενοχλητικό ερώτημα: αν η συνείδησή μου δεν επηρεάζει τον τρόπο που αντιδρώ, γιατί να μας νοιάζει;
Το ερώτημα παραμένει ανοιχτό — και ίσως αυτό να είναι το πιο ειλικρινές συμπέρασμα. Αν η συνείδηση είναι παντού, τότε ο κόσμος γύρω μας είναι πολύ πιο ζωντανός από ό,τι φανταζόμαστε. Αν δεν είναι πουθενά, τότε ο εαυτός που νομίζουμε ότι έχουμε είναι ένα εντυπωσιακό κόλπο εξέλιξης. Και αν δεν ξέρουμε ακόμα — που είναι η πιο πιθανή απάντηση — τότε η συνείδηση παραμένει αυτό που οι επιστήμονες αποκαλούν «ο παππούς όλων των μυστηρίων» της ανθρώπινης συμπεριφοράς.
