Μια ριζοσπαστική ερμηνεία της κβαντικής φυσικής, γνωστή ως QBism, υποστηρίζει ότι δεν υπάρχει αντικειμενική πραγματικότητα ανεξάρτητη από τον παρατηρητή. Αντί για ένα στατικό σύμπαν που απλώς παρατηρούμε, ζούμε σε ένα «πλουρίβερσο» — έναν δυναμικό ιστό αλληλεπιδρώντων προοπτικών που διαμορφώνεται συνεχώς μέσα από τις επιλογές και τις πράξεις μας.
Τι είναι το «τώρα»; Η ερώτηση ακούγεται απλή, αλλά κρύβει ένα από τα βαθύτερα παράδοξα της σύγχρονης φυσικής. Για εμάς, το παρόν είναι τα πάντα — ο μόνος χρόνος που μπορούμε να δράσουμε, να επιλέξουμε, να βιώσουμε. Κι όμως, η κλασική φυσική, και ειδικά η θεωρία της σχετικότητας του Αϊνστάιν, μας λέει ότι το «τώρα» δεν έχει καμία προνομιακή θέση στο σύμπαν. Όλες οι χρονικές στιγμές συνυπάρχουν σε ένα τεράστιο τετραδιάστατο μπλοκ χωροχρόνου. Το παρόν είναι ψευδαίσθηση.
Αν αυτό ισχύει, τότε οι επιλογές μας δεν αλλάζουν τίποτα — το μέλλον είναι ήδη γραμμένο. Κι εμείς, ως σκεπτόμενα, αισθανόμενα όντα, δεν έχουμε καμία πραγματική θέση στην εξίσωση. Αυτό ακριβώς προσπαθεί να αλλάξει μια ομάδα κβαντικών φυσικών και φιλοσόφων με μια από τις πιο τολμηρές ιδέες των τελευταίων δεκαετιών.
Η ερμηνεία ονομάζεται QBism — προφέρεται «κιουμπισμός», σαν το καλλιτεχνικό κίνημα — και αναπτύχθηκε κυρίως από τον κβαντικό φυσικό Christopher Fuchs στο Πανεπιστήμιο της Μασαχουσέτης. Η βασική της ιδέα είναι απλή αλλά ανατρεπτική: τα αποτελέσματα των κβαντικών μετρήσεων δεν αποκαλύπτουν μια αντικειμενική πραγματικότητα που υπάρχει ανεξάρτητα από εμάς. Αντίθετα, αντικατοπτρίζουν τις προσωπικές πεποιθήσεις και προσδοκίες του παρατηρητή, οι οποίες ενημερώνονται κάθε φορά που αυτός αλληλεπιδρά με τον κόσμο. Η κβαντική φυσική, σύμφωνα με τον Fuchs, δεν είναι ένα παράθυρο στο σύμπαν — είναι ένας οδηγός για την προσωπική εμπειρία.
Αυτό δεν σημαίνει ότι ο καθένας ζει σε μια ιδιωτική φούσκα, αποκομμένος από τους άλλους. Το QBism προτείνει ένα «πλουρίβερσο» — έναν κόσμο φτιαγμένο από αλληλεπιδρώσες προοπτικές, δεμένες μεταξύ τους από έναν αυστηρό μαθηματικό κανόνα, τον κανόνα Born. Οι πεποιθήσεις μας δεν είναι ελεύθερες να πάνε όπου θέλουν — υπακούν σε μια εσωτερική λογική που υπερβαίνει τον καθένα μας ξεχωριστά. Μπορούμε να επηρεάσουμε ο ένας τον άλλον, να χτίσουμε κοινές πραγματικότητες μέσα από επικοινωνία και αλληλεπίδραση, αλλά δεν μπορούμε ποτέ να γνωρίσουμε πλήρως την οπτική κάποιου άλλου.
Το πείραμα του φυσικού John Wheeler με τη «διπλή σχισμή με καθυστερημένη επιλογή» δίνει μια γεύση από το πόσο παράξενος μπορεί να είναι ο κβαντικός κόσμος. Σε αυτό, η απόφαση ενός φυσικού για το τι θα μετρήσει φαίνεται να επηρεάζει αναδρομικά τη συμπεριφορά ενός φωτονίου — σαν η επιλογή του παρόντος να αλλάζει το παρελθόν. Για τον Wheeler, αυτό σήμαινε ότι η πραγματικότητα δεν υπάρχει ανεξάρτητα από τον παρατηρητή. Για τον Fuchs, σημαίνει κάτι ακόμα βαθύτερο: ότι κάθε μέτρηση είναι μια προσωπική εμπειρία που γίνεται αληθινή τη στιγμή που συμβαίνει — χωρίς να χρειάζεται να επικαλεστούμε μυστηριώδεις επιδράσεις προς τα πίσω στον χρόνο.
Παράλληλα, νευροεπιστήμονες καταλήγουν σε παρόμοια συμπεράσματα από εντελώς διαφορετική κατεύθυνση. Η θεωρία της «προβλεπτικής κωδικοποίησης» υποστηρίζει ότι ο εγκέφαλος δεν καταγράφει παθητικά τον κόσμο, αλλά χτίζει συνεχώς ένα προσωπικό μοντέλο της πραγματικότητας, βασισμένο στις προηγούμενες εμπειρίες και προσδοκίες του. Αυτό που βλέπουμε δεν είναι ο κόσμος όπως είναι, αλλά η καλύτερη εκτίμηση του εγκεφάλου μας για το τι υπάρχει εκεί έξω. Το φόρεμα που το 2015 χώρισε το διαδίκτυο σε μπλε-μαύρο και άσπρο-χρυσό ήταν μια εντυπωσιακή απόδειξη ότι δύο άνθρωποι μπορούν κυριολεκτικά να βλέπουν διαφορετικά πράγματα.
Το πλουρίβερσο δεν είναι ένα σύμπαν που δημιουργήθηκε μια φορά στη Μεγάλη Έκρηξη και τώρα απλώς εκτυλίσσεται. Είναι ένας κόσμος που γεννιέται συνεχώς, στιγμή με στιγμή,
