Ο εγκέφαλος περνά μια πλήρη ανακαίνιση κατά την εμμηνόπαυση. Παρότι οι αλλαγές είναι βαθιές, τα νεότερα δεδομένα δείχνουν ότι οι μακροπρόθεσμες επιπτώσεις δεν είναι απαραίτητα αρνητικές.
Από τη «θολούρα» του μυαλού έως το άγχος, οι γνωστικές επιπτώσεις της εμμηνόπαυσης είναι γνωστές σε πολλές γυναίκες. Ωστόσο, φαίνεται πλέον ότι οι αλλαγές στον εγκέφαλο είναι πολύ πιο εκτεταμένες απ’ ό,τι θεωρούσαμε μέχρι σήμερα, με πιθανές μακροπρόθεσμες συνέπειες που ίσως εξηγούν και γιατί οι γυναίκες διατρέχουν μεγαλύτερο κίνδυνο για Αλτσχάιμερ.
Οι αλλαγές είναι τόσο έντονες, λέει η Roberta Brinton από το University of Arizona, η οποία μελετά τον γυναικείο εγκέφαλο, που μοιάζουν με ανακαίνιση σπιτιού: «Γίνεται ένας διαφορετικός εγκέφαλος».
Οι νέες αυτές διαπιστώσεις δείχνουν τον τρόπο με τον οποίο η μέση ηλικία μπορεί να επηρεάσει την υγεία του εγκεφάλου σε μεγαλύτερη ηλικία και αναδεικνύουν την εντυπωσιακή ανθεκτικότητά του.
«Η εμμηνοπαυσιακή μετάβαση μπορεί να αποκαλύψει νευρολογικές ευαλωτότητες», λέει η Brinton. «Για αυτές τις γυναίκες, η εμμηνόπαυση είναι μια κρίσιμη περίοδος τόσο για τον εντοπισμό νευρολογικών κινδύνων όσο και για την κατάλληλη παρέμβαση».
Η εμμηνόπαυση ξεκινά όταν η έμμηνος ρύση σταματά οριστικά, συνήθως γύρω στα 50. Οι ωοθήκες σταματούν να παράγουν σημαντικές ποσότητες των αναπαραγωγικών ορμονών οιστρογόνο και προγεστερόνη, προκαλώντας ευρεία συμπτώματα όπως διαταραχές ύπνου, εξάψεις και αλλαγές στη διάθεση.
Τα συμπτώματα αυτά μπορούν να αρχίσουν και στη δεκαετία πριν από την εμμηνόπαυση — μια περίοδος που ονομάζεται περιεμμηνόπαυση και χαρακτηρίζεται από έντονες διακυμάνσεις των οιστρογόνων. Αυτή η αναστάτωση επηρεάζει βαθιά τον γυναικείο εγκέφαλο, ο οποίος βασίζεται στα οιστρογόνα για διάφορες λειτουργίες. Η ορμόνη παίζει βασικό ρόλο στη μετατροπή της γλυκόζης σε ενέργεια, συμβάλλοντας έως και στο 25% της παραγωγής ενέργειας του εγκεφάλου. Όταν τα οιστρογόνα πέφτουν απότομα, «ο εγκέφαλος περνά βιοενεργειακή κρίση», λέει η Brinton.
Η τελευταία λέξη της επιστήμης και γιατί έχει σημασία, κάθε μέρα.
Αυτή η ενεργειακή κρίση φαίνεται και σε μελέτες απεικόνισης εγκεφάλου. Το 2021, η Brinton και οι συνεργάτες της χρησιμοποίησαν μαγνητική τομογραφία για να εξετάσουν τους εγκεφάλους 161 γυναικών ηλικίας 40 έως 65 ετών. Τριάντα συμμετέχουσες ήταν πριν από την εμμηνόπαυση, 74 είχαν περάσει στην εμμηνόπαυση, ενώ οι υπόλοιπες βρίσκονταν στην περιεμμηνόπαυση.
Επιτέλους μαθαίνουμε πώς η περιεμμηνόπαυση αλλάζει βαθιά τον εγκέφαλο
Κατά μέσο όρο, ο μεταβολισμός της γλυκόζης — η μετατροπή της γλυκόζης σε ενέργεια — ήταν περίπου 20% χαμηλότερος στις γυναίκες μετά την εμμηνόπαυση σε σχέση με όσες δεν είχαν περάσει ακόμη στην εμμηνόπαυση, σε περιοχές του εγκεφάλου που σχετίζονται με τη μνήμη, την κατανόηση του λόγου και την επεξεργασία οπτικών και ακουστικών πληροφοριών. Στις γυναίκες στην περιεμμηνόπαυση, ήταν περίπου 10% χαμηλότερος.
Έρευνες σε ζώα δείχνουν ότι ο εγκέφαλος καλύπτει αυτό το ενεργειακό έλλειμμα στρεφόμενος σε μια εναλλακτική πηγή καυσίμου: τις λιπαρές ενώσεις που ονομάζονται λιπίδια. Ο εμμηνοπαυσιακός εγκέφαλος «πηγαίνει στο τοπικό του ΑΤΜ λιπιδίων, που είναι η λευκή ουσία του εγκεφάλου», λέει η Brinton.
Η λευκή ουσία λειτουργεί ως δίκτυο επικοινωνίας του εγκεφάλου, επιταχύνοντας τη μετάδοση των μηνυμάτων ανάμεσα σε διαφορετικές περιοχές. Αποτελεί περίπου το μισό όργανο και αποτελείται από νευρικές ίνες καλυμμένες με μια ουσία που περιέχει λιπίδια.
Στη μελέτη της Brinton, ο όγκος της λευκής ουσίας στις πρόσθιες και οπίσθιες περιοχές του εγκεφάλου ήταν περίπου 10% χαμηλότερος μετά την εμμηνόπαυση σε σχέση με πριν. Η διαφορά ήταν σημαντική ακόμη και αφού λήφθηκε υπόψη η ηλικία, η οποία επίσης συνδέεται με τη μείωση της λευκής ουσίας, κάτι που δείχνει ότι ο εμμηνοπαυσιακός εγκέφαλος στρέφεται στα λιπίδια για καύσιμο.
Δεδομένου ότι και στη νόσο Αλτσχάιμερ μειώνεται ο όγκος της λευκής ουσίας, αυτά τα ευρήματα δείχνουν πως η εμμηνόπαυση ίσως δημιουργεί τις βάσεις για την εμφάνιση της πάθησης, λέει η Brinton. Μπορεί επίσης να εξηγεί γιατί τα δύο τρίτα των περιστατικών Αλτσχάιμερ αφορούν γυναίκες και γιατί όσες μπαίνουν νωρίτερα στην εμμηνόπαυση διατρέχουν ακόμη μεγαλύτερο κίνδυνο.
Η έναρξη της HRT στην πρώιμη εμμηνόπαυση μπορεί να μειώσει τον κίνδυνο των γυναικών για Αλτσχάιμερ
Άλλοι επιστήμονες είναι επιφυλακτικοί με την ιδέα ότι ο εμμηνοπαυσιακός εγκέφαλος ουσιαστικά καταναλώνει τον εαυτό του για να βρει καύσιμο. Στην πρώτη μακροχρόνια μελέτη που έγινε ποτέ για τον εμμηνοπαυσιακό εγκέφαλο, η Pauline Maki, ψυχολόγος και ειδικός στην υγεία των γυναικών στο University of Illinois Chicago, και οι συνεργάτες της εξετάζουν τους εγκεφάλους 242 γυναικών ηλικίας 40 έως 60 ετών. Τα πρώτα αποτελέσματα, που παρουσιάστηκαν σε συνέδριο πέρυσι, δεν έδειξαν διαφορά στον όγκο του εγκεφάλου, συμπεριλαμβανομένου του όγκου της λευκής ουσίας, ανάμεσα σε εγκεφάλους που δεν είχαν ακόμη περάσει την περιεμμηνόπαυση ή την εμμηνόπαυση και σε εκείνους που ήταν ήδη μετά την εμμηνόπαυση.
Το ίδιο ίσχυσε και για μια υποομάδα 35 γυναικών που υποβλήθηκαν σε εγκεφαλικές σαρώσεις σε διαφορετικά στάδια της εμμηνοπαυσιακής μετάβασης. Ωστόσο, η Brinton λέει ότι η απόκλιση μπορεί να οφείλεται σε άλλους παράγοντες, όπως διαφορές στον πληθυσμό της μελέτης. Δεν θα ξέρουμε με βεβαιότητα μέχρι να δημοσιευτούν τα ευρήματα, κάτι που αναμένεται αργότερα μέσα στη χρονιά.
Ακόμη κι αν τα αποτελέσματα επιβεβαιωθούν, αυτό δεν σημαίνει ότι ο εγκέφαλος μένει αμετάβλητος. Πολλές μελέτες δείχνουν ότι η απώλεια οιστρογόνων επηρεάζει την ικανότητα μάθησης και απομνημόνευσης λεκτικού υλικού, ιδιαίτερα στην περιεμμηνόπαυση. «Αυτές οι ικανότητες είναι εξαιρετικά ευαίσθητες στην απώλεια οιστρογόνων», λέει η Maki.
Ωστόσο, οι επιπτώσεις σπάνια φτάνουν σε επίπεδο γνωστικής έκπτωσης. Μελέτες δείχνουν ότι περίπου 9 στις 10 γυναίκες στην περιεμμηνόπαυση βαθμολογούνται εντός του φυσιολογικού εύρους σε τεστ λεκτικής μνήμης. «Δεν είναι σαν να εμφανίζουν άνοια», λέει η Maki. «Αλλά υπάρχει απώλεια».
Η απώλεια οιστρογόνων επηρεάζει τη μνήμη κατά την περιεμμηνόπαυση Fatemeh Bahrami/Anadolu Agency/Getty Images
Σε άρθρο που δημοσιεύτηκε πέρυσι, η Maki και οι συνεργάτες της ανέλυσαν τη δραστηριότητα του εγκεφάλου σχεδόν 200 γυναικών μετά την εμμηνόπαυση, καθώς εκτελούσαν ασκήσεις μνήμης. Τα υψηλότερα επίπεδα οιστρογόνων συσχετίστηκαν όχι μόνο με καλύτερη επίδοση, αλλά και με μεγαλύτερη ενεργοποίηση στους κροταφικούς λοβούς και τον μετωπιαίο φλοιό, περιοχές που είναι σημαντικές για τη μνήμη. Σε ξεχωριστή μελέτη που δεν έχει ακόμη δημοσιευτεί, η ίδια και οι συνεργάτες της συνέδεσαν επίσης τα χαμηλότερα επίπεδα οιστρογόνων με ασθενέστερη συνδεσιμότητα ανάμεσα στον ιππόκαμπο και τον προμετωπιαίο φλοιό σε γυναίκες μετά την εμμηνόπαυση που εκτελούσαν ασκήσεις μνήμης.
Αυτά τα ευρήματα πιθανότατα εξηγούν γιατί η ορμονική θεραπεία υποκατάστασης, HRT, η οποία μεταξύ άλλων αποκαθιστά τα επίπεδα οιστρογόνων, μπορεί να βελτιώσει τη γνωστική λειτουργία στις γυναίκες κατά την περιεμμηνόπαυση. Άλλη έρευνα έχει συνδέσει τη θεραπεία με χαμηλότερο κίνδυνο για Αλτσχάιμερ, αν και ο χρόνος έναρξης έχει καθοριστική σημασία. Οι περισσότερες μελέτες δείχνουν ότι τα προστατευτικά οφέλη της HRT εμφανίζονται σε όσες ξεκινούν τη θεραπεία έως και 10 χρόνια πριν από την τελευταία τους περίοδο, γεγονός που σημαίνει ότι ίσως είναι σημαντικό να αρχίσει σύντομα αφού εμφανιστούν τα συμπτώματα.
Ποιες θεραπείες για την περιεμμηνόπαυση λειτουργούν πραγματικά;
Είναι πιθανό η έγκαιρη χορήγηση οιστρογόνων να εμποδίζει τον εγκέφαλο να στραφεί στη λευκή ουσία για καύσιμο, λέει η Brinton, αλλά ίσως να είναι πλέον αργά για να υπάρξει αποτέλεσμα αφού αυτή η μετατόπιση έχει ήδη γίνει.
Η HRT μειώνει επίσης τις εξάψεις, που μπορεί να διαταράσσουν σοβαρά τον ύπνο. «Και δεν χρειάζεται να σας πω ότι η χρόνια στέρηση ύπνου μπορεί να είναι τοξική για τον εγκέφαλο», λέει η Maki.
Η Maki και οι συνεργάτες της βρήκαν επίσης ότι η χρήση τοπικού αναισθητικού για την αναστολή μιας νευρικής δομής που συμμετέχει στη ρύθμιση της θερμοκρασίας στον νωτιαίο μυελό βελτιώνει τη λεκτική μνήμη στις γυναίκες κατά την εμμηνόπαυση. Η Brinton και οι συνεργάτες της έχουν αναπτύξει επίσης ένα μη ορμονικό φάρμακο, το οποίο δρα στους υποδοχείς των οιστρογόνων για να μειώνει τις εξάψεις και ενδεχομένως ακόμη και τον κίνδυνο για Αλτσχάιμερ. Βρίσκεται αυτή τη στιγμή σε κλινικές δοκιμές φάσης II.
Το καλό νέο είναι ότι, ακόμη και χωρίς HRT, ο εγκέφαλος φαίνεται να προσαρμόζεται. Πολλές έρευνες, συμπεριλαμβανομένης μιας φετινής μελέτης απεικόνισης εγκεφάλου σχεδόν 11.000 γυναικών, δείχνουν ότι η ποσότητα της φαιάς ουσίας — η οποία φιλοξενεί τις νευρωνικές συνδέσεις στον εγκέφαλο — είναι χαμηλότερη στην περιεμμηνόπαυση απ’ ό,τι πριν από αυτήν. Ωστόσο, η μελέτη της Brinton το 2021 έδειξε ότι η απώλεια φαιάς ουσίας φαίνεται να ανακάμπτει σε ορισμένες περιοχές μετά την εμμηνόπαυση.
Έρευνες έχουν επίσης δείξει ότι δεν υπάρχουν διαφορές στην επίδοση σε τεστ μνήμης ανάμεσα στις γυναίκες πριν και μετά την εμμηνόπαυση, ενώ όσες βρίσκονται στη δεύτερη ομάδα φαίνεται να εμφανίζουν μεγαλύτερη ενεργοποίηση του ραχιοπλάγιου προμετωπιαίου φλοιού, που εμπλέκεται στη μνήμη. Ο εγκέφαλος προσαρμόζεται, λοιπόν, στις ορμονικές αλλαγές επιστρατεύοντας επιπλέον κυκλώματα για να αντισταθμίσει τις απώλειες.
Παρόλα αυτά, η μετάβαση αυτή μπορεί να αυξήσει τον κίνδυνο Αλτσχάιμερ για ορισμένες γυναίκες, λέει η Maki, γι’ αυτό και είναι τόσο σημαντικό να περιορίζονται και άλλοι παράγοντες κινδύνου, όπως η υψηλή πίεση ή η απώλεια ακοής.
Παρά τις ριζικές αλλαγές που προκαλεί η εμμηνόπαυση στον εγκέφαλο, τα μακροπρόθεσμα γνωστικά προβλήματα κάθε άλλο παρά αναπόφευκτα είναι. «Όλες [οι γυναίκες] περνούν εμμηνόπαυση. Σίγουρα δεν εμφανίζουμε όλες άνοια και σίγουρα δεν συνεχίζουμε όλες να έχουμε “θολούρα” στο μυαλό», λέει η Maki. Πράγματι, η μετάβαση του εγκεφάλου μέσα από την εμμηνόπαυση δείχνει τη μεγάλη ικανότητα του οργάνου να αναδομείται. «Σαφώς, ο εγκέφαλος προσαρμόζεται στην αλλαγή», λέει.
Το παρόν κείμενο δημιουργήθηκε με τη χρήση τεχνητής νοημοσύνης.
